De klokkenluider van Rotterdam

Het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders in de bres voor de buitenlandse nieuwkomers, 1969-1993

Ellen van Gaalen
Master Thesis Maatschappijgeschiedenis
Erasmus Universiteit Rotterdam

Ellen van Gaalen
ellen.vangaalen@hotmail.com
Master Thesis Maatschappijgeschiedenis
Erasmus Universiteit Rotterdam
Faculteit der Historische en Kunstwetenschappen
Eerste lezer: dr. Bert Altena
Tweede lezer: prof. dr. Paul van de Laar
Rotterdam juni 2008

We willen Turken
Algerijnen
Marokkanen
Voor al het vuile werk
Zelf houden wij de banen.
We willen Marokkanen
Turken
Algerijnen
Maar niet in onze straat
Wat mensen? Het zijn zwijnen.
We willen Algerijnen
Marokkanen
Turken
En laat ze na ’t werk
Maar ergens samenhurken.
In een stal of
In een hal of
In de krotten
En reken maar van yes
Dat ze betalen motten
- Leen de Zwart
Inhoudsopgave
Voorwoord	6
1. Inleiding	7
1.1 Het AKPG op de bres voor gastarbeiders	8
1.2 Gastarbeiders in Nederland	10
1.3 Autochtone Rotterdammers in het migrantenvertoog	15
1.4 Dominante rol van overheden	17
1.5 De rol van het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders	22
2. De sleutel tot succes	26
2.1 Sociale bewegingen en succes	27
2.2 Succesfactoren	29
2.2.1 Politieke mogelijkheden	29
2.2.2 Organisatiestructuur	33
2.2.3 Framing	37
2.3 Het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders en het succesmodel	41
3. De strijd om erkenning	44
3.1 De nesteling van het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders	46
3.2 Strijd om politieke aandacht	50	3.3 Actie voor betere huisvesting	56
3.4 Aandacht voor de taalproblematiek	60
3.5 De verhouding tot de autochtone Rotterdammers	66
3.6 Veranderingen na de Afrikaanderrellen	72
3.7 Interne conflicten	75
3.8 Hectische tijden	78
3.9 Conclusie	81
4. Problematische veranderingen	85
4.1 Een moeizame start	86
4.2 Strijd om vast personeel	94
4.3 Vertrouwen verdwijnt	98
4.4 Tijd voor actie	102
4.5 Het AKPG komt onder organisatorische druk te staan	106
4.6 Toenemende spanningen door concurrentie op de arbeidsmarkt	112
4.7 Verdere verwijdering van frames	116
4.8 Conclusie	119

5. Het naderende einde	121
5.1 Behoefte aan reorganisatie groeit	122
5.2 Jongerenwerk verloopt nog niet vlekkeloos	130
5.3 Het AKPG in zijn bestaan bedreigd	134
5.4 Subsidie op de tocht	136
5.5 De overlevingsstrijd	140
5.6 Conclusie	145
6. Slotbeschouwing	147
6.1 Het AKPG en succes	148
6.2 De politieke mogelijkheden van het AKPG	152
6.3 De organisatiestructuur van het AKPG	158
6.4 Framing rondom het AKPG	163
Bronnenlijst	166
Bijlage 1	171
Bijlage 2	173
Bijlage 3	174
Bijlage 4	176

Voorwoord

Stress, hoofdpijn, slapeloze nachten. Het afgelopen jaar heb ik alle energiebronnen die na mijn 5-jarige studietijd nog over waren volledig uitgeput. Het schrijven van mijn master thesis behoorde tot één van de grootste uitdagingen van mijn studentenleven. De meeste testen onderging ik zonder problemen. Deze keer moest ik echter het onderste uit de kan halen. Nooit eerder heb ik zo’n groot werk geproduceerd.
Van tevoren werd alle masterstudenten flink ingewreven dat slechts één studente de master Maatschappijgeschiedenis binnen het schooljaar had weten af te ronden. Aangezien ik al een ander diploma op zak had, wilde ik per se de plaatsvervanger van die ene studente zijn voor het studiejaar 2007/2008. Af en toe betekende dat even de kiezen op elkaar zetten, maar de beloning achteraf is groot. Een jaar geleden had ik nog geen idee hoe ik op het punt moest komen waar ik nu ben beland. Het is me toch maar weer mooi gelukt om deze prestatie te leveren.
Dat had me overigens nooit gelukt als ik niet tot het einde plezier had gehad in het onderwerp waarmee ik werkte. Van begin af aan wist ik dat ik een master thesis wilde schrijven over de gastarbeid in Nederland. Waarover de thesis precies moest gaan, daar had ik werkelijk geen idee van. Dat Nelly Soetens van het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders uitgerekend tijdens mijn masterjaar besloot een egodocument te schrijven, kwam daarom als een geschenk uit de hemel.
Het had me echter ook niet gelukt als ik niet zo’n fijne begeleider als Bert Altena naast me had gehad. Aangezien ik nogal snel aan mezelf twijfel, had ik iemand nodig die me tactvol kon uitleggen wat ik aan mijn werk kon verbeteren. Bert was een begeleider die daar als geen ander toe in staat was. Geduldig en helder hielp hij me mijn master thesis te verbeteren.
Ook de steun van mijn vriend en ouders had ik niet kunnen missen. Ze weten als geen ander hoe ik kan reageren op mijn onzekere momenten. Zij bleven echter in me geloven en wisten me te motiveren door te gaan. Wanneer nodig maanden ze me een stapje terug te doen. Zonder hen was ik waarschijnlijk over mezelf heen gelopen.

1. Inleiding
‘Oost-Europeaan blijft in Nederland’, ‘Balkenende: We hebben de Polen gewoon nodig’, ‘„Stop komst Polen naar Rotterdam”’. Dit is slechts een summier overzicht van koppen die de afgelopen maanden in de media zijn verschenen. Het aantal Oost-Europeanen in Nederland is volgens de laatste mededelingen van het ministerie van Sociale Zaken de honderdduizend overschreden. Vooral Rotterdam trekt vele nieuwkomers die op zoek zijn naar een beter bestaan en vooral een beter inkomen.
Hoewel de Oost-Europeanen ook nu nuttig worden geacht voor de economie zijn de eerste negatieve klanken hoorbaar. Inburgeringsproblemen, moeilijkheden met de huisvesting en scholen die zich geen raad weten met de enorme toestroom van Poolse kinderen zijn aan de orde van de dag. Ondanks dat een deel van de nieuwkomers teruggaat naar het land van herkomst is nu al duidelijk dat velen van hen zich permanent in Nederland zullen vestigen. Door de onverwacht snelle toestroom zijn gemeenten echter niet goed voorbereid op hun komst.
Rotterdam hield in december daarom een zogenoemde Polentop. Bestuurders van honderd gemeenten ontvingen een uitnodiging, veertig van hen waren daadwerkelijk aanwezig. De top was bedoeld om een duidelijk inzicht te krijgen in de problematiek die de komst van de Oost-Europeanen met zich meebrengt en samen over oplossingen na te denken. In Rotterdam zijn de eerste sporen van gezinshereniging al zichtbaar. Het is daarom noodzakelijk niet langer te wachten met het treffen van maatregelen.
De Oost-Europeanen worden gezien als de nieuwe gastarbeiders. De huidige situatie veroorzaakt bij vele mensen een déjà vu van de jaren zestig en zeventig. In die tijd werd Nederland - en niet in de laatste plaats in Rotterdam - eveneens overspoeld door goedkope arbeidskrachten. In tegenstelling tot de Oost-Europeanen kwamen die werknemers uit het Middellandse Zeegebied. Het idee was dat ze tijdelijk het ongeschoolde werk zouden opknappen om vervolgens weer terug te keren naar hun eigen land. Vele gastarbeiders bleven echter waar ze waren en haalden hun gezinnen naar Nederland in plaats van dat ze naar het land van herkomst teruggingen.
Uit cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) blijkt dat anno 2008 eenzelfde ontwikkeling op gang is gekomen. Ook nu besluit een toenemend aantal gastarbeiders zich permanent in Nederland te vestigen. Al ruim zeventigduizend Bulgaren, Roemenen en Polen stonden in juli 2007 ingeschreven in de gemeentelijke registers. Daarmee is de angst voor een herhaling van de geschiedenis aangewakkerd.
De herhaling is deels al begonnen. De gemeente Rotterdam heeft een raadsvergadering gewijd aan de aanpak van de huisvestingsproblematiek. Maatregelen zijn getroffen om overbewoning tegen te gaan, kwetsbare wijken, waarin al vele spanningen heersen, krijgen zo min mogelijk met de nieuwe gastarbeiders te maken en huisjesmelkers worden hard aangepakt. Bovendien is de lobby richting de rijksoverheid begonnen. Het Rotterdamse gemeentebestuur klaagt ook nu over het feit dat de rijksoverheid geen stappen neemt om de vernieuwde gastarbeidersproblematiek tegen te gaan. Toch bepleit ook deze gemeenteraad dat het de taak is van de werkgevers om voor goede huisvesting en opvang te zorgen. Het zijn stuk voor stuk geluiden die in de jaren zeventig waren te horen. Datzelfde geldt voor het nut van spreiding. Dat idee krijgt vandaag de dag opnieuw steun. Wethouder Karakus van Wonen pleitte voor een vestigingswet om te voorkomen dat de Oost-Europeanen zich in bepaalde spanningswijken van de stad vestigen. Juridisch gezien bleek een zeker spreidingsbeleid ook nu echter niet toelaatbaar.
1.1 Het AKPG op de bres voor gastarbeiders
Ook de leidster van het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders dat tussen 1969 en 1993 actief was in Rotterdam, Nelly Soetens, herkent de situatie. ‘Als er helemaal niemand anders voor hen was opgekomen, had ik misschien wel wat gedaan’, zegt ze terwijl ze de omstandigheden overdenkt. Hoewel het huidige scenario niet volledig is te vergelijken met de tijd, waarin zij in de bres sprong voor de gastarbeiders heeft ze nog altijd een sociaal hart.
‘Als u mij vraagt of de situatie van de buitenlandse werknemers in Rotterdam wat de verzorging en wat de huisvesting betreft slecht is, dan is mijn antwoord: neen.’ Dit antwoord van de wethouder van Sociale Zaken, G.Z. de Vos, was voor Nelly in 1969 de druppel die de emmer deed overlopen. De Rotterdamse lerares Spaans wist beter. Al sinds 1964 gaf ze Spaanse arbeiders Nederlandse les. In dat beginstadium constateerde ze al dat de huisvesting van de gastarbeiders ver beneden peil was. Om de uitspraak van wethouder De Vos te controleren, besloot Nelly de proef op de som te nemen en aan de hand van huisbezoeken te achterhalen of de omstandigheden van 1969 inderdaad zo geweldig waren.
Wat ze aantrof? “Beschimmelde muren”, “flarden of geen behang”, “mini-kamertjes of vertrekken waarin te veel mensen moeten slapen”, “een verveloos interieur”, “ruimten zonder ventilatie”, “straalkachels of het ontbreken van verwarming”, “aftands meubilair”, “ondeugdelijke bedden”, “te weinig dekens en vuil beddengoed”, “toiletten die deze benaming niet verdienen”. Het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders (AKPG) was geboren. Samen met haar toenmalige partner sprong Nelly in de bres voor de buitenlandse werknemers. Niet alleen streden zij voor de verbetering van de huisvesting. Ook startte het comité met Nederlandse taallessen en cursussen, probeerde het zowel de buitenlanders als de Rotterdammers zo goed en zo kwaad als dat ging over elkaar te informeren, stelde het alles in het werk om in politieke kringen betere rechten af te dwingen en vervulde het een welzijnsfunctie. Samengevat stelde het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders zich ten doel “de behartiging van de belangen van de in Rotterdam woonachtige gastarbeiders, zodat deze als politiek, sociaal, cultureel en economisch vrije en gelijkwaardige burgers in de samenleving kunnen worden opgenomen”.
De club werd in rap tempo een vooraanstaande vrijwilligersorganisatie in Rotterdam. Op het stadhuis had het comité snel bekendheid verworven. Het woord Aktiekomitee verklapt al dat de groep alle benodigde middelen inzette om de doelstelling te verwezenlijken. Regelmatig trok een stel gastarbeiders onder leiding van Nelly naar de gemeente om te protesteren tegen het onrecht dat hen werd aangedaan. Om de aandacht de trekken van de Rotterdamse politici was creativiteit gewenst.
‘Stop ze niet in een krot, maar geef ze toch een woning.
En schenk ze ook tot slot, behoorlijke bewoning.
Dan kan hij net als jij, wat menselijker leven.
Dus daarom zeggen wij, daar moeten wij naar streven.
Jaaa, dat is uit het leven gegrepen, dat is uit het leven gegrepen.’
Gewapend met dit gedicht en met een miezerige kerstboom in een vuilnisbak besloot Pro Gastarbeiders de ambtenaren en politici in 1971 een vrolijk kerstfeest te gaan wensen. Naast de enorme Noorse boom die traditiegetrouw voor het stadhuis prijkte, stond in schril contrast het geschenk van de gastarbeiders. In plaats van een sierlijke kerstboom vol lichtjes en kerstballen stond hier een afgedankt stronkje groen met hartenwensen van buitenlandse werknemers.
Het is één van de vele activiteiten die het Aktiekomitee ondernam. Ondersteund door betrokken vrijwilligers en stagiaires wist het tot 1993 het hoofd boven water te houden. Het comité probeerde zo goed en zo kwaad als het ging oplossingen aan te dragen en aandacht te vragen voor de problemen, waarmee een groot deel van de gastarbeiders in Rotterdam kampten. Daarin stond het echter niet alleen. Charles Tilly betoogde dat de ideeën en acties van bewegingen als het AKPG zich ontwikkelen vanuit een samenspel tussen de groepen en de autoriteiten. Het is als het ware een spel tussen uitdagers en de uitgedaagde overheden. Beide reageren voortdurend op elkaar, waardoor zich een ontwikkeling voordoet.
In de tijd dat het comité bestond, heeft zich een discussie ontwikkeld over migranten, migrantenproblemen en migrantenbeleid. Het is wat John Schuster een vertoog noemde. Door het voeren van discussies probeerden de verscheidene spelers op het veld de macht over de betekenis te verkrijgen. Het migrantenvertoog kwam op gang, doordat gastarbeiders kort na hun komst al werden gecategoriseerd als een probleemgroep. Jan Rath concludeerde dat Nederlanders de nieuwkomers onvoldoende vonden integreren. Daarom bestempelden ze de gastarbeiders als tweederangsburgers. De problematisering van de aanwezigheid van migranten was een sociale constructie. Doordat de groep buitenlandse werknemers als probleemcategorie werd gezien, moest echter wel worden bedacht hoe met hen om te gaan. Overheden wilden beleid ontwikkelen, maar moesten een balans zien te vinden tussen de belangen van de gastarbeiders en de autochtone Rotterdammers. Aangezien de gastarbeiders in de beginperiode niet mondig genoeg waren, nam het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders de strijd om hun belangen waar. Het was één van de spelers in de machtsstrijd over de betekenis van het migrantenvertoog.

De overheid was één van de tegenspelers van het AKPG. Daarnaast wil ik er echter nog aan toevoegen dat ook andere groepen en individuen eenzelfde kat en muisspel met de autoriteiten speelden. Alle partijen problematiseerden de gastarbeiders op eigen wijze en vroegen op eigen wijze aandacht voor de probleemcategorie. In de hierop volgende paragrafen schets ik hoe de gastarbeid op gang is gekomen en waardoor de aanwezigheid van de gastarbeiders leidde tot een problematisering van deze bevolkingsgroep. Ook ga ik in op de problemen waarmee de nieuwkomers werden geconfronteerd. Vervolgens toon ik hoe de autochtone Rotterdammers op de nieuwkomers reageerden. Daarin komt naar voren welke plaats die groep in de discussie innam. In paragraaf 1.4 beschrijf ik vervolgens de rol van het gemeentebestuur en zijn omgang met de probleemgroep. In de laatste paragraaf ga ik dieper in op de machtsstrijd van het AKPG en introduceer ik mijn verdere onderzoeksopzet.
1.2 Gastarbeiders in Nederland
Na de Tweede Wereldoorlog was er in Nederland zoveel werkgelegenheid dat er onvoldoende arbeiders waren om de lege plekken op te vullen. Werkgevers zochten naarstig naar andere manieren om de werkzaamheden toch op maximaal niveau te kunnen voortzetten. In december 1948 tekende Nederland het eerste wervingscontract met Italië. Italiaanse arbeiders zouden in de steenkolenmijnen aan de slag gaan. Medio 1949 trad het verdrag in werking. De afspraak was dat maandelijks honderd Italiaanse mijnwerkers toegang kregen tot ons land en dat van jaar tot jaar werd bekeken of hun contracten werden verlengd.
De stroom nieuwkomers bleef in deze beginperiode beperkt. Tussen 1955 en 1958 verstrekte de regering vierduizend vergunningen en daarvoor was het aantal nog lager. Italië bleef echter niet het enige wervingsland. In 1957 viel het oog op de Spaanse arbeiders, een jaar later op hun Griekse collega’s en nog een jaar later op de Joegoslavische. Oorzaak van de toegenomen behoefte aan buitenlandse werknemers was de groeiende economie. Nederlandse arbeiders hadden voldoende keuze en konden het zich veroorloven om banen die hen niet aanspraken te weigeren. Vooral het zware, ongezonde en ongeschoolde werk bleef liggen. In plaats van dat bedrijven investeerden in modernere productiewijzen om de gaten op te vangen, zetten ze in op de relatief goedkope buitenlandse arbeidskrachten.
De toenmalige minister van Sociale Zaken, Ko Suurhoff, zag deze oplossing als een tijdelijke noodmaatregel. Hij vond dit “noodzakelijk voor de handhaving van een optimale produktie” in “deze toestand, welke de continuïteit van de Nederlandse economie ernstig bedreigt”. Ook voor de Rotterdamse industrie werden werknemers in het buitenland geworven. In die tijd gold de afspraak dat de werkgevers voor huisvesting, verzorging en het onderhoud van de gezinnen moest zorgen.

Figuur 1.1 Met de landen van herkomst werden weliswaar wervingsverdragen gesloten. De eisen die aan de gastarbeiders werden gesteld waren laag. (Bron: Pieter Lakeman, Binnen zonder kloppen, 197.)

Hoewel de matige integratie van de nieuwkomers in de jaren vijftig als problematisch werd ervaren, voelde niemand de noodzaak om aan oplossingen te werken. Aangezien toen nog het idee bestond dat ze toch teruggingen naar het land van herkomst, werden de gastarbeiders minder als problematisch gezien. De problemen zouden immers vanzelf verdwijnen als ze teruggingen nu hun herkomstland.
Aan het begin van de jaren zestig kwamen de eerste krachten uit Turkije en Marokko. Hiermee kwam bovendien de spontane migratie op gang. Steeds meer buitenlandse werknemers kwamen buiten de wervingscontracten om op eigen houtje naar Nederland. Het probleem daarvan was dat voor hen niet de verplichting gold dat werkgevers verantwoordelijk waren voor hun leefomstandigheden. Zowel Rotterdammers als nieuwkomers zagen hun kans schoon en richtten pensions in. Zoveel mogelijk arbeiders werden in kleine ruimten gestopt om een zo groot mogelijke winst te maken. Om deze gang van zaken een halt toe te roepen, verleende de overheid vanaf 1968 geen arbeids- en verblijfsvergunning meer aan deze groep spontane migranten. Vanaf dat moment werden zij gekend als illegaal.
Rath concludeerde dat de problematisering van migranten vooral optrad in economisch
mindere tijden. Dat werd veroorzaakt door het feit dat ze in economisch slechte tijden een beroep
deden op de verzorgingsstaat. Doordat minderheden economisch gezien buiten de boot vielen, werden ze niet gezien als volwaardige deelnemers aan de samenleving. Al in 1966 en 1967 trad de eerste economische recessie op. Hierdoor werden 26.000 jaarcontracten niet verlengd en ging een deel van de met name Italiaanse en Spaanse gastarbeiders terug naar eigen land. De regel bestond dat de nieuwkomers hun verblijfsvergunning verloren als zij onvoldoende bestaansmiddelen hadden. Werkloosheid leidde tot die tekortkoming, waardoor ze hun recht op verblijf verloren. Doordat velen terugkeerden en geen aanspraak maakten op de verzorgingsstaat bleef de problematisering ook nu nog binnen de perken.
Ondanks die toenemende werkloosheid bleef de regering echter wel nieuwe vergunningen verstrekken. De buitenlandse werknemers mochten in Nederland komen werken vanuit het idee dat ze slechts tijdelijk zouden blijven. De regering bleef volhouden dat dit land geen immigratieland was. Dat betekende niet dat de arbeiders geen rechten hadden. Wanneer ze vijf jaar in Nederland woonden, mochten ze een permanente verblijfsvergunning aanvragen. Ook konden ze hun gezinnen over halen. Han Entzinger ontdekte dat veel contracten zo vaak werden verlengd, dat groepen gastarbeiders daadwerkelijk aanspraak konden maken op bovenstaand recht.
Dat leidde echter tot grote problemen in de jaren zeventig. In 1973 ging de economie gebukt onder de oliecrisis. De gastarbeiders waren naar Nederland gekomen om geld te verdienen, zodat hun sociaal-economische positie zou verbeteren. Door de economische crisis zagen velen dat plan in rook opgaan. Toch besloten ze niet terug te gaan naar het land van herkomst, omdat de situatie daar nog beroerder was. Juist in die jaren zeventig besloten vooral veel Turkse en Marokkaanse gastarbeiders hun gezin daarentegen te herenigen. In Nederland was de positie van de gastarbeiders echter ook niet rooskleurig. Ze hadden weinig kansen zich cultureel en materieel te ontwikkelen, hun rechtspositie was wankel en ze waren niet vertegenwoordigd in de politiek, zodat ze geen invloed hadden op de besluitvorming.
De gastarbeiders werden steeds meer gezien als een sociaal-economisch achtergestelde groep die speciale hulp behoefde. Niet alleen de hoge werkloosheid vormde een probleem, maar ook door achterstanden op andere terreinen kregen de buitenlandse werknemers het stempel van probleemgroep opgedrukt. Onderwijs bepaalde in belangrijke mate de ontwikkeling van een migrant. Volgens Jan Brands hebben gastarbeiders het belang van onderwijs echter lange tijd niet ingezien. Ze legden geen verband tussen opleiding en arbeidsmarktpositie, waardoor de noodzaak om te studeren niet werd gevoeld. Met name de eerste generatie migranten had nauwelijks opleiding genoten. Aangezien de kinderen werden beïnvloed door de stimulans van de ouders was ook de tweede generatie niet veel gestegen op dit gebied. Een groot probleem vormden de taalbarrières, doordat thuis veel in de moedertaal werd gesproken. Door de gebrekkige kennis van de Nederlandse taal en door de beperkte opleidingen was de kans op werk in economisch slechte tijden kleiner. Hierdoor ontstond een vicieuze cirkel. De gastarbeiders moesten aanspraak maken op de verzorgingsstaat en werden nu zeker als problematisch ervaren.
Een groot deel van de gastarbeiders was afkomstig uit rurale gebieden. Ze waren vaak slecht opgeleid en klampten zich vast aan hun traditionele normen en waarden. Het kostte hen moeite hun draai te vinden in een moderne, Nederlandse samenleving. Migranten uit urbane gebieden waren veelal hoger opgeleid en hielden er een opener houding op na. Hierdoor was het voor hen gemakkelijker om aansluiting te vinden in een moderne maatschappij. Door cultuurverschillen speelde de vraag op in hoeverre de nieuwkomers moesten integreren. Gabriël van den Brink betoogde dat autochtonen migrantengroepen erger problematiseren naarmate de culturele verschillen tussen beide groter zijn. Wanneer gewoonten en gebruiken van de migranten aansluiten bij het nieuwe thuisland – een fit – ontstaan minder problemen dan wanneer die juist erg afwijken – een misfit. De grote verschillen stimuleren het bestaan van een wij-zij-gevoel.
Dat gebeurde in de Rotterdamse gemeenschap met name met Turkse en Marokkaanse gastarbeiders. Burgers en Engbersen wijzen op het feit dat steeds meer verhalen de ronde deden over op balkons geslachte schapen, terwijl de vertellers dat soort handelingen vaak niets eens met de eigen ogen hadden gezien. Vooroordeel en onbegrip zagen het licht. Autochtonen wilden grenzen aan de culturele vrijheid van de nieuwkomers en hadden zo hun eigen ideeën over de aanwezigheid van de gastarbeiders.
Op het gebied van de gebrekkige taalkennis, de enorme cultuurverschillen en de toenemende uitsluiting van de arbeidsmarkt ontstonden steeds grotere problemen. Daar bleef het echter niet bij. R. van Dijk toonde aan dat de gastarbeiders bovendien een probleem vormden op het gebied van de gezondheidszorg. Al in de jaren zeventig werd duidelijk dat de psychische verzorging van buitenlandse werknemers beneden peil was. Taalproblemen verstoorden een optimale communicatie en de gezondheidssector had onvoldoende kennis over de geestelijke problemen die ontstonden bij zo’n grote verandering in levensstijl. De nieuwkomers konden niet goed worden geholpen en raakten vaker arbeidsongeschikt. Pas in de jaren tachtig werd de sector zich ervan bewust dat het noodzakelijk was betere voorzieningen in te richten.
De buitenlandse werknemers ontwikkelden zelf een gevoel van wat Antropoloog Scott ‘ressentiment’ noem. Dit betekent dat de gastarbeiders een gevoel van wrok koesterden ten aanzien van iedereen die hen vernederde. Ze wilden ook een betere positie in de Nederlandse samenleving. Engbersen en Staring betoogden dat de migranten met hoge verwachtingen naar Nederland kwamen. Al snel trad echter de economische recessie op, waardoor de hoopvolle eerste generatie grotendeels op straat kwam te staan. Een ander deel kwam door de zware arbeids- en leefomstandigheden in de WAO terecht. De tweede generatie die in het kader van de gezinshereniging kwam, vond veelal zelfs helemaal geen werk. Alleen banen die nauwelijks meer opleverden dan een uitkeringsbedrag bleven soms voor hen open. Dat had een demotiverende werking. Bovendien bleef de zorg voor de thuisblijvende familie groot. Die hadden het idee dat hun gerelateerden in het rijke Nederland een goed bestaan opbouwden en verwachtten regelmatig financieel te worden ondersteund. Wat ze niet wisten, was dat de gastarbeiders in Nederland zich dat vaak helemaal niet konden veroorloven. De onvrede die hierover onder de migranten ontstond, richtte zich eveneens op de gemeente.
Naast de komst van de gastarbeiders overspoelde in 1974 en 1975 ook nog eens een enorme stroom rijksgenoten – Surinamers en Antillianen – het land. Tegelijkertijd nam de werkgelegenheid opnieuw af door een tweede oliecrisis in 1979. Een groot aantal laagbetaalde banen verdween. Dat bleken voornamelijk de plaatsen die de laaggeschoolde buitenlandse werknemers bekleedden. Resultaat was dat in 1980 ongeveer acht procent van de Rotterdamse nieuwkomers werkloos thuiszat. Dat percentage zou in de loop der tijd alleen maar oplopen tot bijna twintig in 1985 en ruim 25 in 1990. Minderheden vestigden zich steeds vaker permanent in Nederland. Ze hadden echter geen baan en maakten daarom aanspraak op de verzorgingsstaat.
De rijksoverheid zag in de jaren tachtig in dat de gastarbeiders niet teruggingen naar het land van herkomst en besefte dat ze beleid moest gaan voeren. Op het moment dat het idee van tijdelijkheid werd losgelaten, nam de ervaring van de migranten als probleemcategorie andere vormen aan. De ontwikkeling van apart minderhedenbeleid toonde dat de etnische groepen nu ook door de overheid niet als “volwaardige deelnemers aan de samenleving” werden gezien. Ze behoefden immers een aparte behandeling. Daar kwam bij dat de gastarbeiders niet langer voordelig waren voor de economie. Het hele achterliggende idee van de werving was echter dat die stap zou leiden tot een toename van de welvaart. Lakeman concludeerde dat die doelstelling in 1973 al voor het laatste was behaald. In 1974 waren de kosten die de Nederlandse regering kwijt was aan de buitenlandse werknemers al hoger dan de baten.

1.3 Autochtone Rotterdammers in het migrantenvertoog
Volgens Lakeman had de Nederlandse staat beter af geweest als ze de gastarbeiders en hun gezinnen in het land van herkomst had ondersteund in plaats van hen hierheen te halen. De levensstandaard was in de landen van herkomst immers lager, waardoor het onderhoud van de gezinnen de regering minder veel geld had gekost. Zo dachten vele Rotterdammers er ook over. De gastarbeiders waren geneigd zich in de oude wijken van Rotterdam te vestigen (zie Bijlage 1). Die buurten werden overspoeld door nieuwe bewoners. Dat leidde tot spanningen tussen de nieuwkomers en de ‘oorspronkelijke’ Rotterdammers. De oorspronkelijke bewoners zagen hun vertrouwde wijk veranderen en in verval raken. Hierdoor trokken degenen die daartoe de mogelijkheden hadden weg. Degenen die achterbleven hadden een zeer lage sociaal-economische status en waren vaak werkloos. Met andere woorden, de allerarmsten bleven achter, waardoor de welvaart in de wijk afnam. Niet alleen de migranten kampten met huisvestings- en arbeidsproblemen, ook de achterblijvers leden daaronder.
De spanningen in de oude wijken namen toe. In augustus 1972 kwam het zelfs tot een grote uitbarsting. In de Afrikaanderbuurt braken rellen uit tussen Turkse gastarbeiders en autochtone buurtbewoners. In de Goede Hoopstraat was onenigheid ontstaan tussen een Turkse verhuurder en een Nederlandse vrouw die in één van zijn huizen woonde. De Turk had haar per mei de huur opgezegd, maar toen de vrouw in augustus wilde verhuizen, beklaagde hij zich over haar huurachterstand. Daarop belette hij de vrouw haar spullen te verhuizen naar haar nieuwe woning. De vrouw kon echter aantonen dat ze tot september had betaald en weet het gedrag van haar huisbaas aan het feit dat hij met haar naar bed wilde. Dat weigerde zij echter.
De situatie in de Goede Hoopstraat kwam tot een grote vechtpartij tussen de Turken en Nederlanders die de vrouw op 9 augustus hielpen verhuizen. Daarop kwamen alle spanningen tussen autochtonen en buitenlandse werknemers die al lange tijd in de wijk om te snijden waren tot uitbarsting. Hele menigten Nederlandse buurtbewoners verzamelden zich op straat voor de Turkse pensions. Dat gebeurde niet alleen in de Goede Hoopstraat, maar spreidde zich uit over andere delen van de wijk.
Een dag later kraakte een groep Nederlanders een pension in de Paarlstraat en gooide de inboedel op straat. Met de actie wilden de Nederlanders laten zien dat de woning eigenlijk beschikbaar moest worden gesteld voor autochtonen. Diezelfde avond werd de op straat aanwezige menigte opgeruid met het schreeuwen van anti-Turkse leuzen. De stoet trok naar andere pensions in de buurt en bekogelden de woningen met stenen. De Turken zaten als ratten in de val. De spanningen tussen de Nederlanders en de Turken bleven tot vijf dagen daarna exploderen.
Sociologen van de Chicago School onderzochten de gevolgen van concentratie van nieuwkomers in bepaalde wijken van een stad. Zij ontdekten dat die concentratie pas een probleem wordt als buitenlanders in grote getale binnenkomen (figuur 1.2). Hun komst wordt dan als een invasie ervaren en dat gevoel roept verzet op. Autochtonen worden bang dat de sociale normen van de migranten in hun wijk gaan gelden en dat daarmee hun sociale identiteit in gevaar komt.
Dat is precies wat er in Rotterdam gebeurde. Het huurconflict tussen de Turkse man en de Nederlandse vrouw was slechts een aanleiding voor de escalatie. De Rotterdammers ervoeren de aanwezigheid van de migranten als concurrentie. Er was al schaarste op de woning- en arbeidsmarkt en de nieuwkomers maakten de strijd om die schaarse goederen alleen maar moeilijker. Het is een probleem dat in de sociale wetenschappen beter bekendstaat als de conflicttheorie. Door de concurrentiestrijd om schaars goed ontstaan enorme spanningen en conflicten tussen groepen.

Het sluit ook aan bij de metatheorie over sociale stress. Emile Durkheim benaderde sociale conflicten veelal met deze theorie. Het idee is dat sociale orde een natuurlijk gegeven is in een maatschappij. Veranderingen leiden echter tot wanorde en wanorde veroorzaakt conflicten. De komst

Figuur 1.2 Hoewel de komst van de meeste buitenlandse groepen na 1973 daalde of minder hard steeg, is te zien dat Rotterdam na die tijd juist werd overspoeld door Marokkanen en Turken. (Bron: Nota Migranten in Rotterdam, 1983, Bijlage 1)

van de vele gastarbeiders schopte de bestaande sociale orde in Rotterdam in de war. Hoewel het bij deze ene grote uitbarsting in de Afrikaanderbuurt bleef, pasten de inwoners hun houding aan de ontstane situatie aan. Ze moesten grip zien te krijgen op de wanorde. De oorspronkelijke bewoners reageerden op de snelle veranderingen door de nieuwkomers te ontlopen. Ze construeerden nieuwe statusverhoudingen in de wijk, omdat de oude waren geschaad en wezen nieuwe “zondebokken” aan om hun onvrede op af te reageren.
De toenemende onvrede richtte zich in eerste instantie echter op de Rotterdamse gemeente. De bewoners voelden zich in de steek gelaten en misten de helpende hand van politieke zijde. Ze zagen dat de nieuwkomers wel werden geholpen door positieve discriminatie in het overheidsbeleid. Dat wekte een gevoel van achtergesteldheid op. De Rotterdammers trokken aan het gemeentebestuur om niet alleen aandacht te besteden aan de leefomstandigheden van de gastarbeiders, maar ook oog te hebben voor de problemen van de autochtone inwoners. Antropoloog Scott benoemt de houding die zich in zo’n situatie ontwikkelt een gevolg van ‘ressentiment’. Dit betekent dat “marginale” groepen gevoelens van wrok koesteren ten aanzien van personen die hen “vernederen”. Ongeorganiseerd verzet kan daarvan een gevolg zijn.
1.4 Dominante rol van overheden
Enerzijds waren er de gastarbeiders die een verbetering van hun positie wensten, anderzijds waren er de Nederlanders met wier wensen het gemeentebestuur rekening moest houden. Politieke besturen bepaalden grotendeels de richting van het migrantenvertoog. Zolang die namelijk volhielden geen immigratieland te zijn, bleven de gastarbeiders in de rol van buitenlanders en buitenstaanders. Rinus Penninx en Boris Slijper concluderen dat ‘allochtonen’ daardoor van begin af aan zijn gezien als maatschappelijke probleemgroep. Landen die zichzelf wel zien als immigratieland gaan compleet anders om met de komst van migranten. Die voeren van begin af aan een migrantenbeleid en erkennen de nieuwkomers sneller als gelijkwaardige burgers. Hoewel Nederland de permanente vestiging van migranten heeft geaccepteerd, heeft het nog altijd de doelstelling geen immigratieland te zijn.
Dit idee is altijd een keuze geweest van de landelijke overheid. Het gemeentelijk beleid was grotendeels afhankelijk van het beleid dat de nationale overheid er op nahield. Het Rotterdamse migrantenvertoog bleef daardoor niet beperkt tot een wisselwerking tussen gemeentebestuur, autochtone Rotterdammers en gastarbeiders en hun comités. Ook de rijksoverheid speelde daarin een rol. Het is belangrijk inzicht te krijgen in de landelijke beleidslijn alvorens ik op het gemeentelijke beleid inga.
Jan Willem Duyvendak onderscheidt drie fasen in de omgang met de migrantenproblematiek. In de jaren zeventig was de aandacht gericht op categorale voorzieningen, in de jaren tachtig is een minderhedenbeleid te herleiden en in de jaren negentig verschoof de concentratie naar integratiebeleid. Ondanks de noodkreten van de autochtone bewoners uit de oude wijken heeft de overheid volgens Duyvendak onvoldoende naar de klachten geluisterd. Daardoor heeft het overheidsbeleid op meerdere terreinen gefaald.

De regering bleef lange tijd vasthouden aan het idee dat de gastarbeiders zich tijdelijk in ons land vestigden. Toch ontwikkelde zich in de jaren zeventig het besef dat van tijdelijkheid helemaal geen sprake was. Het ministerie van Cultuur, Recreatie en Maatschappelijk Werk (CRM) was verantwoordelijk voor de opvang en begeleiding van de gastarbeiders. Dit departement werd zich als eerste bewust van het feit dat de buitenlandse werknemers wel eens permanent konden blijven. De toelating en tewerkstelling vielen onder de verantwoordelijkheid van het ministerie van Sociale Zaken. Dat bleef daarentegen langer vasthouden aan het idee van tijdelijkheid.
Ondanks dat bekendheid bestond over de problemen waarmee gastarbeiders kampten, bleven maatregelen uit. Met name de landelijke overheid ervoer de buitenlandse werknemers nog niet als probleemgroep, omdat die bleef geloven in de terugkeer naar de herkomstlanden. Volgens Rally Rijkschroeff en Jan Willem Duyvendak zat de overheid bovendien klem tussen de rechtse en linkse politieke partijen. Rechts was georiënteerd op de belangen van de werkgevers en streed voor de al ingewerkte arbeidskrachten. De economische kant was in hun opvatting dominant. Links richtte haar aandacht des te meer op de sociale zijde van de gastarbeid. De nieuwkomers moesten het recht hebben zich hier te vestigen als zij daartoe de behoefte voelden. In die jaren ontstonden al wel meer categorale voorzieningen met name op het gebied van de huisvesting, het onderwijs, de gezondheidszorg en welzijnszorg.
Weliswaar werkte de overheid sinds het begin van de jaren zeventig aan een Nota Buitenlandse Werknemers, maar over de inhoud kon door de bestaande tweedeling lange tijd geen overeenstemming worden bereikt. De regering bracht twee conceptnota’s uit die te veel zouden concentreren op de negatieve aspecten van gastarbeid. Na veel gesteggel werd in 1978 de Wet Arbeid Buitenlandse Werknemers aangenomen die in 1979 in werking trad. Het belangrijkste effect van deze wet was dat de regering vanaf dat moment invloed kon uitoefenen op de toelating van nieuwkomers. Aandacht voor de migrantenproblematiek bleef echter nog altijd achterwege.
In 1979 bracht de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) het rapport Ze Blijven uit. Het opende de ogen in politiek Den Haag. De gastarbeiders zouden helemaal niet meer teruggaan naar het land van herkomst. Ze bleven permanent. Politici bogen zich over een beleidswijziging. Justus Veenman bespeurde in de nieuwe denkwijze een tendens naar algemeen beleid met specifieke voorzieningen waar nodig. De ideeën zijn te vinden in de Minderhedennota van 1983.
Deze nota bouwde voort op het idee van een permanente vestiging. Centraal stond de gedachte van integratie met behoud van de eigen cultuur. De regering achtte assimilatie alleen gewenst als de waarden en normen van de migranten strijdig waren met de fundamenten van de gevestigde, dominante cultuur. De overheid stond tevens een strikter toelatingsbeleid voor en er kwam meer nadruk te liggen op het wegwerken van de achterstanden van migranten door emancipatie en participatie. Ook de bestrijding van discriminatie was een dominant thema na de invoering van de nieuwe wet. Ondanks dat nog altijd vele departementen een rol speelden bij de migrantenproblematiek werd er in 1983 een coördinator aangesteld, namelijk het ministerie van Binnenlandse Zaken. Voor het eerst was er sprake van een gecoördineerd minderhedenbeleid.
Eind jaren tachtig volgde opnieuw een WRR-advies getiteld Ze blijven komen. Hierin kwam voor het eerst het gedachtegoed van integratie en aanpassing aan de Nederlandse cultuur naar voren. De raad adviseerde een nog nauwer toelatingsbeleid toe te passen en te zorgen voor goede opvang en inburgering van nieuwkomers. Specifieke voorzieningen waren niet langer gewenst; algemene voorzieningen dienden ook voor de migranten te voldoen. In de nota Allochtonenbeleid nam de regering dat advies grotendeels over. ‘Meedoen’ werd het nieuwe motto. Veel aandacht ging uit naar de bestrijding van de werkloosheid.
Doordat het Nederlandse bestuursapparaat in de jaren zeventig nog weinig decentraal was, heeft de gemeente Rotterdam lange tijd beperkte instrumenten in handen gehad om de migrantenproblematiek doelbewust aan te pakken. De gemeentelijke wetgeving moest namelijk binnen de landelijke beleidslijnen passen. Aangezien er landelijk geen minderhedenbeleid bestond, moest het gemeentebestuur zich in allerlei bochten wringen om de bestaande wetten te gebruiken voor nieuw migrantenbeleid. De gemeenten fungeerden grotendeels als uitvoeringsorgaan van Haagse maatregelen. Decentralisatie kwam aan het begin van de jaren zeventig al wel op de politieke agenda te staan. Gemeenten eisten meer vrijheid van de steeds centraler wordende (verzorgings)staat. Concreet resultaat werd pas geboekt toen de gemeenten in de jaren tachtig meer verantwoordelijkheden kregen op het gebied van het welzijnsbeleid. Langzaamaan breidde de gemeentelijke vrijheid zich vervolgens uit.
In Rotterdam laaide de discussie over de aanwezigheid van migranten echter zo hoog op dat op de decentralisatie niet kon worden gewacht. De druk van de Rotterdammers werd zo groot dat de gemeente niet langer de problemen kon ontkennen en actie moest ondernemen. Het migrantenvertoog was echter zo nieuw en ontwikkelde zich zo snel dat het gemeentebestuur grote moeite heeft gehad ideeën te ontwikkelen over de omgang met de aanwezigheid van grote groepen buitenlanders. Tot 1978 heeft de gemeente waar mogelijk organisaties en instanties die aan het migrantenvraagstuk werkten gesubsidieerd. Ook probeerde ze een spreidingsbeleid te handhaven om de gastarbeiders zo goed en zo kwaad als het ging over de stad te verdelen. De overheid belemmerde dat echter door de maatregelen als discriminatoir te bestempelen.
Ondanks het uitblijven van landelijk beleid stelde de gemeente Rotterdam al in 1978 de nota Migranten in Rotterdam op. Hierin uitte ze grote kritiek op de houding van de landelijke overheid. Die nam haar verantwoordelijkheid niet, want ze bleef ontkennen dat de gastarbeiders tijdelijk in Nederland zouden blijven. Voor de gemeente was de inmiddels op gang gekomen gezinshereniging hét bewijs dat de nieuwkomers helemaal niet zouden terugkeren naar het land van herkomst. Het college erkende de buitenlanders als probleemcategorie. Daarom wilde ze op korte termijn maatregelen treffen om de uit hand lopende problemen een halt toe te roepen.
Een belangrijke doelstelling van de nota Migranten in Rotterdam was de achterstandsbestrijding. Ook was het beleid gericht op een zekere bewustwording van de migranten opdat ze zich in de Nederlandse samenleving zouden gaan thuis voelen. Discriminatiebestrijding was daartoe een belangrijke stap. Wel bleef er ruimte voor de eigen cultuur- en identiteitsbeleving. De gemeente werkte bovendien aan een verbeterde toegankelijkheid van de algemene voorzieningen en aan de verbetering van de interetnische contacten door ontmoetingsavonden op wijkniveau te stimuleren. In 1979 kregen migranten daarnaast actief en passief kiesrecht voor de deelgemeenteraadsverkiezingen.
In de nota had het bestuur zo zorgvuldig mogelijk de belangen van de autochtonen en de nieuwkomers geprobeerd af te wegen. In de nota werden de migranten de Nieuwe Rotterdammers genoemd. Dit was bedoeld om te voorkomen dat apart minderhedenbeleid werd gevoerd en om de Rotterdamse bevolking als eenheid voor te stellen. Aangezien het besef bestond dat de nieuwe Rotterdammers wel wat specifieke voorzieningen nodig hadden, waren categorale hulpmiddelen niet helemaal afwezig. Toch ging de gemeente hiermee terughoudend om, omdat de autochtone Rotterdammers zulke hulpmiddelen konden ervaren als positieve discriminatoire maatregelen.
In 1979 volgde de ontwikkeling van de nota Leegloop en Toeloop. De nota concentreerde zich op de oorzaken en het voorkomen van het feit dat steeds meer welgestelde gezinnen de stad verlieten en steeds meer kansarmen, met name migranten, de stad binnenkwamen. Daarom moest de hele stedelijke samenleving bij de integratie betrokken moest worden. Integratie werd gezien als een rechtvaardige verdeling van de schaarse middelen. Dit betekende een erkenning van de aantoonbaar slechtere positie van gastarbeiders op diverse markten in vergelijking met de autochtone bevolking. De gemeente Rotterdam zag in dat de buitenlanders een extra nadeel ondervonden door hun afkomst. Emancipatie diende als belangrijk sleutelwoord om die achterstandspositie weg te werken. De gemeente streefde bovendien naar een evenwichtige bevolkingsopbouw in de wijken en wilde segregatie tegengaan.
Volgens Justus Veenman maakte het Rotterdamse migrantenbeleid ook nog een derde fase door. In 1989 nam het bestuur de nota Het nieuwe Rotterdam in sociaal perspectief over. Deze nota is gelieerd aan het landelijke integratiebeleid. De gemeente dacht dat de zorgtaak die de overheid op zich nam te veel zou leiden tot afhankelijkheid. Rotterdammers moesten daarom meer verantwoordelijkheid krijgen en zelfstandiger inhoud geven aan hun bestaan. Bovendien lag de nadruk niet langer alleen op de rechten, maar ook op de plichten van de Rotterdammers. Voorlichting aan migranten kreeg in dit kader meer aandacht en de relatie met instellingen en migrantenorganisaties werd geherdefinieerd. De gemeente stelde meer eisen aan de taken van die subsidiënten. Het integratiebeleid mocht echter niet het behoud van de eigen cultuur, identiteit en religie in de weg staan. Dat mondde uit in de nota De nieuwe Rotterdammers van 1991.
Decentralisatie leidde tot een minder grote afhankelijkheid van de rijksoverheid. Gemeenten kregen in de loop van de jaren steeds meer geld om eigen beleid te kunnen uitvoeren. Aan het begin van de jaren negentig nam die decentralisatie toe, doordat de WRR concludeerde dat veel zaken die migranten aangingen niet landelijk waren te regelen. De gemeente Rotterdam bepaalde in steeds grotere mate wat te doen met het budget voor welzijnswerk en onderwijs. Eerder oefende de overheid nog grote druk uit op gemeenten door zelf de budgetten te controleren en pas geld aan de gemeenten over te hevelen als ze vond dat de besteding binnen het landelijke beleid paste.
1.5 De rol van het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders
Als belangenbehartiger nam het AKPG een belangrijke plaats in in het migrantenvertoog. De gastarbeiders waren in de jaren zeventig immers nog niet mondig genoeg om hun positie zelfstandig te kunnen verbeteren. Het actiecomité had allang kennisgenomen van alle problemen waarmee de nieuwkomers kampten en probeerde koste wat kost het gemeentebestuur te bewegen tot het nemen van maatregelen. Het wenste een gelijke positie van de gastarbeiders. Het comité stelde alles in het werk om de positie van de nieuwkomers te verbeteren en had weinig oog voor de belangen van de autochtone Rotterdammers.
Deze poging tot beleidsbeïnvloeding was echter geen eenzijdig proces. Het politieke beleid beïnvloedde ook migrantenorganisaties en groepen als het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders. Penninx en Slijper betogen dat dat alles te maken heeft met de functie van de verzorgingsstaat. De overheid neemt steeds meer de zorg van problematische groepen – in dit geval de migranten – op zich. Vrijwilligersorganisaties die afhankelijk zijn van de inkomsten die zij van de politieke zijde krijgen (zoals het AKPG), kunnen in de problemen komen als het beleid er op is gericht professionele organisaties van financiële middelen te voorzien om die zorgtaken op zich te nemen. Eigen organisaties kunnen niet concurreren met de professionele instellingen en worden na verloop van tijd uitgeschakeld. Deze vorm van rivaliteit is ook in de Nederlandse verzorgingsstaat toegenomen. Overheden zijn alleen in minder welvarende tijden geneigd vrijwilligersorganisaties te steunen. Vanuit de waardering die de overheden over het algemeen voor vrijwilligersorganisaties hebben gehad, zijn ze bereid geweest die organisaties tot op zekere hoogte te ondersteunen. Tegelijkertijd hebben ze zich ook terughoudend opgesteld, omdat het idee heeft bestaan dat bij te veel ondersteuning de organisaties hun onafhankelijkheid verliezen.
Ten tijde van het AKPG heeft een soortgelijke ontwikkeling zich al ingezet. In de minderhedennota van 1983 kregen zelforganisaties een grotere rol toegekend. Eind jaren tachtig perkte de overheid hun invloed echter weer in door de etnisch-culturele doelstellingen te verschuiven naar het sociaal-economische terrein. Professionalisering was belangrijker dan het voortbestaan van de vrijwilligersorganisaties. De overheid zag voor die laatste slechts een rol weggelegd bij het signaleren van problemen en het adviseren en mobiliseren van de achterban. Aangezien de gemeente Rotterdam het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders als een vrijwilligersorganisatie definieerde, had die visie eveneens betrekking op de club.
In de rest van deze master thesis categoriseer ik het AKPG echter als een sociale beweging die een vooraanstaande speler is geweest in het migrantenvertoog. Te definiëren wat nu precies een sociale beweging is, blijkt lastig. Wetenschappers hebben overeenstemming bereikt over vier criteria waaraan bewegingen voldoen. Ze ontstaan vanuit netwerken van informele interactie tussen individuen, groepen en/of organisaties. Deze interactieve netwerken delen opvattingen en solidariteit. Leden voelen zich met de beweging verbonden. Sociale bewegingen voeren collectief actie, omdat er een politiek en/of cultureel conflict bestaat. Ze proberen sociale verandering in de hand te werken of tegen te houden. In dat conflictveld opereren meerdere partijen die een verschillende kijk hebben op de oplossing van de problemen. Als laatste criterium geldt dat sociale bewegingen protest gebruiken. Samenvattend kunnen sociale bewegingen worden gedefinieerd als ‘informal networks, based on shared beliefs and solidarity, which mobilize about conflictual issues, through the frequent use of various forms of protest’.

Het actiecomité voldoet aan deze vier criteria. Het was solidair met de gastarbeiders die vanaf hun komst een plaats kregen toegekend als tweederangsburgers. Het was een groep die niet werd beschouwd als gelijkwaardig, maar die puur werd gezien als achtergestelde probleemcategorie. Juist over dat bestaande beeld wilde het AKPG de discussie aanzwengelen. Het kaartte problemen aan en probeerde invloed uit te oefenen op de oplossingen voor die problemen.
Deze master thesis is er op gericht uit te zoeken in hoeverre het actiecomité heeft kunnen doen wat het voor ogen had. Het wilde de positie van de gastarbeiders verbeteren en gelijkstellen aan die van de autochtone Rotterdammers. Om dat te bereiken, mengde het zich in het migrantenvertoog. Het moest het opnemen tegen het gemeentebestuur, maar ook tegen de autochtonen. Dat bleek een lastige strijd die het comité bijna 24 jaar heeft weten te voeren, Hoofddoel van dit onderzoek is een antwoord te krijgen op de vraag in hoeverre het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders tussen 1969 en 1993 succesvol is geweest in Rotterdam en waardoor.
Aangezien het Aktiekomitee zeer veel taken op zich heeft genomen, is het onmogelijk om alle handelingen en activiteiten te onderzoeken. Daarom concentreer ik op die takken die volgens ingewijden als de drie belangrijkste pilaren van Pro Gastarbeiders werden ervaren, namelijk de taallessen, het jongerenwerk en de spreekuren met daaraan gekoppeld de acties. In mindere mate gaat mijn aandacht naar de activiteiten op het gebied van voorlichting, het vrouwenwerk en de handelingen om te strijden tegen de veelal dictatoriale regimes in de thuislanden. Eén van de belangrijkste overige redenen voor deze keuze is het feit dat over die deelgebieden minder veel informatie is terug te vinden. Daarbij komt dat de meeste tijd en aandacht naar de taallessen, het jongerenwerk en de spreekuren en de acties ging.
Om het onderwerp nog beter af te kaderen, heb ik bovendien gekozen mijn onderzoek te richten op de gemeentelijke activiteiten. Het Aktiekomitee opereerde ook op landelijk niveau, maar dat was slechts incidenteel. Het ging met name om acties op het gebied van het vreemdelingenrecht, tegen de dictatoriale bewinden en tegen de geheime diensten Amicales en Grijze Wolven die in Nederland actief waren. Het comité was echter in beginsel Rotterdams, waardoor ik geen landelijke zijstraten zal bewandelen.
Voor het onderzoek heb ik gebruik gemaakt van diverse archieven. Het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders had zelf een archief bijgehouden, waarin redelijk veel materiaal bewaard is gebleven. Ter aanvulling heb ik bij de archiefdienst van de gemeente Rotterdam de correspondentie met het AKPG doorgespit. Alleen de periode tussen 1987 en 1990 kon nergens worden gevonden. Ook heb ik bij het Kenniscentrum van de Bestuursdienst alle notulen van de gemeenteraden en de bijlagen die daarbij te vinden waren doorgewerkt. Om nog een ander perspectief toe te voegen, heb ik oude krantenartikelen bestudeerd en heb ik zoveel mogelijk mensen geïnterviewd.
Bij deze hele zoektocht moet één kanttekening worden geplaatst. Kwalitatieve gegevens waren er in overvloed, maar kwantitatieve bleken niet goed te zijn bijgehouden. Slechts wat basale cijfers over het aantal cursisten op de taallessen waren terug te vinden, maar hoeveel mensen het AKPG daadwerkelijk heeft bediend, blijft ongewis. Het heeft zelf bovendien geen kwaliteitsmetingen laten uitvoeren. Dat maakt het iets lastiger te bepalen in hoeverre het comité succesvol is geweest.
In de hierop volgende hoofdstukken werk ik mijn onderzoeksvraag uit. Door het comité als sociale beweging te definiëren, projecteer ik een uit de sociale wetenschappen gedestilleerd succesmodel op de activiteiten ervan. In hoofdstuk 2 ga ik op zoek naar de theorieën die er bestaan over wat we verstaan onder het al dan niet succesvol zijn van een sociale beweging en de factoren die daarop van invloed zijn. Van daaruit ontwikkel ik een analytisch model om in de rest van de thesis nader uit te werken aan de hand van een case study van het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders.
Een eerste analyse van het AKPG heeft plaats in hoofdstuk 3. Ik projecteer mijn analytisch model op de ontwikkeling van het comité tussen 1969 en 1977. In 1977 zie ik een omslagpunt. Tot dat jaar heeft de club zich veelvuldig beziggehouden met grootscheepse acties, spreekuren en taallessen. Vanaf 1977 kreeg het jongerenwerk echter een prominentere plaats in het actiecomité. Het concentreerde zich steeds meer op de tweede generatie, ook wel de randgroepjongeren genoemd. De verovering van een grotere ruimte aan de Jacobusstraat stond het comité toe zich meer activiteiten op de hals te halen. De druk op het comité nam door die nieuwe uitvoerende taak echter zodanig toe dat het hele AKPG onder grote spanning kwam te staan. Het actievoeren verminderde, de behoefte aan professionalisering nam toe en problemen door het ontbreken van geschikte methoden om de moeilijke jongeren in toom te houden, hingen als een donderwolk boven het comité. Daarom begint hoofdstuk 4 bij de indiening van een projectvoorstel voor randgroepjongeren in 1977.
Het loopt door tot in 1986. Dat was een zeer problematisch jaar voor het AKPG. Ik noem het zelfs het begin van het einde. Opnieuw moest het comité op zoek naar nieuwe ruimte. De zoektocht slokte zoveel tijd op dat de aandacht voor het verwezenlijken van de doelstelling verslapte. Bovendien voerde de gemeente Rotterdam de Basiseducatie in, waardoor strengere eisen werden gesteld aan één van de belangrijkste taken van het AKPG: de volwasseneneducatie. Het comité haalde zijn inkomsten veelal uit de subsidies die het ontving voor de taallessen. Met de invoering van de Basiseducatie moest de organisatie echter professionaliseren en kon het niet meer volledig op vrijwilligers draaien. Het geld voor de taallessen ging daardoor grotendeels op aan het uitbetalen van professionelere krachten. Ook moest het AKPG vanaf dat moment beter verantwoorden waar alle subsidiegelden aan werden besteed. Dit bleek problematisch, doordat de financiële huishouding altijd een chaos was geweest. Door de vernieuwde financiële beperkingen had het comité steeds meer moeite het hoofd boven water te houden. Hoofdstuk 5 begint in 1986 en eindigt met de liquidatie van het AKPG in 1993.
In de diverse hoofdstukken projecteer ik meerdere malen mijn ontwikkelde succesmodel. Al snel zal blijken dat specifieke aspecten als een rode draad door het bestaan van het comité lopen. In hoofdstuk 6 komen die rode draden bijeen in de conclusie.

2. De sleutel tot succes

‘Eigenlijk zouden wij niet meer moeten bestaan. Er is wel een aantal dingen bereikt (…), maar aan de andere kant zijn er nog zo ontzettend veel wantoestanden.’ Het is de reactie van Nelly Soetens bij het 10-jarig jubileum van het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders. Het comité heeft zelfs het 23-jarig jubileum nog mogen meemaken. Sociale bewegingen ontstaan om een hoger doel te verwezenlijken en blijven het liefst actief totdat situaties naar tevredenheid zijn verbeterd. Toch kunnen omstandigheden ontstaan die er voor zorgen dat een beweging genoodzaakt is te stoppen. Rest de vraag in hoeverre zo’n groep succesvol is geweest.

Historici en sociologen hebben al divers onderzoek gedaan naar het reilen en zeilen van verschillende sociale bewegingen. De reden daartoe is volgens Doug McAdam, John D. McCarthy en Mayer N. Zald dat de groepen een belangrijke rol kunnen spelen bij het bewerkstelligen van sociale veranderingen. In de meeste gevallen hebben sociologen specifieke bewegingen onderzocht op de behaalde successen. Zo deed Jo Freeman onderzoek naar de vrouwenbeweging, bestudeerde Burstein het succes van de mensenrechtenbeweging en vestigde Mitchell zijn aandacht op de milieubeweging.

De studies richtten zich in beginsel op de politieke effecten van een sociale beweging. Na verloop van tijd ging de aandacht echter steeds meer uit naar de indirecte uitkomsten. Daartoe behoren bijvoorbeeld teweeggebrachte veranderingen in de dominante, maatschappelijke opvattingen of het ontstaan van tegenbewegingen.
Al snel is echter gebleken dat een studie naar de uitkomsten van een sociale beweging geen eenvoudige opgave is. Problemen ontstaan al bij het definiëren van wat succes is. Een zekere vorm van subjectiviteit is verbonden aan deze variabele. Wat de ene onderzoeker definieert als een succesvol resultaat, kan een andere matig vinden. Een ander probleem ontstaat bij het leggen van causale verbanden tussen de acties van bewegingen en het verwezenlijken van bepaalde veranderingen. Wanneer is een verandering het directe gevolg van door een groep uitgevoerde handelingen? Dit laatste probleem kan worden opgelost door zekere methodologische keuzes te maken. Marco Giugni geeft aan dat wetenschappers niet alleen moeten concentreren op de handelingen van de onderzochte beweging, maar ook op de acties van beleidsmakers, politieke partijen, de media, tegenbewegingen en andere belangenbehartigers.

Juist doordat de studie naar de uitkomsten van een sociale beweging zulke complexe materie is, bestaan er volgens Marco Giugni nog onvoldoende theoretische raamwerken voor een systematische studie. Uit de werken van diverse wetenschappers is echter wel degelijk een zeker werkbaar model te herleiden. In dit hoofdstuk hoop ik meer duidelijkheid te verschaffen over de vraag wanneer sociale bewegingen nu eigenlijk succesvol zijn te noemen. Daaraan verbonden ga ik in op de factoren die van invloed zijn op de uitkomsten van een actiegroep.

2.1 Sociale bewegingen en succes
Het succes van een sociale beweging kan op verschillende manieren worden ingevuld. Is ze zo groot geworden als ze wilde? Heeft ze de gewenste sociale veranderingen teweeggebracht? Heeft ze het politieke beleid in gewenste mate veranderd? Wat overeenstemt in bovenstaande vragen is dat succes samenhangt met de wensen van een sociale beweging. Met andere woorden, de doelstellingen die de groep voor ogen had, kunnen belangrijke maatstaven zijn voor het bepalen van de mate van succes.

Sociologen zien daarin echter een tekortkoming. De activiteiten van sociale bewegingen brengen namelijk niet alleen gewenste effecten met zich mee die aansluiten bij de doelstellingen. Ook ongewenste effecten kunnen optreden. Dat maakt succes een niet onmogelijk, maar moeilijk te meten variabele.
Een andere moeilijkheid bij het onderzoeken van succes is het feit dat causale verbanden lastig zijn te leggen. Wie zegt dat een bepaalde verandering niet had plaatsgevonden zonder tussenkomst van de groep? Is de verandering wel direct te wijten aan de invloed van de sociale beweging of heeft de tussenkomst van andere partijen, zoals de media en politici, een rol gespeeld? Bij het onderzoeken van de succesfactor is het daarom van belang dat de methodologische moeilijkheden in oogschouw worden genomen.

Veel onderzoekers zijn geneigd naar de politieke gevolgen te kijken waar het gaat om behaalde resultaten. Dat neemt echter niet weg dat er ook zoiets bestaat als een culturele zijde. Voor zo’n bredere aanpak biedt het model dat William Gamson ontwikkelde mogelijkheden. Gamson is de vooraanstaande socioloog waar het gaat om de ontwikkeling van een theorie over het succes van een beweging op politiek gebied. De wetenschapper onderscheidt twee componenten voor het meten van succes, namelijk de erkenning van de organisatie als legitieme actor in de samenleving en de nieuwe voordelen die de groep behaalt voor haar achterban. Met nieuwe voordelen doelt Gamson op de verwezenlijking van het actieprogramma. Wanneer dat in de hoofdlijnen niet is gelukt, noemt Gamson de beweging een mislukking.
Amenta en Young zien in deze operationalisering een begin, maar bekritiseren haar in dat opzicht dat een beweging toch substantiële veranderingen teweeg kan brengen, zonder dat die in de doelstellingen voorkomen. Daarnaast is het vaak zo dat organisaties meer veranderingen nastreven dan in het programma staat beschreven. Beide sociologen plaatsen ook een kanttekening bij het eerste deel van de operationalisering. De mate waarin een beweging in de maatschappij wordt geaccepteerd, heeft niet automatisch gevolgen voor de resultaten.

Amenta en Young concentreren daarom meer op het collectieve belang van politieke veranderingen en onderscheiden daarbij drie niveaus. Het laagste niveau staat voor kleine veranderingen, zoals het winnen van meer respect voor de sociale beweging. Pas op het hoogste niveau spreken ze van structurele hervormingen die de beweging grotere invloed geven op het politieke beleid. Een voorbeeld hiervan is het winnen van stemrecht. Het niveau dat zich hiertussen bevindt, heeft betrekking op het verkrijgen van collectieve middelen voor de groep. Aanpassingen van de regelgeving met positieve gevolgen voor de achterban zijn hiervan voorbeelden.

Genoemde sociologen richtten zich grotendeels op de mate waarin sociale bewegingen politieke successen boeken. Amenta en Young betoogden dat het van belang is te bekijken welke punten op de politieke agenda zijn gekomen en welke niet. Er bestaat namelijk een grote kans dat wanneer een beweging iets op die agenda heeft gekregen, dit ook is omgezet in beleid. Dat vergroot de kans op een succesvolle uitkomst. Wel moet er dan ook beleid worden geschreven, waardoor het collectieve belang wordt gediend. Het is al gunstig wanneer een sociale beweging haar belangen op de politieke agenda weet te krijgen, maar dat resultaat is nog niet direct succesvol te noemen. Als er geen beleid op dat agendapunt volgt, verandert er vanzelfsprekend nog weinig.

Tegelijkertijd concludeert Dieter Rucht dat sociale bewegingen maar zelden directe resultaten boeken in beleidsveranderingen. Als oorzaak wijst hij op het gebrek aan toegang tot het besluitvormingsproces. Organisaties zijn altijd afhankelijk van tussenpersonen om het politieke bestuur te bereiken. Tussen beweging en beleid bevinden zich nog de publieke opinie, de individuele opinie en de politieke partijen via welke beïnvloeding loopt.

Om nog in de kringen van de politieke successen te blijven, is het historisch onderzoek van Goldstone van belang. Hij toonde aan dat een sociale beweging sneller succesvol is in tijden van maatschappelijke crises. Siegenthalers onderzoek sluit daarbij aan. Daaruit bleek dat economische crises een verlies van vertrouwen in de gevestigde orde met zich meebrachten. Het politieke systeem staat in zulke tijden meer onder druk mede door interne conflicten. Zeker voor het veroorzaken van grote institutionele veranderingen zijn die perioden gunstig.

Sociale bewegingen kunnen echter niet alleen succes boeken op het politieke niveau, maar ook op cultureel gebied. Doug McAdam concludeerde dat hele ideologieën of geloofssystemen en nieuwe collectieve identiteiten kunnen ontstaan door toedoen van een club. De socioloog erkent dat resultaat als maatstaf. David S. Meyer beargumenteerde zelfs dat bewegingen vaak succesvoller zijn in het verwezenlijken van veranderingen in het culturele klimaat dan in het beïnvloeden van het politieke beleid. Politieke successen zijn vaker tijdelijk, terwijl culturele effecten langduriger standhouden. Het is daarom belangrijk niet alleen oog te hebben voor positieve resultaten op politiek gebied, maar ook op cultureel gebied. Met culturele effecten bedoel ik in het geval van het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders het mondiger maken van de gastarbeiders door tussenkomst van het comité.

2.2 Succesfactoren
Het ontstaan van een beweging is een eerste, maar voor een succesvolle ontwikkeling is meer nodig. In de sociologie is de vraag welke factoren bijdragen aan het succes van een sociale beweging een geliefd onderzoeksobject geworden. Gamson onderscheidt verschillende concrete oorzaken die van invloed kunnen zijn op het succes van een sociale beweging. Voorbeelden zijn het gebruik van ongeschikte strategieën, het ontbreken van de capaciteit om voldoende leden aan te trekken om te kunnen overleven, het gebrek aan genoeg noodzakelijke financiële middelen, de verandering van het leefklimaat of de onderdrukking van de problemen door prangender zaken. Een belangrijke factor die van invloed is op de groepen is het oordeel dat de samenleving over hen velt. Hoe verder de doelstellingen van de beweging zijn verwijderd van de belangen die het grote publiek voorstaat, hoe meer tegenwerking ze zal ondervinden.

Hieruit valt af te leiden dat drie elementen van groot belang zijn: de politieke mogelijkheden van de omgeving waarin de groep zich beweegt, de organisatiestructuur van de beweging en de aansluiting van het gedachtegoed bij het in de maatschappij overheersende interpretatieve frame. Al deze invloedrijke factoren komen terug in onderstaand model.
2.2.1 Politieke mogelijkheden
De invloed van het politieke klimaat op het ontstaan en bestaan van sociale bewegingen is door veel sociologen onder de loep genomen. De basis voor deze ideeën ligt in de theorie van Alexis de Tocqueville die concludeerde dat zwakke staten met sterke maatschappijen te kampen hadden met een constante, maar vredige invloed van protest. Sterke staten en zwakke maatschappijen daarentegen hadden te maken met onregelmatige en gewelddadige vormen van protest. Hoe decentraler een staat is, hoe meer ruimte er bestaat voor burgerinitiatieven om toegang te verkrijgen tot dat systeem. Er is echter een grens aan deze vorm van openheid en de toenemende potentie om de besluitvorming te kunnen beïnvloeden. Wanneer de regering te zwak is, is de toegankelijkheid tot het systeem misschien groot, maar is de kans dat politieke besluitvorming plaatsheeft klein. Wel geldt dat wanneer lokale overheden meer macht krijgen toebedeeld van de centrale overheid, de initiatieven meer kans hebben tot de besluitvorming door te dringen. Deze staatsvormen zijn meer open voor invloeden vanuit de samenleving. Decentralisatie werkt echter niet altijd in het voordeel van burgerinitiatieven. Er is namelijk ook meer ruimte voor tegengeluiden. Wel geldt dat hoe representatiever de samenstelling van de regering hoe opener het systeem en hoe gemakkelijker om in politieke kringen bondgenoten te vinden.
Kriesi bestudeerde de politieke context van vier staten, waaronder Nederland. Hij concludeerde dat Nederland een sterke staat is en plaatst deze in het vakje van informal cooptation. Op formeel gebied hebben bewegingen weinig succes, maar ze kunnen wel rekenen op informele hulp. De politiek is bereid concessies te doen, maar gaat niet zo ver dat ze de uitdagers vetorecht geeft. Wél stimuleert het Nederlandse bestuur de oprichting van zelforganisaties, waardoor er ruimte is voor het verstrekken van subsidies. Gamson formuleerde deze vorm van co-optation als “the term used for acceptance without new advantages”. Herbert Marcuse introduceerde in dit verband al in 1965 de term repressive tolerance. Tolerantie is een middel van het politieke bestuur om de bevolking zoet te houden. Politici luisteren naar onlusten in de samenleving en lijken tolerant, maar in feite hebben ze hun eigen plan al getrokken. Achter de schermen is al besloten welke koers ze gaan varen zonder de onlusten in acht te nemen.

De political process benadering is een van de belangrijkste modellen die aandacht besteedt aan de politieke en institutionele omgeving in welke sociale bewegingen moeten opereren. Daarin komen vier politieke factoren naar voren die van invloed zijn op het succes van een sociale beweging. Doug McAdam leidde de volgende punten af van bestaande politieke studies: de open of gesloten structuur van het politieke systeem, de mate waarin politici op een lijn liggen over het te voeren beleid, de aanwezigheid of afwezigheid van bondgenoten in de elite en de mogelijkheden voor onderdrukking door de staat.

Peter Eisinger bestudeerde het belang van de mate van openheid van het politieke veld in een land of stad voor het ontstaan van protest. De politiek wetenschapper omschrijft deze variabele als de mate waarin georganiseerde groepen toegang hebben tot de besluitvorming. Hij ontdekte dat noch volledige toegang noch volledige geslotenheid de grootste mate van protest veroorzaakt. Acties zijn het meest waarschijnlijk in staten waar het politieke systeem een mix van open- en geslotenheid kent. Gamson ziet de open- en geslotenheid van een politieke structuur als een politiek, waarin geen barrières zijn voor burgers om te worden gehoord. In een open structuur bestaat de mogelijkheid om ontevredenheid te uiten en steun te zoeken bij machtige personen om de teleurstellende situatie te veranderen.

Piven en Cloward concentreerden zich daarentegen op electorale instabiliteit. De sociologen zagen een toename van collectieve actie ten tijde van electorale instabiliteit. Wanneer regeringspartijen en de oppositie strijden voor een nieuwe rol in het politieke veld proberen ook maatschappelijke partijen een voet tussen de deur te krijgen. Ook Tilly concludeerde dat politieke partijen eerder geneigd zijn sociale bewegingen te steunen wanneer ze stemmen willen winnen voor verkiezingen. Als ze dat door die steun kunnen bereiken, zullen ze daartoe overgaan. Paul Burstein beargumenteerde dat sociale bewegingen het beleid kunnen beïnvloeden, maar dat ze wel worden beperkt door twee aspecten van de democratie. Door het bestaan van vrije verkiezingen zijn politieke partijen geneigd te luisteren naar de stem van de meerderheid, omdat ze goede verkiezingsresultaten willen behalen. Wanneer de wensen van een beweging ingaan tegen de belangen van de meerderheid is het politieke bestuur minder snel geneigd naar die organisatie te luisteren. Bovendien zijn er beperkingen aan het aantal problemen dat gelijktijdig kan worden behandeld.
Veel wetenschappers wijten het feit dat sociale bewegingen moeite hebben door te dringen tot de politieke besluitvorming aan het bestaan van andere groepen die machtiger zijn. De theorie van democratic representation biedt echter een alternatieve visie. Deze gaat er evenals Burstein vanuit dat de oorzaak te vinden is in het feit dat de publieke meerderheid een ander inzicht heeft dan de beweging. Hoe overtuigender de meerderheid achter een bepaald beleid staat en hoe beter dat tot de politici is doorgedrongen, hoe minder ze zijn geneigd naar de wensen van sociale bewegingen te luisteren. Politici willen nu eenmaal de belangen behartigen van de meerderheid.

Piven en Cloward voegden wel toe dat de labiliteit die in verkiezingstijden ontstaat niet de enige stabiliteitsfactor hoeft te zijn die van invloed is op het succes van een sociale beweging. Het kan ook zo zijn dat de standpunten voor het te voeren beleid van oppositie en coalitie ver uit elkaar liggen. Op die momenten ontstaat ruimte voor sociale bewegingen om steun te verkrijgen van een van beide partijen.

William Gamson, Craig Jenkins en Charles Perrow ontdekten het belang van invloedrijke bondgenoten. Machtige personen kunnen ter ondersteuning van een beweging optreden als onderhandelaars met de autoriteiten, maar ze kunnen ook onderdrukking tegengaan of steun bieden tijdens rechtszaken. Het succes van een beweging hangt samen met de dynamiek van politieke steun. In sommige tijden kunnen er meer politici zijn die de beweging steunen en in andere kunnen de politici die de beweging tegenwerken de overhand hebben. Verkiezingen bepalen of de bondgenoten aan de macht zijn of de tegenstanders.
Hoe meer bondgenoten een sociale beweging heeft in de samenleving, hoe groter de kans op succes. Met bondgenoten bedoel ik in dit opzicht de steun van de media, vakbonden en professionals, zoals kerken. Sociale bewegingen zijn daarboven geneigd om steun te zoeken bij linkse politieke partijen. Dit is een logische stap, omdat leden van sociale bewegingen veelal een linkse politieke voorkeur hebben. Hierdoor liggen linkse partijen het dichtst bij hen in de buurt. Ze kunnen de publieke opinie beïnvloeden en hebben toegang tot de besluitvorming. Uit onderzoek van Kriesi blijkt echter dat steun van de linkse partijen niet per se de sleutel tot succes is. De positie van die kant fluctueert namelijk nogal eens, vooral wanneer de linksen aan de macht komen. Als oppositiepartij staat links open voor steun aan sociale bewegingen, maar eenmaal in de regering is ze gebonden aan budgetten en andere beperkingen, waardoor de openheid naar de bewegingen terugneemt. Uit onderzoek van Kriesi is gebleken dat de linkse partijen in Nederland zo werkten.
Dat sluit aan bij de ideeën van Jenkins en Perrow over de mate waarin de elite protest tolereert. Onderzocht is welke kansen sociale bewegingen hadden in welk politiek klimaat en welke strategieën het meest succesvol waren. De macht van verschillende spelers op het veld kan bepalen hoe het politieke bestuur op de sociale beweging reageert. Wanneer de politici de acties van de beweging niet waarderen, beschikken ze over voldoende mogelijkheden om haar tegen te werken. Zo is de inzet van de politie een belangrijk machtsmiddel, maar het bestuur kan ook invloed uitoefenen op de beschikbare middelen. Gary T. Marx onderscheidde nog meer middelen waarover de politici beschikken, namelijk de macht om een slecht beeld van hun opponenten te schetsen, informatie te verzamelen, activisten te ontmoedigen, interne conflicten tussen de leider en de leden op te wekken.

2.2.2 Organisatiestructuur

In het eerste deel van dit hoofdstuk gaf ik al aan dat het succes van een sociale beweging niet alleen is af te leiden aan de politieke resultaten. Ook het werven van leden en de daarmee samenhangende organisatiestructuur speelt een belangrijke rol. De organisatie van een sociale beweging formuleert doelstellingen, moet middelen zien te vinden, activeert leden en werft, traint en plaatst nieuwkomers. Het is de organisatie die aansluiting moet vinden bij de maatschappij.

Uitgangspunt voor dit deel van het model is de resource mobilization benadering. Deze tweede groep wetenschappers analyseerde mobilisatieprocessen van middelen die nodig zijn voor het functioneren van sociale bewegingen. Ze moeten omgaan met andere groepen in de samenleving, gebruiken bepaalde tactieken om hun doel te bereiken en hebben te maken met wisselende resultaten. Ook heeft een sociale beweging geld nodig om te kunnen functioneren. Al deze factoren zijn gelieerd aan de organisatorische zijde van een sociale beweging.

De organisatiestructuur is onderdeel van de strategie van een beweging. De keuze voor een organisatiestructuur gaat altijd gepaard met dilemma’s. Geen vorm is in alle interne en externe opzichten perfect. Meer gestructureerde organisaties kunnen beter beslissingen nemen, terwijl spontanere meestal succesvoller zijn in het behouden van de interne solidariteit. De professionalisering van een beweging is ook niet altijd even gunstig, want die organisaties zijn meer gebonden aan de wensen van de geldschieters. McCarthy en Zald geven aan dat deze afhankelijker zijn dan bewegingen die zelf voor hun middelen zorgen.
Ook te nauwe verbondenheid met het politieke veld is niet altijd goed voor een beweging. Kriesi schreef hierover het volgende: ‘The establishment of a working relation with the authorities also has ambivalent implications for the development of the SMO: On the one hand, public recognition, access to decision making procedures and public subsidies may provide crucial resources and represent important successes for the SMO; on the other hand, the integration into the established system of interest intermediation may impose limits on the mobilisation capacity of the SMO and alienate important parts of its constituency, with the consequence of weakening it in the long run.’
Uit onderzoek van Gamson, waarin hij de structuur van 53 organisaties bestudeerde, bleek dat gecentraliseerde en bureaucratische organisaties succesvoller zijn dan niet-bureaucratische en niet-gecentraliseerde. Het bestaan van verschillende afdelingen met eigen leiders binnen een sociale beweging staat daarentegen gelijk aan mislukking. Jo Freeman had specifiekere conclusies. De gecentraliseerde en bureaucratische organisaties zijn meer succesvol in het verwezenlijken van doelen op de korte termijn. Langdurig bestaan van de beweging speelt een minder belangrijke rol. De decentrale organisaties zijn juist succesvoller in het langdurig overleven, doordat ze het interpretatiekader van de leden beter aan dat van de beweging kunnen koppelen. De eerste besteden meer middelen om hun doelstellingen te bereiken, de tweede om de mensen te veranderen.

Doordat het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders een relatief kleine, lokale sociale beweging was, heeft het weinig zin de theorie over centralisatie op het comité te projecteren. Wat we wel kunnen afleiden is het feit dat gesegmenteerde organisaties op decentraal niveau actief waren. Juist die decentrale bewegingen bleken succesvoller. Het AKPG had weliswaar geen centraal bewind boven zich, maar werkte als lokale club wel op een niveau dat vergelijkbaar is met een decentrale tak van een landelijke beweging.
Tot de organisatorische factoren behoort overigens niet alleen de vorm, maar ook de toegepaste strategie. Sociologen als Mayer Zald, Anthony Oberschall en Charles Tilly redeneerden dat protestacties alleen ontstaan als kosten en resultaten tegen elkaar opwegen. Een sociale beweging moet niet alleen materiële, maar ook niet-materiële hulpmiddelen verwerven. Voor collectieve acties is het immers van belang dat een collectief gevoel van ontevredenheid bestaat. Pas wanneer een beweging een overzicht heeft van haar beschikbare middelen kan ze de te varen koers uitstippelen.
Lauer onderstreepte dat strategieën van belang zijn voor het succes of de mislukking van een sociale beweging. Een juiste strategie heeft namelijk grote invloed op de werving van leden, de betrokkenheid van de achterban en het is de strategie die het publiek te zien krijgt. Turner en Killian voegen hieraan criteria toe voor de ideale strategie van een beweging. Deze sluit aan bij de waarden van de achterban, activeert geen potentiële oppositiegroepen, zorgt voor steun van het publiek dat geïnteresseerd is in de thematiek van de beweging en betrekt wat de sociologen bystander publics noemen – publiek dat weinig interesse heeft in de punten van de beweging en de oppositie, waardoor het een neutrale positie inneemt – niet in de kwestie. Ook Turner en Geschwender onderscheiden vier partijen bij welke een strategie moet aansluiten. Dat zijn de achterban, de oppositie, het publiek en de belanghebbenden voor wier rechten wordt gestreden. Dit is echter bijna niet te realiseren, omdat een beweging geen simpele, eendimensionale organisatie is. Ze moet met allerlei belangen en waarden rekening houden.
James A. Geschwender onderscheidt drie basale typen strategieën om de interne structuur te behouden: overtuiging – door symbolische manipulatie proberen de gewenste respons te krijgen van de achterban –, onderhandeling – een manier om middelen voor de beweging te verkrijgen van de achterband – en dwang – het opleggen van een dwangsom als de achterban niet op de gewenste manier handelt. Vanuit het oogpunt van de beweging is overtuiging de meest geliefde strategie, omdat die het minst kost. Het is echter ook de minst effectieve, omdat de leden zich op een zekere morele manier moeten gedragen om resultaat te behalen. Onderhandeling blijkt een geliefdere strategie. Het is een manier om meer middelen voor de beweging te verkrijgen. Wel moet de beweging in de onderhandeling iets proberen te bereiken dat aansluit bij de ideeën en behoeften van de achterban. Met dwang is het gevaar dat de beweging kosten afdwingt van de achterban terwijl ze niet op een geliefde manier handelt. Deze optie wordt vanwege de kosten meestal alleen gekozen als er geen alternatieven zijn.

Geschwender concludeert echter dat het niet van tevoren te bepalen is welke strategie de meest succesvolle uitwerking heeft voor een sociale beweging. Dat hangt helemaal af van de sociaal-historische context en de reacties van de bovengenoemde betrokken partijen.

Om macht te kunnen uitoefenen zijn middelen nodig: geld, educatie, expertise en tijd. Bovendien moeten de leden enigszins geloven in een positieve uitkomst van de acties. Wil een beweging succesvol actievoeren, moeten voldoende mensen worden gemobiliseerd die mee protesteren. Zonder protesterende leden heb je nu eenmaal geen actie en geen succes.
Leden komen echter niet zo maar in opstand. De bereidheid daartoe hangt mede samen met de sociaal-economische positie van de achterban. Deborah LeVeen ontdekte dat bewegingen met een lage sociaal-economische status een minder positief gevoel hebben over het behalen van een positief resultaat. Juist doordat ze weinig vertrouwen hebben in een goed effect zijn deze groepen mensen minder snel geneigd over te gaan op politieke actie.
Het aantal protesteerders kan echter wel van invloed zijn op de mate van succes. In veel gevallen worden politici eerder beïnvloed door acties wanneer het aantal demonstranten dat meedoet groter is. Dit heeft te maken met het feit dat de inbreuk op de dagelijkse routine groter is naarmate de protestactie een flinke omvang heeft. Bovendien geeft het het politieke bestuur een betere indruk van de mate waarin zo’n actie steun krijgt in de samenleving. Het is dus van belang dat sociale bewegingen een grote aanhang mobiliseren om meer indruk te maken op politici. De stem van de meerderheid wordt net als bij verkiezingen gehoord. Toch betekent zo’n stem van de meerderheid niet altijd dat de invloed op het politieke bestuur groter is. Belangrijk is in dit geval in het achterhoofd te houden dat ook kleine bewegingen succesvol kunnen zijn. Activisten geven namelijk niet altijd de stem van de meerderheid weer ook al zijn ze met veel. Een sociale beweging mag daarom niet blindelings van die redenering uitgaan.
De vormen van protest zijn volgens Wilson heel belangrijk. Sociale bewegingen worden namelijk meer herinnerd “for the methods of persuasion adopted by them than for their objectives”. Acties die economische schade aanrichten, werpen vaak vruchten af. Sociologen denken in dit opzicht bijvoorbeeld aan boycots, maar demonstraties die het verkeer hinderen vallen ook onder deze actievorm. Het nadeel van deze vorm is dat het ook een deel van de sympathisanten afschrikt. Bovendien bestaat het gevaar dat de situatie escaleert,waardoor het politieke bestuur toch de overhand krijgt. Extreme acties worden sneller de kop ingedrukt in plaats van dat ze de overheid stimuleren om naar de activisten te luisteren. Een meer solide vorm van actie is daarom het stimuleren van een gevoel van verbintenis voor een gezamenlijk doel. Acties die hieraan voldoen, proberen een morele boodschap te verspreiden om publieke steun te verkrijgen. De activisten offeren zichzelf in dit verband op om hun verbintenis met het doel te tonen. Protesten als hongerstakingen behoren tot deze vorm. Uit enquêtes is gebleken dat de meest vredige acties de grootste instemming krijgen van het publiek. De kans dat de actieve leden niet instemmen met die actievorm is echter groot.

Rochon concludeerde dat de beste vorm van actie “is one that is convincing with respect to political authorities, legitimate with respect to potential supporters, rewarding with respect to those already active in the movement, and novel in the eyes of the mass media”.
De media bepalen grotendeels de effectiviteit van een protestactie. Hoe meer aandacht de media aan een actie geven, hoe groter de kans op succes. Dan moeten de media die actie echter wel belangrijk genoeg vinden om te verslaan en dat hangt weer samen met de actievorm. McCarthy, McPhail en Smith deden hiernaar onderzoek. Ze concludeerden dat de actie een grote groep mensen moest beslaan, radicale tactieken moesten worden toegepast of vernieuwend moest zijn om media-aandacht te krijgen. Daarmee ontstaat echter het tweede dilemma, want in de berichtgeving kunnen journalisten acties goedkeuren of afkeuren. Radicale acties zullen sneller worden belicht dan gematigde. De manier van berichtgeving zal bij radicale acties echter eerder afwijzend zijn dan gematigde. Dat maakt dat het gewenste effect alsnog uitblijft.

Zoals uit bovenstaande informatie blijkt, roept ook de actievorm dilemma’s op bij een sociale beweging. Enerzijds willen de activisten de orde bedreigen, maar anderzijds willen ze het publiek aan hun zijde houden. Ze kunnen dus niet zo maar elke vorm van actie hanteren om hun doel te bereiken. Wanneer de beweging publieke steun verliest, krijgt ze bij het politieke bestuur ook minder snel gehoor. Om succesvol te zijn moet het protest een positieve stimulans vormen voor mensen met macht. Sociale bewegingen die al over macht beschikken, kunnen invloedrijke personen direct bereiken. Sociale bewegingen die nog altijd machteloos staan, kunnen die invloedrijke personen pas via een omweg bereiken.
Zoals eerder genoemd zijn materiële middelen niet onbelangrijk. Wanneer groepen strijden voor sociale veranderingen op eenzelfde vlak moeten ze veel middelen delen. Het is lastiger mensen te werven en goederen te verkrijgen. Gevolg is dat ook de acties minder goed kunnen worden uitgevoerd en dat een beweging minder eenvoudig succesvol wordt. Toch is het wel van belang voor een organisatie dat ze niet de enige speler is op het veld van de problematiek. Wanneer meerdere organisaties zijn betrokken, kunnen de krachten worden gebundeld en is er grotere kans dat de politiek punten overneemt. Het komt echter maar zelden voor dat organisaties van bewegingen nauw met elkaar samenwerken. Organisaties kunnen wel gezamenlijk acties organiseren, maar ze zijn vaak ook concurrenten van elkaar. Wanneer ze voor de verbetering van bepaalde overlappende waarden strijden, vissen ze in dezelfde vijver voor leden en een plek in de publieke opinie.
Als laatste is een rol weggelegd voor de leider. Wil een beweging succesvol zijn, is het belangrijk dat de leden de leider erkennen voor zijn of haar organisatorische talent en prestige. De leider is het gezicht van een beweging. Om de club bij elkaar te houden, moeten de leden zich goed voelen bij dat gezicht. Het is immers die figuur die fungeert als onderhandelaar over de wensen van de beweging. De andere partijen moeten de leider vertrouwen. Ze moeten het prettig vinden met die persoon in bespreking te zijn.

2.2.3 Framing
Om het plaatje compleet te maken kan het bekende begrip framing niet ontbreken. Snow en Benford zijn belangrijke sociologen voor de ontwikkeling van het concept frame. Deze wetenschappers definiëren de term als “an interpretive schemata that simplifies and condenses the ‘world out there’ by selectively punctuating and encoding objects, situations, events, experiences, and sequences of actions within one’s present or past environment”. Een belangrijke voorwaarde voor het al dan niet succesvol zijn van een beweging hangt samen met het vermogen om het individuele waardensysteem aan te passen aan de publieke opinie. Wanneer de ideeën van een beweging binnen de heersende publieke opinie passen, heeft ze een grotere kans van slagen.
Daarbij aansluitend zag Goffman frames als interpretatieve schema’s die mensen gebruiken om de wereld om hen heen te kunnen begrijpen. Frames kunnen worden onderscheiden wanneer wordt gekeken naar hun functies. Zo definiëren mensen een probleem dat binnen hun eigen wereldbeeld past, ze verzinnen oplossingen, bedenken redenen om over te gaan op actie enzovoorts. Mensen hebben een bepaalde kijk op de wereld, waarbinnen ze nieuwe gebeurtenissen plaatsen. In dat bestaande frame geven individuen een betekenis aan het gebeurde.
Sociale problemen worden niet zonder dit interpretatieve kader als zodanig erkend. Sociale conflicten ontstaan overigens pas wanneer verschillende groepen bepaalde gebeurtenissen op een tegenstrijdige manier interpreteren en daarnaar handelen. Sociale bewegingen komen daarop in actie. Gusfield claimde dat de eerste taak van zo’n nieuwe beweging is erkenning te krijgen voor het door hen gesignaleerde probleem. Pas als ze erkenning krijgen voor datgene waarvoor ze staan, kunnen ze de ideeën omzetten in handelingen. Het probleem moet als het ware sociaal geconstrueerd zijn. Gamson concludeerde dat wanneer mensen onnodig lijden door toedoen van direct aanwijsbare groepen, het bijna zeker is dat een frame van onrechtvaardigheid ontstaat.
Mitchell toonde aan dat sociale bewegingen eerder succesvol zijn wanneer ze zich concentreren op de bestaande problemen dan wanneer ze zich richten op de betere toekomst die ontstaat door de activiteiten van de beweging. Door de aandacht te vestigen op de onrechtvaardige omstandigheden voelen mensen zich eerder aangesproken en vormen ze eerder een collectiviteit dan wanneer ze alleen een zonnige toekomst krijgen voorgespiegeld. Bewegingen die een collectief gevoel proberen op te wekken, doen er daarom goed aan de problematiek zo neer te zetten dat de nadruk komt te liggen op het vermijden van collectief kwaad.
Daarbij komt het concept framing weer om de hoek kijken. Het is een interactief proces, waarbij vele partijen zijn betrokken. Een sociale beweging heeft een eigen frame, maar om daarmee succes te boeken, moet het wel aansluiten bij de frames die in de maatschappij heersen. Daarom nemen bewegingen vaak verschillende strategieën aan om meerdere doelgroepen te bereiken. Dat noemt Snow frame alignment, het bereiken van consensus met de samenleving. Om steeds weer succesvol te zijn in het mobiliseren van de achterban voor bijvoorbeeld collectieve acties, moet er een zeker verband zijn tussen het interpretatieve frame van het individu en dat van de sociale beweging. Dat kan onder meer worden bewerkstelligd door berichten uit te zenden met elementen die aansluiten bij de publieke opinie. Sociale bewegingen zetten problemen neer die kunnen veranderen in een algemeen geaccepteerde ongerechtigheid. Het AKPG pleitte bijvoorbeeld voor betere omstandigheden van gastarbeiders in Rotterdam. Het wilde dat de gastarbeiders menswaardiger werden behandeld. Dat gaat uit van een vorm van gelijkheid van Rotterdammers. Zo’n idee kan dan alleen gehoor vinden wanneer de maatschappij de gastarbeiders inderdaad als gelijke burgers ziet. De beweging moet tevens aansluiting vinden bij de heersende politieke opvattingen. Wanneer de basiselementen van het frame van de sociale beweging overeenkomen met ideeën van het dominante politieke systeem is de kans van slagen groter.
Wanneer een groep in de samenleving wordt ontvangen als de vertegenwoordiger van waarden en ervaringen die niet-functioneel zijn en schadelijk voor het gemeengoed, is het moeilijk een sterke collectieve beweging te blijven. Dat geldt ook wanneer de leden niet succesvol zijn in het verspreiden van andere beelden. Een negatieve kijk van andere groepen in de samenleving kan dus zeer schadelijk zijn voor een sociale beweging. Als de negatieve toon publiekelijk gehoor krijgt, is het moeilijk nog genoeg steun te vinden voor haar eigen visie. Het mobiliseren van nieuwe aanhangers zal verslechteren en de ontwikkeling van een sterke collectieve identiteit wordt een halt toegeroepen.
Volgens Donatella della Porta hebben sociale bewegingen een frame nodig om over te gaan op actie: ‘The decision to act – and, specifically, to act collectively – depends not only on basic internalized principles but on a complex evaluation of the opportunities for action and of the barriers blocking the way.’ De waarden van individuen die samen een sociale beweging vormen, zijn terug te vinden in de doelstellingen en de te volgen strategieën. De individuele waarden moeten overeenstemmen met de strategie van de beweging.

Om de motivatie voor het voeren van actie hoog te houden, is het van belang dat activisten overtuigd zijn van de mogelijkheid tot mobilisatie en de legitimatie van de actie. Gerhards schrijft hierover dat het frame dat een sociale beweging hanteert niet alleen gericht moet zijn op de collectieve actoren, maar het moet ook een brug slaan tussen de individuele omstandigheden en de collectieve. Het is belangrijk dat het frame aantoont wat de relevantie van het algemene probleem is voor het leven van het individu.

Eyerman en Jamison onderscheidden drie niveaus op welke het interpretatieve frame van invloed is: het kosmologische niveau, het technologische en het organisatorische. Het eerste heeft betrekking op het verspreiden van de fundamentele principes en de doelstellingen van de beweging. Het tweede verwijst naar de visie die de beweging ontwikkelt op de dominante kennisvormen die in de samenleving heersen en welk alternatief ze biedt. Het derde heeft te maken met de sociale manieren waarop de beweging haar eigen visie op de wereld aan de mens brengt. Wanneer het interpretatieve frame van de beweging snel wordt overgenomen in politieke kringen heeft ze een kleinere kans op een lang bestaan. Wanneer dit niet het geval is, blijft er meer ruimte voor de activiteiten van de beweging.

In bovenstaande alinea’s heb ik vooral gesproken over het externe belang van framing. Een frame is echter ook van interne invloed. Tijdens de ontwikkeling van een sociale beweging zijn er altijd momenten, waarop ze zichtbaar is in de samenleving, maar er zijn ook tijden waarin ze onzichtbaar is. Melucci herkende de zichtbare fasen in demonstraties, publieke initiatieven en mediaoptreden. In de onzichtbare fasen hebben meer interne acties plaats. Deze laatste acties zijn van groot belang om de individuele leden aan de beweging te binden. Ze moeten een gevoel van collectieve solidariteit behouden wil de beweging in zichtbare fasen weer een mobiliserende rol kunnen aannemen.
De actiedoelen moeten bij de leden duidelijk blijven, willen ze weer eenvoudig zijn te mobiliseren. Klandermans ontdekte dat veel achterbannen juist die actiedoelen uit het oog verliezen en niet meer weten waarvoor ze strijden. Wil een beweging succesvol zijn, moet ze dus continu werken aan het verstevigen van die doelen onder de achterban. Dat heeft er mede mee te maken dat actiedoelen na verloop van tijd kunnen veranderen, maar dat de leden daarvan niet goed op de hoogte zijn.

Leden van een sociale beweging hoeven echter niet per se eenzelfde wereldbeeld te delen. Verschillende individuen kunnen verschillende redenen hebben om een beweging te blijven te steunen. Die redenen kunnen elk voldoende zijn om de steun te blijven geven. McCarthy, McAdam en Zald benadrukken echter wel dat de individuele keuze om te participeren in een sociale beweging niet voldoende is voor het behalen van resultaten. De individuen moeten met elkaar worden verbonden om over te kunnen gaan op collectieve actie. De groep moet als het ware een eenheid worden.
Niet alleen de ideeën en doelen, maar ook de gebruikte tactieken om veranderingen te verwezenlijken moeten als rechtvaardig worden ervaren. Ze moeten daarom goed aansluiten bij de problematiek willen ze succesvol zijn. Succesvolle bewegingen zien dat hun frames en tactieken worden overgenomen door andere bewegingen en groepen. De ideologische en symbolische modellen van organisaties die mislukken, worden minder snel overgenomen.

Bij het al dan niet mislukken van bewegingen en het creëren van frames spelen de media een cruciale rol. Zij zijn degenen die een bepaald beeld neerzetten van een sociale beweging. Mensen die de verslagen tot zich nemen, nemen ook dat neergezette beeld over. De media bepalen daardoor voor een groot deel hoe de maatschappij een beweging en de aangekaarte problematiek in zich opneemt. Uit onderzoek van Lenart is gebleken dat de media een grote invloed uitoefenen op de publieke opinie. Vooral voor de mobilisatie van een collectief gedachtegoed kunnen publicaties van belang zijn voor de ontwikkeling van een sociale beweging.
Toch is de invloed van de media niet grenzeloos. De ego-involvement benadering gaat er vanuit dat mensen die een grote betrokkenheid hebben bij een bepaald thema, niet snel zijn geneigd hun mening te veranderen. Met andere woorden, hoe strikter een Rotterdammer tegen de komst van gastarbeiders is, hoe minder snel deze persoon zich laat beïnvloeden door krantenberichten, waarin het AKPG roept dat er betere omstandigheden moeten komen voor de migranten. Mensen die zich het gemakkelijkst laten beïnvloeden, hebben een neutrale mening over het bewuste thema. Met voorlichting wordt niet automatisch het gewenste effect bereikt. De ontvangers van de informatie moeten beïnvloedbaar zijn en te motiveren om over te gaan op verandering van hun gedrag. Belangrijke factor daarbij is het voordeel dat mensen op individuele basis behalen. Hoe groter het voordeel voor het individu, hoe eerder die zich laat motiveren tot gedragsverandering.
De geloofwaardigheid van de zender van de boodschap speelt ook een rol bij het al dan niet bereiken van het gewenste resultaat. Wanneer de Rotterdammers niet in het AKPG geloofden, waren ze minder snel geneigd zich door zijn boodschappen te laten beïnvloeden. Datzelfde geldt voor de relatie van het AKPG met andere instellingen. Het tegengeluid van concurrenten kan sociale bewegingen in dit opzicht parten spelen. Als de concurrerende partijen geloofwaardiger argumenten naar voren brengen, kan een beweging daaronder lijden en aan geloofwaardigheid verliezen.

Een belangrijke rol is bovendien weggelegd voor de andere organisaties die pleiten voor belangrijke issues. Een sociale beweging die thema’s aan de kaak stelt die loodrecht staan op de ideeën van lokale organisaties zullen stukken minder succesvol zijn dan bewegingen die strijden voor onderwerpen waar lokale leiders en organisaties achter staan.
2.3 Het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders en het succesmodel
Voorgaande paragrafen waren tamelijk algemeen. Daarom ga ik in dit deel nog kort in op de projectie van bovenstaande op het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders. Uit de sociologische theorieën is gebleken dat succes een veelomvattend begrip is. Gezien de beperkingen die aan deze master thesis kleven, is het onmogelijk om het AKPG volledig door te lichten. Daarom is het in dit geval belangrijk om duidelijke keuzes te maken.
Voordat ik verder inga op het bruikbare model moet nog één kanttekening worden geplaatst bij bovenstaande informatie. Veel sociologen hebben hun theorieën gebaseerd op onderzoek van grote sociale bewegingen. Het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders was echter een betrekkelijk kleine beweging. Het vaste bestand bestond uit een kernploeg van gemiddeld acht vrijwilligers en daarbuiten bezochten nog zo’n honderd mensen het comité. Wel genoot het comité grote bekendheid onder de gastarbeiders zelf. Duizenden buitenlandse werknemers wisten tussen 1969 en 1993 de weg naar het AKPG te vinden. In vergelijking met grote landelijke bewegingen was de club echter relatief klein. Het comité opereerde voornamelijk op stadsniveau. Toch zijn elementen van de theorieën ook goed bruikbaar voor kleinere bewegingen. Gamson ontdekte dat kleine groepen eenzelfde ontwikkeling doormaken als grote. Bovendien is het niet per definitie zo dat grote bewegingen meer resultaten behalen dan kleine. Kleine bewegingen kunnen evenveel successen boeken bij het verwezenlijken van hun doelstellingen. De grootte hoeft daarmee niets van doen te hebben. Het enige opzicht waarin grote bewegingen een streepje voor hebben op kleine zit hem in het feit dat die eerder in de samenleving worden geaccepteerd. De grootte kan dan slechts een oorzaak zijn voor een eventuele mislukking van het AKPG.
Ook dat is echter betwijfelbaar wanneer we Liebrand moeten geloven. Hij beargumenteerde dat schaalverkleining leidt tot een effectiever resultaat. Binnen een kleine beweging is de sociale controle groter en zijn leden eerder geneigd een grotere bijdrage te leveren voor het collectief belang. Wanneer ze zich niet voldoende inspannen, valt dit in een kleine beweging sneller op. Zoals eerder in deze tekst beschreven, kan het echter wel zo zijn dat een politiek bestuur zich sneller laat beïnvloeden door grote bewegingen, doordat ze de stem van de meerderheid kunnen vertolken. In dezelfde passage geef ik daarentegen ook aan dat dat geen noodzakelijkheid is voor het behalen van resultaten. Deze bevindingen duiden er op dat de grootte van ondergeschikt belang is. Daarbij moeten we niet vergeten dat het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders een lokale organisatie was. De grootte moet dan worden gerelativeerd gezien het feit dat Rotterdam slechts een deel van de Nederlandse bevolking huisvestte. Voor Rotterdamse begrippen was het een relatief grote organisatie.
Aangezien ik de uitkomsten van het AKPG zo volledig mogelijk wil onderzoeken, onderscheid ik drie niveaus. Op het politieke niveau bestudeer ik wat het comité heeft bereikt op het gebied van de beleidsvorming. Daaraan gekoppeld, onderzoek ik de invloed die de politieke mogelijkheden hebben gehad op de eindresultaten. Het samenvattende model van Doug McAdam - de open of gesloten structuur van het politieke systeem, de mate waarin politici op een lijn liggen over het te voeren beleid, de aanwezigheid of afwezigheid van elitaire bondgenoten en de mogelijkheden voor onderdrukking door de staat - projecteer ik op de Rotterdamse situatie.

Op het organisatorische niveau bekijk ik de effecten van de mobilisatie van de achterban. Is het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders zo groot geworden als het wilde? Wie behoorden tot zijn achterban en wie tot zijn bestuur? Welke plaats nam Nelly Soetens in als leidster van het comité? Vooral ook belangrijk bij de studie op dit niveau is de keuze voor een zekere strategie. Uitgangspunt voor dit deel van het model is de resource mobilization benadering die de mobilisatieprocessen van middelen analyseert die nodig zijn voor het functioneren van sociale bewegingen. Ze moeten omgaan met andere groepen in de samenleving, gebruiken bepaalde tactieken om hun doel te bereiken en hebben geld nodig om te kunnen functioneren.

Op het culturele niveau ga ik nader in op de al dan niet succesvolle verandering van het publieke bewustzijn en het waardensysteem ten opzichte van de gastarbeiders. Is de positie van de gastarbeiders in Rotterdam na verloop van tijd verbeterd? Centraal begrip in dit deel van het onderzoek is Snow’s framing. Het is de vraag welk beeld van het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders in de samenleving bestond en of de ideeën aansluiting vonden bij de heersende publieke opinie.

Het zijn precies deze factoren die van invloed zijn op het succes. Op deze drie gebieden kunnen essentiële fouten zijn gemaakt die het succes van het AKPG hebben ingeperkt. De mate van succes wordt met dit model op uiteenlopende niveaus gemeten aan de gestelde doelstellingen van het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders. In het hele onderzoek naar het succes ga ik uit van datgene dat de actieleden zelf als succesvol ervoeren. Of de omgeving eenzelfde gevoel had over de resultaten is in deze thesis minder van belang en komt slechts zijdelings aan bod in de afzonderlijke hoofdstukken. Een sociale beweging strijdt nu eenmaal altijd voor bepaalde punten die gunstig zijn voor een zekere groep. Er zullen altijd tegenstanders van de ideeën zijn.

Wanneer uit de bronnen blijkt dat het merendeel van de achterban tevreden was over het resultaat van een bepaalde doelstelling meet ik dat als een succesvolle actie. Wanneer echter uit bronnen blijkt dat de meerderheid een ontevreden gevoel aan de actie heeft overgehouden, meet ik dat als een mislukking.

3. De strijd om erkenning
‘De gastarbeider is niet meer dan een slaaf in onze welvaartsstaat. De belangstelling van de officiële instanties en het bedrijfsleven voor de buitenlandse werknemer reikt nauwelijks verder dan zijn aandeel in het produktieproces. De voorlichting over sociale voorzieningen, het Nederlandse leefklimaat, bruto en netto loon, is onvoldoende.’ Nelly Soetens en haar toenmalige partner konden het leed dat de gastarbeiders werd aangedaan, niet langer aanzien. In oktober 1969 richtten ze het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders op dat in de bres sprong voor de buitenlandse werknemers.
Doordat de dominante opvatting in de samenleving was dat de gastarbeiders hier slechts tijdelijk waren, werden de nieuwkomers niet als probleemcategorie ervaren. Toch kampten de buitenlandse werknemers met veel problemen. De inmiddels ruim twaalfduizend gastarbeiders in Rotterdam woonden voornamelijk in logementen in de oude wijken, zoals het Oude Westen, de Afrikaanderbuurt en Middelland (zie Bijlage 1). In de pensions sliepen ze in stapelbedden op kamers die ze met velen deelden. De woningen waren veelal slecht onderhouden en onhygiënisch. Toch betaalden de buitenlanders relatief veel voor een slaapplaats. Er waren echter meer problemen. Ze konden zich niet in het Nederlands uiten, ze kenden hun rechten en plichten niet, ze wisten hun weg niet te vinden in de Nederlandse samenleving, ze werden daarover niet voorgelicht, ze hadden medische problemen die niet werden begrepen en ze moesten gescheiden leven van hun gezinnen.
Het waren problemen waar slechts weinig buitenstaanders van op de hoogte waren en waar daardoor vrijwel niets aan werd gedaan. De enige instantie die op dat terrein opereerde, was de Stichting Hulp aan Buitenlandse Werknemers (SHBW). Die stichting was voortgekomen uit een initiatief van vier à vijf paters die de gastarbeiders wilden opvangen. In 1960 begon de opvang – die zich in beginsel richtte op Italianen en later op Spanjaarden – met de steun van het Gewestelijk Arbeidsbureau. De organisatie groeide in 1962 uit tot de Stichting Hulp aan Buitenlandse Werknemers die tot doel had “de culturele en maatschappelijke begeleiding van de buitenlandse werknemers in het waterweggebied gedurende de eerste periode van het verblijf alhier van die werknemers, die zich, indien de mogelijkheden zich daartoe voordoen, blijvend wensen te vestigen”.
Deze stichting werd in beginsel gefinancierd door het Rotterdamse bedrijfsleven, maar die steun verdween in de loop van de jaren zestig. Ondernemingen zeiden niet te weten waar hun geld naartoe ging. Om toch te kunnen voortbestaan, subsidieerde het ministerie van Cultuur, Recreatie en Maatschappelijk Werk (CRM) de organisatie na 1966. Vanaf 1975 werd de stichting voor de volle honderd procent door het rijk gesubsidieerd.
De belangrijkste taak van de SHBW was de individuele hulpverlening door het houden van spreekuren. Huisvesting zag ze primair als taak van de gemeente en de werkgevers, waardoor ze zich daarvoor niet inzette. Aangezien het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders de verbetering van de woonomstandigheden wél als taak van een belangenbehartigingsorganisatie zag, vond het dat de stichting onvoldoende functioneerde. Ze was te bureaucratisch en slechts weinig buitenlanders wisten van haar bestaan af.
Ook vanuit bestuurlijke hoek viel in Rotterdam niets te verwachten waar het ging om de positieverbetering van de gastarbeiders. Minderhedenbeleid bestond nog niet en er werden geen stappen ondernomen om dat te ontwikkelen. Het waren voor het comité redenen om het heft in eigen handen te nemen. Alle gastarbeiders – Marokkanen, Turken, Spanjaarden, Italianen, Portugezen, Kaapverdianen, Grieken en Joegoslaven – die hulpbehoevend waren, konden bij het Aktiekomitee terecht.
Het stelde alles in het werk om op politiek, sociaal, cultureel en economisch terrein een positie te creëren die gelijkwaardig was aan die van de autochtone bevolking. Het pakte alle problematiek op om die doelstelling te verwezenlijken (zie Bijlage 2). Belangrijke pilaren van de strategie waren het geven van taalonderwijs en cursussen, het geven van voorlichting, het verlenen van sociale bijstand door het houden van spreekuren, maatschappelijke misstanden aan de kaak stellen aan de hand van acties, oplossingen vinden om een einde te maken aan de misstanden en “andere wettige middelen aanwenden die aan het doel bevorderlijk kunnen zijn”. Een belangrijk idee was bovendien dat de gastarbeiders zich bewust moesten worden van de positie waarin ze zich bevonden. Voorlichting én over de thuissituatie in de veelal dictatoriale landen van herkomst én over de achterstandspositie die ze in Rotterdam innamen, moesten de gastarbeiders helpen emanciperen.
Als oprichtster was Nelly Soetens van begin af aan de informele leider van het comité. Ze zette zich met hart en ziel in voor de hulpbehoevende buitenlanders. De eerste actie in februari 1970 was zo opzienbarend dat ze snel door een vaste club mensen werd gesteund. Het comité publiceerde een zwarte lijst van pensions. Aan de hand van pensiontochten had het onderzoek verricht naar de kwaliteit van de huisvesting. Op basis van de criteria hygiëne, bezetting, brandveiligheid en prijs beoordeelden de actieleden de slaapplaatsen van de gastarbeiders. De resultaten waren schrikbarend. Liefst 43 pensions kwamen op de eerste zwarte lijst terecht; een lijst van logementen wier kwaliteit ver beneden peil was. Voorzien van een open brief attendeerde het AKPG de Rotterdamse samenleving op de barre omstandigheden waaronder de buitenlandse werknemers moesten leven.
Daarmee wist het de aandacht op zich te vestigen en de interesse te wekken van mensen die ook iets voor de gastarbeiders wilden betekenen. Hoewel de eerste pensiontochten met zijn tweeën werden uitgevoerd, groeide het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders snel uit tot vijf mensen. De eerste drie nieuwelingen (huisvrouw, laborant en boekhouder) kwamen bij het comité, omdat het vrienden waren van respectievelijk Nelly (lerares) of haar partner (opbouwconsulent bij de Raad voor het Maatschappelijk Welzijn). Daarop volgden de spontane aanmeldingen naar aanleiding van de bekendheid door de acties. De kernploeg breidde zich uit tot tien personen.
De publicatie van een zwarte lijst met logementen was slechts een eerste stap om misstanden aan de kaak te stellen. Het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders was niet langer van plan om de ontstane situatie op haar beloop te laten. In de rest van dit hoofdstuk projecteer ik het succesmodel op de periode tot 1977. Daarbij ga ik in op de ontwikkeling van de organisatie van het comité, de contacten die het in de beginjaren opbouwde met de gemeente Rotterdam en de plaats die het wist te krijgen in de Rotterdamse samenleving. Aan de hand van de activiteiten die het comité er op nahield, bepaal ik in hoeverre het in deze periode succesvol was en welke factoren daar op van invloed zijn geweest.
3.1 De nesteling van het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders
Nelly Soetens stond aan de wieg van het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders. Ze is de enige die het comité van begin tot het einde heeft meegemaakt. De vrijwilligersorganisatie was letterlijk haar kindje en haar levenswerk. Om te kunnen begrijpen waarom het AKPG is opgericht, is het belangrijk inzicht te geven in haar persoon en haar levenssituatie.

Figuur 3.1 Nelly Soetens (Bron: Fronttaal, ‘Aktie Komité Pro Gastarbeiders viert ‘twijfelachtig’ jubileum: “Eigenlijk zouden we niet meer moeten bestaan” ’, jaargang 2, nummer 12, 1979)	Al voordat het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders bestond, had Nelly het actieleven ontdekt. Ze nam in de jaren zestig deel aan demonstraties – bijvoorbeeld tegen de oorlog in het Nigeriaanse Biafra. Haar politieke voorkeur lag toen bij de Politieke Partij Radicalen (PPR). In 1969 besloot ze net als haar toenmalige partner lid te worden van die partij. Het stel wilde een actie organiseren om de keerzijde van de gastarbeid aan de kaak te stellen. Door haar affectie voor de Spaanse taal kwam Nelly in aanraking met Spaanse gastarbeiders en kreeg ze inzicht in de benarde leefomstandigheden van de buitenlandse werknemers.
Die affectie voor de Spaanse taal had de leidster in haar tienerjaren ontwikkeld. Ze was HBS gaan doen om vervolgens in haar avonduren cursussen Italiaans en Spaans te volgen. Op haar 21ste vertrok ze naar Zuid-Europa om haar droom te verwezenlijken. Altijd al wilde ze graag in het buitenland werken. Tijdens die reis kwam ze in Spanje terecht waar ze twee jaar van haar leven heeft gewoond. Met een flinke kennis van de Spaanse taal keerde ze terug naar Nederland om een diploma voor tolk en vertaler te gaan halen. Bij het Nederlands Taleninstituut mocht Nelly correctiewerk doen en na verloop van tijd raakte ze betrokken bij de ontwikkeling van taalcursussen. Rond 1960 is ze in het onderwijs terechtgekomen. De Spaanse taal was steeds meer geïntegreerd op middelbare scholen. Op een aantal scholen werd ze aangenomen om les te gaan geven. In 1964 vroeg het ministerie van Sociale Zaken haar bovendien Nederlandse taallessen te verzorgen voor Spaanse gastarbeiders die op het Rotterdamse kamp Waalhaven waren gehuisvest. In dat verband kwam Soetens al vroegtijdig met de migrantenproblematiek in aanraking.
Als lid van een politieke partij stelden Nelly en haar partner een manifest op om de aandacht te vestigen op de problemen van de gastarbeiders. Voordat dat werd gepubliceerd, stapten beiden echter al uit de partij. Ze vonden dat de onderlinge solidariteit tussen de leden ver was te zoeken. Om de actie toch te kunnen voortzetten, richtten ze het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders op. Daarin was Nelly niet alleen oprichtster, maar wierp ze zich ook vol overgave op als leidster. Nelly was degene die van alle activiteiten op de hoogte was en die grotendeels de te nemen stappen bepaalde. In kranten werd ze daarom nogal eens omschreven als een “militante tante” . Ex-leden vonden haar soms zelfs op het dictatoriale af. Overleggen over de te varen koers was inderdaad niet gemakkelijk. Als ideeën niet in haar straatje lagen, leek Soetens daar niets van te willen weten. Gaandeweg zouden sommige leden soms na heftige discussies opstappen. Zelf vindt Nelly dat ze nu eenmaal het meest van het reilen en zeilen in het comité afwist en dat ze daarom meestal knopen doorhakte. Als ze het idee had een goede weg te bewandelen, hield ze vast aan die route en had ze moeite los te laten. Vrijwilligers die ze vertrouwde, kregen echter wel degelijk ruimte om hun eigen ideeën in het comité tot uitvoering te brengen. Ook de plannen die binnen de hoofdlijnen van het AKPG pasten, waren welkom.
Dat nam echter niet weg dat Nelly de hoofdlijnen van het beleid bepaalde. Ze was fel, nam geen blad voor de mond en kon nogal eens emotioneel reageren. Zelf was ze zich best bewust van haar karaktereigenschappen. In een rubriek ‘Paspoort’ in Het Vrije Volk antwoordde ze op de vraag wat haar slechtste eigenschap was: ‘Ik kan soms onbeheerst kwaad worden. Maar ik moet er direct bij zeggen, dat ik in twijfel trek of dat nou wel een slechte eigenschap is. Want dat geremde, dat altijd je gevoelens beheersen, dat is onnatuurlijk.’
Door de aanraking met de migrantenproblematiek verschoof de politieke voorkeur van Nelly in communistische richting. Ze stond voor een gelijkwaardige behandeling van de gastarbeiders en ageerde tegen het kapitalisme. Volgens haar was het kapitalisme er de oorzaak van dat de ondernemers over de rug van de buitenlandse werknemers streefden naar een zo groot mogelijke winst. Aangezien Nelly het gezicht was van het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders stond de club in Rotterdam bekend om zijn communistische ideologie.
In de gemeenteraad van Rotterdam was de Communistische Partij Nederland (CPN) door één afgevaardigde vertegenwoordigd: Heiltje de Vos-Krul. Politieke mogelijkheden waren bij haar te vinden. Het raadslid sympathiseerde met het AKPG en stelde nogal eens vragen over thema’s die het comité had aangestipt. De ideeën van de CPN sloten echter niet goed aan bij het zittende gemeentebestuur. ‘Communisme was een vuil woord’, herinnert Nelly Soetens zich nog wel. We mogen niet vergeten dat in de jaren zeventig de Koude Oorlog nog in volle gang was. De kapitalistische Westerse landen stonden lijnrecht tegenover de communistische Sovjet-Unie.
Niet alleen het AKPG noemde gastarbeid “slavenhandel”. Eenzelfde benaming gebruikte De Vos-Krul tijdens een raadsvergadering. Die uitspraak kon niet op veel steun rekenen. ‘Net als hier zouden alle kantoren in Den Haag vuil zijn als al het vuile werk voor ons niet door anderen werd gedaan. Als u zich daarover schaamt, met anderen, moet ik u zeggen dat ik dat misschien ook wel doe, maar dat ik het woord slavenhandel een misser vind (…)’, zo gaf burgemeester Thomassen te kennen. Een ander gedachtegoed dat de CPN en het AKPG er beide op nahielden, was het idee dat het kapitalisme de oorzaak was van de slechte positie waarin de gastarbeiders zich bevonden. Wanneer De Vos-Krul dit idee in de raad verspreidde, stuitte dat op grote kritiek van overig politiek Rotterdam. Dat wilde niets weten van de communistische ideologie.
In Rotterdam nam de PvdA jaar na jaar een prominente positie in. Gedurende het hele bestaan van het AKPG is de partij de grootste geweest. Hoewel ze meerdere malen coalitiepartners heeft gehad, hoefde de PvdA zich weinig zorgen te maken over het behoud van de dominante positie. Een aantal keren heeft ze zelfs een absolute meerderheid gehad. Dan koos ze slechts coalitiepartners om een breder draagvlak te creëren. De machtspositie van de PvdA was daardoor groot. Glimlachend hoorde ze de kritiek van de bevolking aan, maar veranderde nauwelijks van mentaliteit en voer een koers die ze zelf wilde.
De oppositiepartijen hadden vaak ook maar weinig invloed op de beslissingen van het bestuur. Juist in die kringen vond het AKPG zich gesteund. Naast CPN’er De Vos-Krul sympathiseerde VVD-raadslid Baggerman met het comité. De VVD’er zat sinds 1966 in de gemeenteraad van Rotterdam. Hij was redelijk en altijd overtuigd van de goede wil van mensen. Baggerman was bovenal een echte liberaal die geloofde dat het liberalisme tot een harmonieuze samenleving zou leiden. De VVD’er stond voor meer harmonie en probeerde dat in zijn raadswerk te laten terugkomen. Hij vond dat de gemeente een goed voorbeeld moest stellen en hekelde het feit dat de PvdA meerdere malen een éénpartijcoalitie vormde. Belangrijke eigenschap was dat Baggerman zich graag met praktische zaken bezighield en het op prijs stelde om met mensen in aanraking te komen. Mede daardoor was hij nooit te beroerd het AKPG de helpende hand te bieden. Ondanks dat zodoende regelmatig vragen werden gesteld over migrantenonderwerpen was steun van PvdA-zijde waarschijnlijk effectiever geweest.
Het feit dat er nog geen migrantenbeleid was ontworpen, maakte de situatie ingewikkeld. Het gemeentebestuur verweet de landelijke overheid te weinig instrumenten te verschaffen om de migrantenproblematiek aan te kunnen pakken. De landelijke overheid was daarentegen van mening dat de gemeenten wel degelijk voldoende middelen hadden om eigen beleid te kunnen ontwikkelen. Martin Kraaijestein concludeerde dat in deze periode het politieke gezag steeds centraler werd uitgevoerd. In de jaren zestig nam de verzorgingsstaat duidelijkere structuren aan en nam de landelijke overheid meer verantwoordelijkheden bij de gemeenten weg. Aangezien de landelijke overheid geen migrantenbeleid ontwikkelde, kan niet worden ontkend dat de beweegruimte van het Rotterdamse bestuur klein was. Toch had het college aan het begin van de jaren zeventig op het gebied van de huisvesting wel wat instrumenten in handen waar het gebruik van kon maken. Het duurde echter lang eer het woorden omzette in daden. Het aanwijzen van de landelijke overheid als verantwoordelijke voor de migrantenproblematiek was een gemakkelijk argument om zich aan de verantwoordelijkheden te onttrekken. Ambtenaar Willem Tuijnman zag dat verschijnsel regelmatig aan zich voorbijgaan. ‘Als je een probleem erkent, dan moet je dat oplossen en dat kost geld. De gemeente had dat geld vaak niet of vond andere dingen belangrijker.’
Stadshistoricus Paul van de Laar ontdekte dat de gemeente Rotterdam er een handje van had prioriteit te geven aan de haven en de vernieuwing van het stadscentrum. Migrantenproblematiek werd in die tijd nog als een bijzaak gezien. De verantwoordelijkheid ervoor lag altijd bij een wethouder die de portefeuille er naast deed. Meestal onderschatten de verantwoordelijke wethouders de zwaarte van de taak. Medio jaren zeventig hebben vier wethouders de portefeuille in handen gehad, omdat ze zich allemaal hadden verkeken op de druk die de migrantenproblematiek legde op hun afdeling. De problematiek was zo veelzijdig dat meerdere afdelingen ermee waren gemoeid. Een deel van de problemen viel onder Sociale Zaken, maar ook Volkshuisvesting, Onderwijs en Financiën waren voor een deel verantwoordelijk. Een tekortkoming was dat de gemeentelijke organisatie geen coördinatie kende om de migrantenproblematiek in goede banen te leiden.
3.2 Strijd om politieke aandacht
Het AKPG richtte zich veelal tot de gemeente Rotterdam om grootschalige beleidsveranderingen te verwezenlijken. Het kwam met veel verschillende afdelingen in aanraking. In het streven naar rechtvaardigheid en gelijkheid pakte het comité namelijk alle onrecht die de gastarbeiders werd aangedaan aan om actie op te voeren. De slechte huisvesting was vooral in de jaren zeventig een belangrijk actiepunt. Hoewel de vorm van de huisvestingsproblemen veranderde, bleef het een strijdpunt waar het zich door dik en dun voor inzette. Ook met de huisvestingsacties richtte het zich tot politiek Rotterdam en probeerde het comité het huisvestingsbeleid te beïnvloeden.
Direct na het ontstaan startten de actieleden met pensiontochten om de slechte woonomstandigheden in kaart te brengen. Met de eerste actie, waarbij een zwarte lijst met pensions werd gepubliceerd, wist het AKPG grote aandacht te krijgen (figuur 3.2). Gusfield achtte het noodzakelijk dat een nieuwe beweging erkenning moet zien te krijgen voor het gesignaleerde probleem om invloed te kunnen uitoefen. Het was een strategisch sterke stap van Pro Gastarbeiders om politici en media bij de eerste actie te halen. In april 1970 ging een aantal gealarmeerde raadsleden – te weten De Vos-Krul (Communistische Partij Nederland, CPN), Remeijer (PSP), Van der Pols (PvdA) en Baggerman (VVD) – onder toeziend oog van journalisten en fotografen – mee op pensiontocht. Dat de huisvesting van de gastarbeiders in Rotterdam zo schrijnend was, bleek voor de raadsleden een nieuwe ontdekking. Ze reageerden onthutst op de gevallen die ze te zien kregen. ‘Diep droevig dat deze toestanden in een stad als Rotterdam bestaan’, reageerde Remeijer. Van der Pols voegde toe: ‘Wat ik gezien heb, is erger dan mijn meest droeve verwachtingen konden zijn.’
Precies zoals Gamson concludeerde, ontstond een frame van onrechtvaardigheid. Vanwege de nieuwe lading die de informatie bevatte, was Rotterdam geschokt. In de gemeenteraad werden
direct vragen gesteld, waarmee de slechte huisvesting van gastarbeiders op de politieke agenda kwam te staan. Het AKPG had het beeld van mensonterende situaties weten over te brengen op politici. In een Rotterdamse raadsvergadering in april 1970 bestond al het besef dat het beleid ten aanzien van de opvang van buitenlandse werknemers tekortschoot. De gemeenteraad van Rotterdam was ervan

Figuur 3.2 Eén van de zwarte lijsten die het AKPG heeft gepubliceerd in de strijd tegen de slechte woonomstandigheden in de pensions. (Bron: AKPG, Zwartboek)

overtuigd dat er snel stappen moesten worden genomen om de huisvestingsproblemen op te lossen. ‘Ik geloof dat het nuttig en nodig is dat wij allen ons goed bewust worden, opdat wij plannen beramen om op zo kort mogelijke termijn aan mensonwaardige omstandigheden in onze stad een einde te maken’, verwoordde PvdA’er Lamberts het algemene gevoel in de raad. Het besef drong door dat de problemen mogelijk niet automatisch zouden verdwijnen en dat het college wel degelijk moest ingrijpen.
De ludieke alarmeringsactie had de aandacht van het gemeentebestuur getrokken. Niet veel later werd het AKPG op het stadhuis uitgenodigd voor een gesprek met wethouder De Vos van Sociale Zaken. Nelly was deze keer de afgevaardigde van het comité en onderhield vervolgens altijd de contacten met politieke betrokkenen. Zij greep deze kans met beide handen aan om tevens het functioneren van de SHBW aan de kaak te stellen. Het verschil van mening tussen Nelly en de wethouder kon niet groter. Zoals gezegd was het comité meer dan ontevreden over de stichting. Aangezien ze de enige officiële instantie was voor migranten in Rotterdam zag het gemeentebestuur die stichting echter als eerste aanspreekpunt voor migrantenzaken. Het was niet van plan daar door Nelly’s kritische houding verandering in te brengen. Het gesprek met de wethouder leidde nergens toe.
Hierop is repressieve tolerantie van Herbert Marcuse van toepassing. Volgens hem was politieke tolerantie slechts een middel om de bevolking zoet te houden. Ondertussen bleef de gemeente naar eigen wens handelen. In Rotterdam gold dat vaak. Het AKPG heeft er eindeloos tegen moeten opboksen. Regelmatig kreeg het comité een uitnodiging om op het stadhuis te komen praten over de migrantenproblematiek. Die gesprekken waren echter weinig meer dan een manier om de club zoet te houden. Vooraf spraken de ambtenaren en politici onderling af binnen welke marges ze toezeggingen konden doen. Ze hielden letterlijk de boot af. Nelly vroeg veel, maar kreeg nooit alles. Dat was een houding die de gemeente vanaf het begin van de jaren zeventig aannam.
Dat had er mee te maken dat het bestuur rekening moest houden met alle belangen die in de samenleving bestonden. Paul Burstein beargumenteerde dat politici vooral luisteren naar de meerderheid. De gastarbeiders vormden echter een minderheid in Rotterdam. Burgemeester Thomassen was bovendien zeer helder in zijn opvatting over actiegroepen. ‘Er zijn mensen van actiegroepen, schreeuwers, die de maatschappij willen veranderen; ze hebben een zogenaamd doel, dat kan gastarbeiders zijn, maar in werkelijkheid willen ze de maatschappij omturnen. Een zogenaamd doel, maar politiek in het achterhoofd.’ De burgemeester voelde zich niet gedwongen alle comités als gesprekspartner te aanschouwen.
Vooral wethouder De Vos zette zich tegen het Aktiekomitee af. De Vos hekelde het feit dat het AKPG een voortdurend wantrouwende houding aannam. Bovendien was hij van mening dat er met deze mensen “absoluut niet valt te praten”. De Vos klaagde dat Nelly hem voortdurend onderbrak en niet naar een ander luisterde. De wethouder had met vele actiegroepen te maken, maar gaf aan dat geen van alle zo “ontoegankelijk” was als het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders. Op vragen kreeg hij geen normaal antwoord, maar slechts “een stroom verwijten en beschuldigingen” over zich heen.
Aangezien het comité direct naar de media stapte met zijn ongenoegen, zag wethouder De Vos zich eveneens genoodzaakt om zich publiekelijk te verweren. Alle bovenstaande beschuldigingen aan het adres van het AKPG kwamen in de krant te staan. Het gebruik van de media werkte daardoor ook wel eens in het nadeel van het comité. De media waren immers ook voor de tegenpartij toegankelijk. Slechte publiciteit kon er echter toe leiden dat de club imagoschade zou oplopen. Toch stapte Pro Gastarbeiders niet altijd direct naar de media. Meestal waarschuwde het comité meerdere malen voordat het met de klachten in de openbaarheid trad. Het stadhuis werd over het algemeen eerst telefonisch benaderd en pas als dat weinig uithaalde, trok het AKPG aan de bel bij de media.
In de jaren zeventig bleef de negatieve publiciteit binnen de perken. De lokale krant De Havenloods heeft van begin af aan gesympathiseerd met het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders. De artikelen die daarin verschenen, waren veelal positief van toon. De krant heeft Nelly daarom de kans gegeven te reageren op de negatieve geluiden van wethouder De Vos. Ze gaf toe geneigd te zijn de wethouder veelvuldig te interrumperen, maar deed dat slechts, omdat hij in haar ogen voortdurend vragen ontweek. Het AKPG was er tijdens vergaderingen en besprekingen op gespitst politici bij het onderwerp te houden. Het was een tactiek van het comité om te voorkomen dat de gesprekken uitmondden in bureaucratische taal. Deze tactiek viel in politieke kringen echter veelal niet in goede aarde.
De SHBW was een formelere organisatie die subsidie van de landelijke overheid kreeg. Die stichting was de belangrijkste gesprekspartner van de gemeente. Om het AKPG een kans te bieden, stelde het gemeentebestuur aan het begin van de jaren zeventig alles in het werk om de twee migrantenorganisaties tot samenwerking te bewegen. Dan zou Pro Gastarbeiders direct in het migrantenbeleid worden gemanoeuvreerd. In de ogen van het gemeentebestuur hielden de instellingen er weliswaar een andere strategie op na, maar de doelstellingen over de migrantenproblematiek kwamen in grote lijnen overeen. Het college was bang dat beide partijen te veel verwikkeld zouden raken in een concurrentiestrijd en wilde dat met een vorm van samenwerking voorkomen.
Al eerder was duidelijk gemaakt dat een samenwerking met de stichting het laatste was dat de actiegroep wilde. De SHBW hield er een strategie van stille diplomatie op na en trad daardoor weinig op de voorgrond. Pro Gastarbeiders was daarentegen zeer actiebelust. Het deed er alles aan om in de schijnwerpers te komen en de aandacht op de migrantenproblematiek te vestigen. Het comité was de mening toegedaan dat de Stichting Hulp aan Buitenlandse Werknemers niets deed. Het was onder de gastarbeiders een onbekende organisatie. Het pakte problemen niet op, maar kreeg wel een sloot geld van de rijksoverheid. Vooral dit laatste vond het AKPG onaanvaardbaar. Samenwerking met de instelling zou tot ongeloofwaardigheid van het comité leiden gezien alle kritiek die het op haar had.
Tijdens een bespreking op 8 september 1971 tussen Nelly en directeur Arling van de SHBW bereikten ze toch op meerdere punten overeenstemming over een eventuele samenwerking. Nelly beloofde de uitkomsten van de vergadering in het comité voor te leggen en op het gesprek terug te komen. Een avond later liepen de twee elkaar tegen het lijf bij een bijeenkomst in het Oude Westen. Daar maakte Nelly de directeur vanuit het niets uit voor fascist en meer van soortgelijke zaken. Arling bleek overbluft door Nelly’s houding. Hij verweet haar beschuldigingen te verkondigen, terwijl ze eigenlijk niet eens goed wist wat de stichting precies deed. Hij wilde toegeven dat de aanpak misschien niet altijd voortreffelijk was, maar merkte op dat de stichting zich met precies dezelfde activiteiten bezighield als het comité. ‘Maar wij schrijven niet meteen open brieven’, verweet Arling. Nelly baseerde haar beschuldigingen op de woorden die Arling die avond had uitgesproken. ‘Op die avond in Odeon werd ik geconfronteerd met een dusdanige opvatting, ook op politiek gebied, van de heer Arling, dat het mij heel duidelijk werd dat samenwerking bijzonder moeilijk zou gaan.’ Nelly bepleitte dat de stichting slechts in staat was tot het doen van lapwerk en beschuldigde haar van een gebrek aan visie. De beschuldigingen aan elkanders adres vlogen aan het begin van de jaren zeventig over en weer in de media. Volgens de AKPG-leidster wilde Arling de Spaanse zelforganisatie La Union haar ruimte ontnemen. Nelly ervoer dat als een fascistische methode die vergelijkbaar was met de zaalafdrijving – een methode die de Duitse nazi’s hadden gebruikt om links organisaties in hun bestaan dwars te zitten. Dit in haar achterhoofd met de uitspraken die de SHBW-directeur op de avond in Odeon deed, bewoog Nelly om over te gaan op haar actie.
Dat het Aktiekomitee zeer ontevreden was over de rol die de SHBW in Rotterdam speelde, liet het dan ook niet onberoerd. Het beschuldigde de stichting openlijk van wanbeleid. De SHBW sprak zich nooit uit tegen eventuele dictaturen in de landen van herkomst. Voor het AKPG was dat juist één van de belangrijke doelstellingen. De gastarbeiders moesten zich er van bewust worden dat die autoritaire regimes slecht waren voor de vrijheid van de mensen. De stichting was van mening dat ze als formele organisatie geen politiek standpunt moest innemen. Ze werkte immers met gemeenschapsgeld en politieke stellingname betekende uitsluiting van een groep buitenlanders die bang was voor represailles vanuit het herkomstland. Bovendien wilde de SHBW de contacten met de consulaten onderhouden om zaken als verblijfsvergunningen en paspoorten te kunnen regelen voor hun cliënten.
Daar was Nelly het echter niet mee eens, wat nogal eens tot frictie leidde. De houding van Nelly ten aanzien van de SHBW maakte haar niet geliefd. De continue beschuldigingen bezorgden haar zelfs een aanklacht in 1971. Hoewel de stichting die uiteindelijk heeft ingetrokken, berokkenden zulke gebeurtenissen het AKPG toch een zekere imagoschade. Uit de krantenberichten is namelijk niet af te leiden waarom Nelly directeur Arling nu precies uitmaakte voor fascist. De SHBW zag het comité als een gesloten actiegroep die niet bereid was tot samenwerking. Ook Humanitas sloot zich bij deze kritiek aan.
De vergadering leidde daardoor tot een eerste relatiebreuk tussen politiek Rotterdam en het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders. In de media uitte het AKPG zijn onvrede over de resultaten van het gesprek door wethouder De Vos persoonlijk aan te vallen. Het comité beschuldigde hem ervan te veel begrip te tonen voor de SHBW en omschreef hem als een man “die zich niet bepaald opwerpt als een kampioen van de geringsten onder ons”.
Het was van begin af aan een geliefde strategie van het AKPG om gebruik te maken van de aanwezigheid van de media. Brieven die het verstuurde om aandacht te krijgen voor problemen waren veelal open en kwamen zonder pardon in de publieke arena terecht. Hoewel die tactiek het comité zeker in de beginjaren van zijn bestaan op de voorgrond heeft gezet, heeft hij niet altijd geholpen om een vertrouwensband met instanties en politici op te bouwen. Zeker in de jaren zeventig heeft de aanpak politici tegen het comité in het harnas gejaagd. In de open brieven werden namelijk regelmatig mensen persoonlijk of organisaties van allerlei zaken beschuldigd. De gemeente was niet altijd overtuigd van de aangedragen argumenten voor de beschuldigingen. Het leidde er in deze beginperiode toe dat wethouder De Vos gepikeerd raakte over het optreden van het Aktiekomitee.
De gemeente stond onder steeds grotere druk. In toenemende mate kreeg ze te maken met burgerinitiatieven. In de jaren zestig en zeventig nam het vertrouwen van de Rotterdammers in de politieke bestuurders af. Zo ontpopten zich in veel wijken bewonersorganisaties die zich eveneens tot het gemeentebestuur richtten met hun wensen en eisen. In dat cluster moest het college zijn eigen autonomie veiligstellen en nam het een verdedigende houding aan. Volgens Beck is er tussen actiegroepen en politieke partijen altijd een concurrentiestrijd gaande om de gunst van de publieke opinie. Dat heeft echter tot gevolg dat politieke partijen zijn geneigd zich tegen de burgerinitiatieven af te zetten.
Nelly’s felle houding richtte zich voortdurend op de gemeente. De NOS begon in 1971 met het programma Interpellatie. Tijdens de eerste uitzending was de toenmalige eerste burger van Rotterdam, burgemeester Thomassen, te gast. Verscheidene Rotterdammers waren in de studio aanwezig om hem vragen te stellen. Nelly was daar één van. Vanaf het moment dat ze aan de beurt was, stond ze op scherp. Thomassen kreeg vrijwel niet de kans zijn zinnen af te maken, omdat Nelly hem voortdurend in de rede viel. Haar felheid werd voor het hele land meer dan zichtbaar. Dat bezorgde haar niet bij iedereen evenveel aanzien. Onder meer in een ingezonden brief van een Rotterdamse dame kreeg ze grote kritiek op haar gedrag. ‘Mevrouw Soetens, u pakt de zaak verkeerd aan. Met ordinaire, brutale, onbeschofte en beledigende opmerkingen komt u er niet.’
Enerzijds was de onbegrensde felheid een positieve eigenschap. Nelly liet zich niet om de tuin leiden en beet zich vast in het doel dat ze voor ogen had. Anderzijds heeft deze houding van begin af aan de relatie met de gemeentebestuurders onder druk gezet. Ook in de Rotterdamse samenleving kreeg Nelly door zulke acties een zeker oordeel aangemeten. Andere organisaties waren huiverig om met haar samen te werken. Nelly stond dan ook niet bij iedereen bekend als een persoon waarmee een goede samenwerking kon worden opgebouwd. Als ze dacht een goede koers te varen, was ze niet of nauwelijks tot een andere route te bewegen.
3.3 Actie voor betere huisvesting
Door de aandacht in de media en de bekendheid die het AKPG verwierf met de acties wist het wel te bouwen aan de achterban. Vooral door de pensionbezoeken kwam de mond-tot-mondreclame onder de gastarbeiders snel op gang. Eindelijk waren er Nederlanders die het voor hen opnamen. De noodzaak van hulp werd onder de buitenlanders goed gevoeld. Voor hen was Nelly – en met haar het AKPG – de reddende engel in nood. Bij het Aktiekomitee werden ze geholpen, bij het Aktiekomitee konden ze Nederlanders ontmoeten, bij het Aktiekomitee konden ze andere gastarbeiders ontmoeten. Als migranten problemen hadden, wisten ze dat ze naar het AKPG konden.
Voor de volle honderd procent zetten Nelly en de overige leden zich in voor de verbetering van de positie van de buitenlanders. Hoewel de huisvestingsproblematiek met de publicatie van de eerste zwarte lijst een bespreekbaar onderwerp was geworden, nam de gemeente in de ogen van de comitéleden niet snel genoeg maatregelen. Het kwam in dit opzicht goed van pas dat Nelly niet alleen fel, maar ook een volhouder was. Ze weigerde op te geven en beet zich vast in de huisvestingsproblematiek. Wethouder De Vos had toegezegd een aantal logementen te sluiten, maar in juli 1970 was er nog steeds niets aan de situatie veranderd. Om de druk op de ketel te houden, vervolgde ze haar pensiontochten en publiceerde ze een tweede zwarte lijst met daarop 26 adressen. Opnieuw liep het AKPG echter tegen het probleem dat zijn ideeën over de oplossing van de huisvestingsproblematiek niet geheel aansloten bij die van het college. Dat laatste sloot namelijk liever geen pensions, omdat het niet wist wat het met de gastarbeiders aan moest die op straat kwamen te staan. Het college drong liever aan op verbeteringen. Dat gold ook voor het AKPG, maar zolang de gemeente de omstandigheden in de pensions niet strenger controleerde, was sluiting een alternatief. Hoewel door toedoen van het AKPG werd gewerkt aan verbetering van de woonsituatie had het het gevoel dat de acties weinig hadden uitgehaald, omdat de gemeente niet de stappen ondernam die het in gedachten had.
Eenzelfde situatie speelde zich af bij een bredere aanpak van de huisvestingsproblematiek. De pensions vielen onder de Logementenverordening die al sinds 1961 bestond. Daarin waren eisen opgenomen, waaraan de logementen moesten voldoen. Het AKPG hamerde op een verbetering van de controle op de naleving van die eisen. De gemeente Rotterdam zag echter een oplossing in de verandering van de bestaande logementenverordening, omdat ze onvoldoende middelen had om daadkrachtig op te treden tegen malafide huisbazen. Met veranderingen wilde het college de verordening aanscherpen. Deze zou niet meer van kracht zijn op pensions waar acht personen verbleven, maar waar acht slaapplaatsen waren. Het aantal slaapplaatsen was eenvoudiger te controleren dan het aantal personen. Bovendien moesten alle slaapkamers los van elkaar bereikbaar zijn, de lucht- en lichtaanvoer moest gelijk zijn aan die van slaapkamers in normale woningen, in een slaapkamer moesten de personen acht in plaats van zes vierkante meter tot hun beschikking hebben en het was niet langer toegestaan om bedden dubbel te verhuren aan afwisselend dag- en nachtploegen. Om de brandveiligheid beter te kunnen garanderen, waren verplaatsbare verwarmingen voortaan verboden.
De veranderingen klonken veelbelovend, maar hadden zonder controle op de naleving ervan weinig effect. Die taak behoorde tot de dienst Bouw- en Woningtoezicht. Het probleem was dat de gemeente te weinig personeel had om betere controles uit te voeren. Daardoor bleef de situatie ondanks de voortdurende alarmeringen van het Komitee onberoerd. Met de stap deed het college alsof het druk bezig was met de huisvestingsproblematiek, maar feitelijk veranderde er nog niets.
Wethouder De Vos trok de handen helemaal van het vraagstuk af. Hij betoogde dat de huisvesting niet de zorg was van de gemeente, maar dat dat tot de taken van de werkgevers behoorde. Daarmee onttrok hij het bestuur opnieuw van de verantwoordelijkheid voor de gastarbeiders en ontkende hij de problematiek. Ook in dit opzicht verschilde het comité overduidelijk van opvatting. De club vond de huisvesting en opvang wel degelijk een verantwoordelijkheid voor de gemeente.
Om te zorgen dat de aandacht voor de huisvestingsproblematiek niet verslapte, togen vrijwilligers en achterban in 1971 naar de nieuwjaarsreceptie van de gemeente. Voorzien van protestborden wensten ze de burgemeester een gelukkig nieuwjaar. De actie werd met een creatieve aanpak uitgevoerd. De gastarbeiders vroegen zich af wat de burgemeester hen voor 1971 wenste (figuur 3.3). Zelf vulden ze op het protestbord een aantal voorstellen in. ‘Brand…Schurft?? Woekerhuren!!...Rechten.’

Figuur 3.3 Een groepje gastarbeiders bezoekt in 1971 de nieuwjaarsreceptie op het stadhuis. Burgemeester Thomassen neemt de nieuwjaarswensen in ontvangst. (Bron: Gemeentearchief Rotterdam)

Om eerdere acties kracht bij te zetten, besloot het AKPG met een nieuwe de aandacht te vestigen op de hoge huurprijzen van de logementen. De gastarbeiders moesten bij de Huuradviescommissie aanvragen indienen om de huurhoogte van 62 pensions te beoordelen. In twee adviezen raamde de commissie de huurprijzen stukken lager dan de bedragen die voor de bedden werden betaald. Waar sommigen twintig of vijfentwintig gulden per bed per week moesten neertellen, adviseerde de Huuradviescommissie een bedrag van soms acht tot twaalf gulden. Het advies was echter niet bindend, waardoor het de gastarbeiders grote moeite kostte hun huisbazen tot huurverlaging te bewegen. Na de behandeling van twee verzoeken betoogde de commissie bovendien dat de logementen niet onder haar bevoegdheden vielen. Hierop bloedde de actie alsnog dood. Het college beloofde de commissie aan te manen verder te gaan met de beoordelingen van de huren, maar gaf te kennen dat de huurkwestie verder buiten zijn bevoegdheden lag. Het was een verantwoordelijkheid van de landelijke overheid, evenals de Huuradviescommissie dat was.
Opnieuw liep het AKPG tegen de afschuiving van de verantwoordelijkheden op. Een jaar na de eerste acties leek er echter toch schot in de huisvestingszaak te komen. In het voorjaar van 1971 werd aangekondigd dat kon worden begonnen met de sluiting van de eerste pensions. De gemeente had 150 geschikte plaatsen gevonden om de gastarbeiders op te vangen. Enerzijds was het comité daar blij mee, maar anderzijds was het van mening dat de gemeente ook pensions sloot die zo slecht nog niet waren. Terwijl sommige van de allerslechtste pensions geopend bleven. De controleurs baseerden zich niet volledig op de zwarte lijsten die het comité had gepubliceerd, maar werkten zo hun eigen lijsten af. Daarom eiste het AKPG dat de gemeente het op de hoogte bracht, voordat de logementen daadwerkelijk werden gesloten. Ook in dit geval zag het gemeentebestuur de Stichting Hulp aan Buitenlandse Werknemers echter als belangrijkste gesprekspartner. De SHBW zorgde al voor vervangende huisvesting. Voordat het bestuur aan de eis van het AKPG gehoor gaf, moest het daarom samenwerkingsafspraken maken met de stichting. Dit om te voorkomen dat er een concurrentiestrijd tussenbeide zou losbarsten.
Naast op een verscherpte controle van de logementen te hameren, pleitte het AKPG voor meer en betere woningen. Sluiting vond het eveneens niet de ideale oplossing. Wethouder Jettinghoff van Volkshuisvesting kon echter niet beloven dat de gehele problematiek werd opgelost. De gemeente Rotterdam kampte volgens hem met een gebrek aan beschikbare bouwgrond en hij benadrukte bovendien dat de woningnood onder de hele Rotterdamse bevolking hoog was. Daarom konden niet speciaal voorzieningen voor de gastarbeiders worden gerealiseerd. In de gemeente Rotterdam werden te weinig woningen gebouwd, waardoor de druk op het bestaande aanbod toenam. Doordat de nieuwbouwwoningen veelal duurder waren, konden mensen zich die huizen niet veroorloven en nam de doorstroming af. Tegelijkertijd gingen steeds meer nieuwe mensen op zoek naar een goedkope woning. Buitenlandse arbeiders, rijksgenoten, maar ook studenten en starters aasden allemaal op dezelfde betaalbare woonruimten. Desondanks stuurde het AKPG in juni 1971 een derde zwarte lijst.

3.4 Aandacht voor de taalproblematiek
Door het contact met de gastarbeiders stuitte de beweging echter niet alleen op de huisvestingsproblemen. Een ander belangrijk probleem waar het AKPG tegenaan liep, was het feit dat de gastarbeiders nergens heen konden voor taallessen en daardoor vrijwel geen Nederlands spraken. Het AKPG besloot daarop met Nederlandse taallessen te beginnen en daarvoor zelfs een eigen methode te ontwikkelen. Wethouder Van der Ploeg van Onderwijs was bereid deze activiteit te subsidiëren. Daarvoor moest het comité echter eerst organisatorisch orde op zaken stellen. In de allereerste maanden van het bestaan beschikte het niet over een eigen ruimte. Vergaderingen, administratie, archivering, alles werd gedaan bij de leden thuis. Door de bekendheid die het comité met de publicatie van de zwarte lijsten verwierf, groeide de achterban snel en nam de behoefte aan een eigen pand toe.
Medio 1970 kreeg het de beschikking over een pandje aan de Jacobusstraat. Hoewel het prettig was om een werkruimte te hebben, bracht het wel een administratieve rompslomp met zich mee. Telefoon moest worden aangesloten, huur moest worden betaald, de ruimte moest worden gevuld met spullen; kortom, een financiële stroom was op gang gekomen. Een zekere vorm van organisatie was nodig om de officiële zaken van de actiegroep te regelen. Met deze verandering groeide tevens de behoefte aan subsidie. In 1970 werd daartoe de Stichting Pro Gastarbeiders gevormd. Om subsidie te mogen ontvangen, moest het AKPG namelijk geregistreerd staan als stichting. Deze stichting bestond uit een bestuur met drie bestuursleden: Nelly was tot 1986 voorzitter en naast haar stonden verschillende mensen die respectievelijk de functie van secretaris en penningmeester bekleedden. Het waren mensen van de werkvloer die er extra taken bij deden.
Het aanstellen van een bestuur was voor de club echter meer een formaliteit dan een bedachtzame wijze van management. Dat is volgens Lucas Meijs kenmerkend voor vrijwilligersorganisaties. Bij vrijwilligerswerk staat het “willen doen” voorop. Leden hebben weinig behoefte aan praten en willen vooral zo snel mogelijk aan de slag. Bestuurswerk is echter meer gericht op het pratende aspect dan op het doen en is daarom in vrijwilligersorganisaties niet erg populair. Dit ging ook op voor het AKPG. Nelly was weliswaar voorzitter van het bestuur, zij was overduidelijk een doener en absoluut geen vergadertijger. Van management moest ze dus eigenlijk weinig hebben.
Toch betoogt Meijs dat een goede organisatie noodzakelijk is om het publieke doel te kunnen dienen. Volgens hem eist de overheid een schaalvergroting in vrijwilligersclubs om in aanmerking te komen voor subsidie. Ze moeten voortdurend inspringen op veranderende situaties. Dat brengt echter meer papierwerk met zich mee dat goed op orde moet zijn. Bovendien kennen vrijwilligersorganisaties een groot verloop van leden, waardoor voortdurend moet worden gezocht naar nieuwe hulp. Het bestuur dient de taak van ledenwerving op zich te nemen. Om wanorde te voorkomen is het volgens Lagasse vooral belangrijk dat er een duidelijke taakverdeling is en dat de bevoegdheden van de vrijwilligers vastliggen. Ook daarvoor moet een bestuur zorgen.
Bij het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders was een goed organisatiestructuur van begin af aan ver te zoeken. Iedereen wist wel wat hij of zij moest doen, maar van een echte taakverdeling was op beperkte schaal sprake. De meeste vrijwilligers werden waar nodig ingezet. Het AKPG werkte niet met contracten en vertrouwde blindelings op de overgave van de vrijwilligers. Ook over afgebakende bevoegdheden stond niets op papier. Iedereen wist dat Nelly de touwtjes in handen had, maar er waren bijna altijd wel mondige leden die meer inbreng wilden en protesteerden.
Nelly had de neiging zelf veelal de beslissingen te nemen. Daar had ze ook de vrijheid toe. Ze was immers voorzitter van het bestuur én coördinator op de werkvloer. Feitelijk was er sprake van belangenverstrengeling in de organisatie. Het bestuur was geen onafhankelijk orgaan dat de activiteiten op de werkvloer controleerde. Van eventuele bijsturing door het bestuur was in het AKPG geen sprake. Nelly wàs het bestuur en heeft daardoor altijd een enorm stempel op het comité gedrukt. Terwijl ze op gebied van management simpelweg een vrijwilliger was die op dat terrein onvoldoende kennis had.
Dat nam niet weg dat het comité door deze constructie met gesubsidieerde taallessen kon beginnen. De meeste cursisten hadden in hun thuisland geen vorm van opleiding genoten. Er waren daarom ook veel analfabeten die op de lessen afkwamen. Van de Nederlandse taal spraken ze geen woord. Dat bleek wel tijdens de openingsles in het najaar van 1970: ‘Nadat wethouder Van der Ploeg in beide klassen een toespraakje had gehouden en de cursus officieel voor geopend had verklaard kon de leek kennis nemen van datgene wat de docenten in de toekomst te wachten staat. De cursisten moesten eerst leren om gedisciplineerd hun koptelefoons op en af te zetten, wanneer de docent daartoe het commando gaf. Een moeilijk begin. Het duurde ruim tien minuten voordat iedereen het doorhad. Want “koptelefoon op en koptelefoon af” verstond niemand. De docent deed het eerst met gebaar en woord, dus k-o-p-t-e-l-e-f-o-o-n o-p, wat hij enige keren oefende om tenslotte zonder gebaren plotseling in de microfoon te zeggen: “ k-o-p-t-e-l-e-f-o-o-n a-f”. Van de zestien reageerden er drie.’
Wethouder Van der Ploeg van Onderwijs bleek open te staan voor de ideeën van het AKPG. Hij stelde de gemeentelijke taalcursussen in het najaar van 1970 al open voor gastarbeiders. Deze actie van het comité is succesvol te noemen. Alleen al voor de taallessen waren drie locaties waar elke zondagmiddag meer dan honderd gastarbeiders op af kwamen. Het pand aan de Jacobusstraat was zo klein dat er geen lessen konden worden gegeven. Daarom hadden de leden van het AKPG club- en buurthuizen gevraagd van hun ruimten gebruik te mogen maken. Gezien de slechte opleiding die de buitenlanders hadden genoten, kregen ze in kleine groepjes van drie of vier les. Voor deze activiteit waren al binnen een jaar na aanvang een stuk of tachtig vrijwilligers bij het comité betrokken. Ook startte het in 1973 met cursussen speciaal voor vrouwen. Daarvoor waren eveneens vrijwilligers nodig. Hoge eisen werden aan hen niet gesteld. Vlak voor de start van de lesseizoenen plaatste Nelly een advertentie in de lokale kranten. Degenen die daar op af kwamen, konden over het algemeen na een gesprek direct aan de slag. Hoewel verscheidene leraren en logopedisten op de advertenties afkwamen, waren er ook mensen die zonder opleiding aan de slag gingen.
Met de start van de taallessen groeide het AKPG uit tot een grote vrijwilligersorganisatie. Het werken met een enorme groep vrijwilligers was een lastige opgave. Dat vroeg om een goede communicatie, een beheerste coördinatie en om een duidelijke aanwezigheid van de doelstelling van de beweging. Om de leden goed op de hoogte te houden van wat zich in het comité afspeelde, werden regelmatig bijeenkomsten gehouden en was er een interne nieuwsbrief. De belangrijkste toonzetting om de sfeer op peil te houden, was het vooropzetten van de belangen van de gastarbeiders, waarvoor iedereen in de eerste plaats bij het comité was gekomen. De doelstellingen werden ook altijd aan de leden voorgelegd. Ze ontvingen informatieboekjes en aan de muur hing een manifest met de ideeën van het comité.
Meijs betoogt echter dat dat niet voldoende is om een vrijwilligersorganisatie in bedwang te houden. Het bestaan van persoonlijke relaties is daarop een belangrijke aanvulling. Alleen wanneer zulke relaties aanwezig zijn, zijn vrijwilligers geneigd taken op een gedegen manier uit te voeren. Door af en toe etentjes te organiseren, probeerde Nelly die relaties op te bouwen. Het was echter vooral het sociale hart van de leden dat voor een gevoel van verbondenheid zorgde. De meeste leden waren zelf op het comité afgestapt, omdat ze medemensen wilden helpen. Het was een bewuste keuze geweest vrijwilliger te worden, waardoor de motivatie groot was.
De taallessen gaven het Aktiekomitee de ruimte om te werken aan de bewustwording van de gastarbeiders. In één van Nelly’s taalmethodes werd aan de buitenlanders uitgelegd dat de kapitalistische werkgevers hen alleen gebruikten voor de winst. Het moest de gastarbeiders ervan bewust maken dat de positie waarin zij verkeerden niet normaal was. Hoewel niet expliciet verwijzend naar het communisme zijn sporen van de ideologie in de boeken terug te vinden. In de landen van herkomst waren voornamelijk dictatoriale bewinden. Voordat de buitenlanders naar Nederland vertrokken, bevonden ze zich in een onderdrukte positie. Ze konden daardoor nooit voor hun rechten opkomen. In Nederland hadden ze die vrijheid wel, maar ze moesten nog op die mogelijkheden worden gewezen. Het AKPG probeerde hen daarbij zoveel mogelijk te helpen.
In Rotterdam kwamen echter steeds meer Marokkaanse Amicales en Turkse Grijze Wolven. Het waren verlengde armen van de geheime diensten uit het land van herkomst. Ze moesten landgenoten in Nederland in de gaten houden. Door de aanwezigheid van deze personen konden de Turken en Marokkanen zich niet vrij uiten. Misstappen werden direct doorgesluisd naar het thuisland, wat kon leiden tot arrestatie wanneer de gastarbeiders voet in eigen land zouden zetten. Het AKPG streefde echter wel naar een vrije beweging van de buitenlanders en wilde voorkomen dat er Amicales of Grijze Wolven over de vloer kwamen.
Na verloop van tijd ontwikkelde het bulletins in de talen van de buitenlanders zelf, zodat zij zich op Nederland, maar ook op de eigen situatie konden bezinnen. Om dat laatste doel te dienen, werden tevens acties gehouden tegen de dictatoriale regimes die in de thuislanden aan de macht waren. In 1970 demonstreerden leden van het AKPG bijvoorbeeld tegen het Spaanse Franco-regime dat de doodstraf uitsprak tegen zestien Basken. Ook probeerde het waar mogelijk de activiteiten van de Marokkaanse vereniging Amicales en de Turkse organisatie Grijze Wolven te belemmeren door onder meer te voorkomen dat die zalen konden huren voor bijeenkomsten.
De verschillende politieke opvattingen ten aanzien van het regime in het Marokkaanse thuisland leidden nogal eens tot problemen voor het AKPG. Dat gebeurde voor het eerst in 1972. Vrijwilligers van het comité leidden tevens het Buurthuis Kruiskade. Nelly legde daar wel eens tijdschriften neer van links organisaties die tegen het dictatoriale bewind van Marokko waren. Kort daarop pakte een bezoeker de literatuur, las het en liep er vervolgens mee weg. In de zomer van 1971 werd een couppoging gedaan tegen de Marokkaanse koning Hassan II. De blijdschap die daarmee werd opgewekt bij een groep Marokkaanse bezoekers van het buurthuis sloeg om in angst toen bleek dat de poging was mislukt. De Marokkaanse vrijwilliger van het AKPG die de soos leidde, keerde zich plotseling tegen diegenen die het bewind bekritiseerden. Aangezien het AKPG zich tegen de dictatoriale koning afzette, keerde hij zich ook tegen het comité. AKPG-leden mochten het buurthuis aan de Kruiskade niet meer in. De Marokkaan zocht bovendien de confrontatie met Nelly wat uitmondde in een vechtpartij tussen hem en een illegale Marokkaan die Soetens vergezelde.
De leider van het buurthuis raakte daarbij gewond en verkondigde dat Nelly hem had gebeten. Die verklaring werd in een politiebericht overgenomen. Zonder controle namen verscheidene media het bericht over. Het comité kwam hierdoor begin 1972 negatief in de schijnwerpers te staan. Volgens Nelly was het politiebericht echter te snel verspreid zonder dat de feiten goed waren gecontroleerd. Nelly had helemaal niet gebeten. Ze kreeg de kans haar verhaal te doen en vertelde dat het comité al maandenlang werd geterroriseerd door een groep Marokkanen. Uit naam van Nelly zouden die jongeren pamfletten hebben verspreid met de oproep voor de vorming van een communistische partij. In een ander pamflet waarschuwden de Marokkanen voor de kwalijke activiteiten die Nelly er op nahield.
De partijen stonden lijnrecht tegenover elkaar. De beschuldigingen die vervolgens over en weer vlogen, brachten zelfs de media in verwarring. In krantenartikelen werd gesteld dat beide partijen het recht probeerden te claimen op de beste hulp aan Marokkanen. Ze schreven het weg als een verwoede machtsstrijd om de positie van hulpverlener. Conclusie? ‘Goed dat er nog een Stichting Hulp aan Buitenlandse Werknemers is.’
Naast de negatieve publiciteit leidde deze kwestie tot een conflict met wethouder Van der Ploeg. In januari 1972 verspreidde het AKPG een persbericht, waarin onwaarheden waren vermeld over de afdeling Onderwijs. In het bericht stond dat de club toestemming had gekregen van de wethouder om een gastarbeider de toegang tot het talenpracticum te ontzeggen. Van der Ploeg voelde zich hierdoor gepasseerd en bestreed dit door te betogen dat de gemeente helemaal geen inmenging in zulke kwesties had. Het was aan de betrokken instellingen zelf om te bepalen wie wel en wie geen onderwijs kregen.
Een tweede passage stootte hem des te meer tegen het hoofd. Die had betrekking op de ruzie die Nelly had met het Buurthuis Kruiskade. Het AKPG wilde dat de gemeente de subsidie aan het buurthuis beëindigde. In zijn ogen was het immers niet meer dan een terroriserende club Marokkanen die gemeentegeld verkwistten. In een gesprek had Van der Ploeg al gezegd dat dat niet zo maar mogelijk was. Nu verkondigde het comité echter dat de wethouder had toegezegd het buurthuis niet meer te subsidiëren. De wethouder uitte zijn ongenoegen in een brief aan Pro Gastarbeiders. Hij eindigde met een serieuze waarschuwing aan het adres van de actieleden. ‘Aangezien ik het actiecomité een goed hart toedraag, betreur ik het dat deze beide onjuistheden in een communiqué zijn terechtgekomen. Deze onjuistheden zouden de plezierige relatie kunnen verstoren.’
Een goed contact met de afdeling Onderwijs was voor het AKPG echter noodzakelijk. De taallessen waren sinds 1970 namelijk de belangrijkste inkomstenbron. Door zoveel mogelijk met vrijwilligers te werken, was het comité in staat van de subsidie die het van wethouder Van der Ploeg ontving te sparen en andere zaken te regelen. De gemeente subsidieerde verder alleen een deel van de huisvestingskosten en kosten voor de aanschaf van materieel, zoals stencilmachines. Van begin af aan was het gemeentebestuur de mening toegedaan dat het groepen zoals het AKPG niet te veel geld moest geven, omdat het dan de vraag was of de clubs onafhankelijk genoeg bleven van het gemeentebeleid. Deze constatering sluit precies aan bij de definiëring van de houding die de Nederlandse staat aannam ten aanzien van sociale bewegingen. Kriesi concludeerde dat de sterke staat er een beleid van informal cooptation op nahoudt. De politiek stimuleerde het bestaan van zelforganisaties door tot op zekere hoogte subsidies te verstrekken, maar bood weinig mogelijkheden tot beleidsbeïnvloeding.
Aangezien het comité snel uit zijn voegen groeide, werd de behoefte aan middelen groter. Daarom diende het comité geregeld verzoeken in voor subsidiëring van projecten. Veelal verwees de gemeente het door naar het ministerie van Cultuur, Recreatie en Maatschappelijk Werk (CRM). Om het comité een helpende hand te bieden, zond de betrokken wethouder een positief advies mee. CRM bleek echter niet happig op het verstrekken van extra subsidie. In beginsel was de Stichting Hulp aan Buitenlandse Werknemers het orgaan dat de subsidies moesten doorsluizen. Het comité viel ook onder de stichting, maar wilde voor de financiering niet van haar afhankelijk zijn. Het in zijn ogen slechte functioneren van de SHBW was er immers mede de oorzaak van dat het AKPG was opgericht.
Ondanks de slechte verhouding tussen de SHBW en het AKPG bereikten beide organisaties overeenstemming op het gebied van de taallessen. Het onderwijs was het enige vlak waarop de actiegroep zich kon vinden in de ideeën van de SHBW. Om het taalonderwijs beter te kunnen coördineren richtte de gemeente begin 1972 het Curatorium Anderstaligen op, waaraan beide partijen deelnamen. De inzet van het comité om meer aandacht te krijgen voor taallessen heeft geleid tot een actievere houding van de gemeente en de SHBW. Het aanleren van de Nederlandse taal kreeg een belangrijker plaats in de Rotterdamse samenleving. Opnieuw had de beweging een activerende rol gespeeld.
De taallessen vormden een belangrijk middel voor de positieverbetering van de gastarbeiders. Het AKPG wilde hen daarmee mondiger maken. Wanneer de nieuwkomers de Nederlandse taal beheersten, konden ze beter voor zichzelf opkomen en kon ook het contact tussen de buitenlanders en de Nederlanders nieuwe vormen aannemen. Betere communicatiemogelijkheden zouden bovendien een einde maken aan het medische isolement waarin de gastarbeiders zich bevonden. Meerdere malen had het AKPG buitenlanders op de spreekuren gehad die ziek waren, maar die hun klachten niet goed konden omschrijven. Ook dit probleem wist het comité onder de aandacht te brengen. De SHBW pikte het signaal op en boog zich over de mogelijkheden om de gezondheidszorg aan nieuwkomers te verbeteren.
3.5 De verhouding tot de autochtone Rotterdammers
Hoewel het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders met de zwarte lijsten veel aandacht kreeg vanuit politieke hoek, bleken de reacties vanuit de Rotterdamse bevolking en het bedrijfsleven minder daadkrachtig. Het comité had allerlei bedrijven die gastarbeiders in dienst hadden de zwarte lijst gestuurd met daarbij een open brief. Negentig procent van de bedrijven heeft er echter niet op gereageerd. Het comité had de bedrijven vragen gesteld over hoe zij de huisvesting van hun buitenlandse werknemers hadden geregeld. In plaats van de brieven alleen aan de bedrijven te richten, kregen verscheidene media ook een exemplaar waarop de namen van de bedrijven met gastarbeiders in dienst werden genoemd. Uit de reacties die zijn teruggekomen, bleek dat de ondernemingen allesbehalve content waren over het feit dat er een perscommuniqué was verspreid. Een aantal respondenten liet weten niet te willen samenwerken met het AKPG. Door de strategie van het AKPG weigerden meerdere bedrijven verder contact.
Ook een deel van de autochtone Rotterdammers voelde zich aangevallen en keerde zich tegen het comité. Een blik op de ingezonden brieven in kranten toont dat niet iedereen veel op had met de gastarbeiders. ‘Als de mensen die zo strijden voor de gastarbeiders eens een kijkje op de Kruiskade gaan nemen! Hoe de heren de hele dag in de kroeg hangen en de vrouwen in de kroeg zitten om te verdienen. Ze gaan steun halen in een grote slee en wonen de mooiste woningen in de Mathenesserlaan en ’s-Gravendijkwal uit. De Hollanders kunnen niet aan een woninkje komen.’
Het frame dat het AKPG bepleitte was gebaseerd op het verwezenlijken van gelijkheid voor autochtonen en buitenlanders. Dat idee moest echter ook aansluiten bij de heersende opvattingen in de Rotterdamse samenleving om effectief te kunnen zijn. Hoe beter de bestaande ideeën overeenkwamen, hoe groter de kans dat het AKPG succesvol zou zijn. De bestaande opvattingen bleken echter niet passend. Vanaf het ontstaan kreeg het AKPG scheldbrieven binnen van Nederlanders die niet blij waren met de acties voor de gastarbeiders. Een deel daarvan had een racistische toonzetting.
De benarde huisvesting was niet alleen problematisch voor de gastarbeiders. In de ogen van veel Nederlanders leidde de stroom van buitenlandse werknemers ook voor hen tot woonproblemen. De sociaal-wetenschappelijke conflicttheorie was op de Rotterdamse samenleving van toepassing. Goedkope huisvesting was een schaars goed dat door de komst van de nieuwkomers alleen maar schaarser werd. In de strijd om de goedkopere woningen zagen autochtone Rotterdammers de gastarbeiders als concurrenten. Juist die schaarste leidde tot conflicten en spanningen tussen de concurrerende partijen. Er heerste bovendien een angstig gevoel dat ze uit hun huurwoningen gezet zouden worden. Het kon voor huiseigenaren lucratief zijn de huurders uit hun woningen te zetten om het pand om te bouwen tot een pension.
Die houding van de autochtone bevolking had ook zo haar invloed op het gemeentebestuur. Dat was maar wat bang om buitenlandse werknemers met categorale voorzieningen positief te discrimineren. Socioloog Ellemers zag al vroeg in dat er oog moest zijn voor specifieke behoeften van bepaalde groepen in de samenleving, maar dat de uitvoering universalistisch moest zijn om onvrede over positieve discriminatie tegen te gaan.
Zeker in 1971 nam de onvrede over de aanwezigheid van de vele pensions in de oude wijken drastisch toe. Steeds meer Rotterdammers kwamen in opstand tegen de komst van de logementen. Ze waren van mening dat die veranderingen leidden tot verpaupering van hun wijken en dat hun eigen huizen in waarde zouden dalen. Vanuit Overschie weerklonk een soortgelijk geluid. Daar had de gemeente Huis ter Schie opgekocht om het te verbouwen tot woonruimte voor 160 à 200 gastarbeiders. De buurt begon een handtekeningenactie en bracht vernielingen aan in het pand dat al werd gerenoveerd. Het huis is er nooit gekomen. In Rotterdam-Zuid beklaagden bewoners zich over het feit dat ze zich belaagd voelden door de nieuwkomers. Die zouden hen uit hun huizen “wegpesten” om de woningen te kunnen ombouwen tot pension. De bewoners voelden zich daardoor ontzettend bedreigd.
Om de gespannen situatie het hoofd te kunnen bieden, zette het AKPG in 1971 een strategische stap. Het voegde zich bij het Samenwerkingsverband Oude Wijken. Onder het motto ‘Samen sta je sterk’ stelde het samenwerkingsverband een eisenpakket op om de druk op het gemeentebestuur op te voeren. Zaken als een betere spreiding van de gastarbeiders over de stad en een maximalisering van het aantal pensions per straat waren daarin terug te vinden. De samenwerking was relatief succesvol. De gemeente stond nog maar één pension per straat of per tweehonderd woningen toe en de Logementenverordening was voortaan ook van kracht op pensions waar minder dan acht bedden waren.
Doordat de wijkcomités een groter blok vormden tegen de gemeente was deze meer genoodzaakt om naar de noodkreten te luisteren. In het Samenwerkingsverband Oude Wijken waren én de belangen van de gastarbeiders vertegenwoordigd én die van de autochtone wijkbewoners. Precies de drie bestaande partijen in de Rotterdamse samenleving die voortdurend met elkaar in strijd waren om de macht over het vertoog stonden met elkaar in verband. Het kan voor de gemeente van doorslaggevend belang zijn geweest om de eisen in te willigen. Een overeenstemming tussen de wijkorganen en het AKPG kon immers betekenen dat het merendeel van de Rotterdammers instemde met zulk beleid.
Tegelijkertijd kreeg het Aktiekomitee steeds meer lucht van discriminatoire geluiden. Op zaterdagmiddag stond het met een stand op de Lijnbaan om Nederlanders voor te lichten over de gastarbeiders. Dat was zijn enige activiteit ten aanzien van de autochtone Rotterdammers. Het aantal verhitte discussies nam toe. Kreten als ‘Zet ze allemaal maar op een paar oude schuiten en laat die dan op de Noordzee zinken, dan zijn we van die viezeriken af’ of ‘In een kamp met prikkeldraad er omheen. Daar moeten ze dan na hun werk maar blijven’ waren aan de orde van de dag. In de Oleanderstraat liepen de spanningen tussen autochtonen en Turken al in juli 1971 de spuigaten uit. De Turkse bewoners waren gewend om schilletjes uit het raam te gooien. Die kwamen vervolgens in de tuin van de Nederlandse onderburen terecht. Die autochtonen vonden de Turken enorm onbeschoft en raakten zeer geïrriteerd over dit gedrag. De irritatie liep tijdens een ruzie uit de hand. Keien vlogen bij de Turken door de ramen.
De onderlinge spanningen waren te wijten aan de onbekendheid tussen gastarbeiders en autochtone bewoners. De bekende uitspraak ‘onbekend maakt onbemind’ was op de Rotterdamse samenleving van toepassing. In dit kader was voorlichting een belangrijke activiteit van het AKPG. Met een zekere regelmaat bracht het comité informatiebulletins uit om Nederlanders een nieuw inzicht te geven in het leven van de gastarbeiders. Die werden dan verkocht bij de stand op de Lijnbaan. In beginsel kostten ze 50 cent en na de eerste zes werd de prijs verhoogd naar 75 cent. De verkoop liep echter niet hard, waardoor het comité al bij de druk van de tiende editie betwijfelde of het een elfde moest produceren.
Voorlichting is niet altijd de juiste strategie om een doel te bereiken. Gerjo Kok en Vic Damoiseaux concludeerden dat de toehorende Nederlanders open moesten staan voor beïnvloeding en verandering van hun gedrag. Dat zijn mensen vaak alleen als ze voordeel behalen uit verandering van dat gedrag. Het AKPG had echter voornamelijk oog voor de belangen van de gastarbeiders. Het pleitte juist wel voor categorale voorzieningen en klaagde over een gebrek daaraan. De ideeën die in de samenleving heersten, leken niet bepaald aansluiting te vinden bij die van het comité. Autochtone Rotterdammers ervoeren de nieuwkomers toch als concurrenten. De strijd van een beweging voor positieverbetering van die concurrenten verenigde zich niet met de gevoelens van de autochtonen. Het gemeentebestuur bevond zich tussenbeide. Het moest met alle belangen rekening houden en kon mede daardoor niet zo maar op de eisen van het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders in gaan.
Het valt te bezien of het comité succesvol is geweest in het stimuleren van de bewustwording van autochtonen over de gastarbeiders. De wij-zij verhouding die tussen beide groepen is ontstaan, is eerder toe- dan afgenomen. Ook met de informatiebulletins concentreerde het zich steeds meer op de gastarbeiders. In 1973 stopte het vanwege tijdgebrek bovendien met de voorlichting aan Nederlanders.
De gemeente Rotterdam deed in die tijd nog niet veel aan voorlichting. Bij de gemeentelijke instellingen zijn wel wat informatiebalies voor gastarbeiders ingericht, maar van structurele individuele hulp was geen sprake. Doordat geen instelling hen de weg wees in de Rotterdamse samenleving wisten de buitenlandse werknemers nauwelijks iets over hun rechten en plichten. Hoewel die hulp tot de taken van de SHBW behoorde, was die instelling niet laagdrempelig genoeg om de buitenlandse werknemers te bereiken. Het AKPG concentreerde daarom steeds meer op het houden van spreekuren. Daar werden gastarbeiders geholpen hun weg te vinden in het Nederlandse maatschappelijke leven. Ze kregen veelal post binnen die ze niet begrepen of waarvan ze niet wisten wat ze er mee aan moesten. Het comité probeerde hen daarmee zo goed en zo kwaad als dat ging te helpen. Het vulde formulieren in voor bijvoorbeeld de Belastingdienst of hielp met het indienen van aanvragen voor uitkeringen. De spreekuren dienden niet alleen voor de dienstverlening, maar waren ook een informatiebron voor het signaleren van problemen. Wanneer zich meerdere gastarbeiders met dezelfde moeilijkheden meldden, ging er bij de actieleden een alarmbelletje rinkelen en trok het AKPG aan de bel bij het gemeentebestuur. Voordat de leden overgingen op actie stuurden ze een brief naar het stadhuis om aandacht te krijgen. Als het comité daarmee nul op het rekest kreeg, hing het aan de telefoon en als ook dat niet afdoende was, verzamelde het mensen voor een actie. Dat soort activiteiten liet het bovendien niet onopgemerkt voorbijgaan. Het AKPG waarschuwde voordat het de straat op ging altijd de media. De gastarbeiders leerden zo voor hun rechten op te komen en waren meer dan bereid tot actievoeren. Toch waren de acties meestal niet erg groot. Gemiddeld ging een groepje van zo’n dertig mensen de straat op. Van bezettingen tot lawaaiacties; alles werd uit de kast gehaald om aandacht te krijgen voor het ontdekte probleem.
Eén van de problemen had betrekking op de toenemende spanningen tussen autochtone Rotterdammers en de buitenlandse werknemers in met name de oude wijken. Medio 1971 waarschuwde het de gemeente al dat wanneer de situatie niet zou veranderen, de spanningen zouden uitmonden in narigheid. Tijdens een demonstratie van de oude wijken werd de onvrede niet onder stoelen of banken gestoken. ‘Onze wijken worden volgepropt met buitenlanders en de Nederlanders worden gedwongen naar dure woningen te verhuizen’, klaagde een demonstrant. Een ander voegde toe: ‘Ik heb al heel veel jaar gewerkt, maar ik ben nog nooit naar het buitenland geweest. Die buitenlanders gaan twee keer per jaar.’ Met de toenemende werkloosheid namen ook de spanningen op het gebied van de arbeid toe. ‘Wij lopen zonder werk en zij hebben onze baantjes. Ze zeggen dat wij die baantjes niet willen doen, maar dat is niet waar. Wij willen ze ook doen, maar wel voor hetzelfde geld als die buitenlandse werknemers.’ Vanuit hun oogpunt verdienden de buitenlanders meer dan de autochtonen met dezelfde baantjes, terwijl het tegenovergestelde waar was.
Hoewel de discriminatoire geluiden toenamen, relativeerden de autochtone Rotterdammers hun gedrag. Bewoners van de wijk Cool stuurden de gemeente halverwege 1972 een brief, waarin ze uiteenzetten dat zij niet streden tegen de buitenlandse werknemers, maar tegen de enorme stroom van nieuwkomers die in korte tijd de wijken overspoelden. De gemeenteraad meende dat de SHBW en de Raad voor Maatschappelijk Welzijn de contacten tussen buurtbewoners moesten verbeteren. Opvallend is dat de raad geen rol zag voor het AKPG. Opnieuw koos ze de SHBW als belangrijkste partner in de migrantenproblematiek.
De kloof tussen autochtonen en buitenlanders zou in 1972 echter alleen maar verder toenemen. Ondanks alle waarschuwingen heeft de gemeente Rotterdam geen stappen gezet om de toenemende spanningen in de stad een halt toe te roepen. In de tweede week van augustus kwam het uiteindelijk tot een enorme explosie. Na een conflict tussen een Turkse pensionhouder en een Nederlandse huurder ontplofte de bom. De pensionhouder had het huurcontract met een huurder in de Goede Hoopstraat beëindigd. Op het moment dat de vrouw wilde verhuizen, zat hij haar continu dwars. Hij beschuldigde haar van een huurachterstand. De vrouw kon echter aantonen dat ze tot september had betaald en dat de huisbaas dat alleen zei, omdat hij met haar het bed in wilde. Zij had hem afgewezen.
De politie moest al meerdere malen de strijd tussen de twee sussen. Zo meldde de huurder met een mes te zijn bedreigd door de Turkse huisbaas. Op diezelfde woensdag 9 augustus 1972 liep de situatie alsnog uit de hand. De vrouw had hulptroepen ingeroepen om ’s avonds toch te verhuizen. Dat mondde echter uit in een vechtpartij tussen Turken en Nederlanders, waarbij drie autochtonen werden neergestoken. Op straat verzamelde zich daarop een menigte boze buurtbewoners die dreigden de Turken van de vechtpartij uit hun huis te halen en te “lynchen”. De mensen op straat waren agressief en emotioneel. De onrust bleef niet beperkt tot de Goede Hoopstraat, maar spreidde zich uit over andere delen van de wijk. Diezelfde avond werden de ruiten van een Turks café in de Paarlstraat vernield.
Een dag later was het ’s ochtends alweer een drukte van belang op straat. Opnieuw toonden geëmotioneerde Rotterdammers hun onvrede over de ontstane situatie. De toestand escaleerde pas ’s avonds. Toen kraakte een groep Nederlanders een pension in de Paarlstraat en gooide de inboedel op straat. De Nederlanders gaven daarmee te kennen dat de woning eigenlijk beschikbaar moest worden gesteld aan autochtonen. Op het moment van de actie waren de Turkse bewoners niet thuis. Dat wilden de krakers graag zo houden. In de Afrikaanderbuurt was een knokploeg samengesteld om de Turkse pensionhouder voor te stellen huur voor de panden te gaan betalen. Wanneer hij daarmee niet akkoord zou gaan, zouden de Nederlanders in het pand blijven en een gerechtelijke procedure afdwingen.
Hoewel de situatie enige tijd rustig verliep, namen de spanningen diezelfde avond opnieuw toe. De op straat aanwezige menigte begon anti-Turkse leuzen te roepen en werd gestimuleerd Turkse bewoners uit hun huizen te halen. De stoet trok naar andere logementen in de buurt en bekogelde de woningen met stenen. De Turken zaten als ratten in de val.
Leden van het AKPG lieten deze gebeurtenissen niet zonder inmenging voorbijgaan. De positie van de Turkse gastarbeiders werd immers ernstig bedreigd. Overdag bleef het de dagen erna relatief rustig, maar op de avonden verzamelden zich keer op keer groepen mensen. Pas op 16 augustus keerde de rust enigszins terug. Een aantal leden was tijdens de rellen in de pensions bij de Turken aanwezig om hen te ondersteunen. In een open brief beschreef het comité wat het die dagen had meegemaakt. ‘In de panden waren aanwezig twee zwangere vrouwen, kinderen en een dertigtal Turkse arbeiders. Allen waren volkomen overstuur door het brute geweld en verbijsterd over het uitblijven van hulp. De panden stonden bloot aan een hagelstorm van stenen, die een onbeschrijflijke vernieling van buitenkant en interieur teweegbrachten.’
Het AKPG uitte in deze roerige dagen de nodige kritiek op alle instanties die erbij betrokken waren. Vooral de politie moest het ontgelden. Het duurde meerdere malen lang voordat agenten ter plaatse waren om de boel te sussen. Om toch bescherming te regelen voor de Turkse bewoners belde het comité daarom de brandweer. Er was slechts één keer daadwerkelijk sprake van brand, nadat een molotovcocktail naar binnen was gegooid. De brandweerlieden waren niet blij steeds te worden opgeroepen terwijl er geen brand te bekennen was. Het comité trok zich daar weinig van aan en was allang blij dat het hulpverleners in de buurt had.
Ondanks de gevoeligheden hekelde het gemeentebestuur de rol die het AKPG had gespeeld tijdens de rellen. Op 14 augustus had de club een persbericht verspreid, waarin het grote kritiek uitte op het Turkse consulaat en de SHBW. Die bezochten de pensions alleen op rustige tijdstippen en probeerden de bewoners te overtuigen hun huis te verlaten. Volgens het comité voerden de instellingen aan dat andere Turken hun huizen ook al hadden verlaten. De club was daar echter fel op tegen en maande de gastarbeiders juist te blijven zitten waar ze zaten. De betrokken instanties vatten die houding echter op als provocerend. Terwijl burgemeester Thomassen lovende woorden sprak over het optreden van de SHBW, had hij grote kritiek op de houding van het AKPG. Vooral het verspreide persbericht stootte politiek Rotterdam tegen de borst. Het comité werd daarom niet uitgenodigd op een vergadering van de gemeente en de oude wijken. Ook het wijkorgaan Afrikaanderbuurt had de buik vol van Pro Gastarbeiders en wilde Nelly laten arresteren. Ze zou een “provocerende” houding hebben gehad. De SHBW wilde zich niet volledig uitlaten over de rol van Nelly, maar gaf te kennen dat zij er mede de oorzaak van was dat de rust onder Turken niet weerkeerde.
3.6 Veranderingen na de Afrikaanderrellen
De rellen leidden tot een verharde houding ten aanzien van het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders. Direct daarna kwam de samenwerking met de oude wijken tot een einde. Dat contact is nooit meer hersteld. Toch had Nelly het bij de oude wijken al eerder verbruid. Tijdens een bijeenkomst een paar maanden eerder stelde ze voor studenten huizen te laten kraken om er vervolgens gastarbeiders in te plaatsen. Dat idee zagen de wijkorganen niet zitten, waarop ze zich minder toegankelijk opstelden. Ook ergerden de aanwezigen zich mateloos aan het optreden van Nelly die “hinderlijk” en allesoverheersend was geweest tijdens de vergadering.
Niettemin duurde het tot de rellen eer de verhouding tussen de wijkorganen en het AKPG drastisch verslechterde. Met de Aktiegroep Het Oude Westen kwam het zelfs verscheidene malen tot confrontaties. De groep nam het heft in eigen handen en probeerde door kraakacties te voorkomen dat er nog meer pensions in de wijk zouden komen. In 1973 kwam het tot een eerste confrontatie. Het Oude Westen had het huis gekraakt dat al werd verhuurd aan een Turkse man. De Turk betaalde zelfs sinds drie maanden huur, was de woning aan het opknappen en moest alleen zijn gezin nog naar Rotterdam halen. Voordat hij daartoe de kans kreeg, bleken Nederlandse krakers zijn huis te hebben overgenomen. Zo probeerden de autochtone wijkbewoners zelf de overconcentratie van de gastarbeiders in de wijk tegen te gaan. Leegstaande huizen werden gekraakt en bezet gehouden totdat er een Nederlands gezin in kwam. De spanningen tussen het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders en de Aktiegroep Het Oude Westen rezen de pan uit. Nelly beschuldigde de wijkbewoners van discriminatie en kondigde tegenacties aan. In het geval van de Turkse huurder kraakte het comité de woning terug en vestigde het aan de muur een spandoek met de tekst “Hier woont nu de wettige bewoner”.
Het vertrouwen tussen beide partijen was nu zeker voorgoed geschaad. Dit betekende echter wel dat het sterke blok van autochtonen en buitenlanders was verdwenen. Gezamenlijk hadden ze het gemeentebestuur beter kunnen beïnvloeden, maar na deze gebeurtenissen stond het comité weer alleen. Sterker nog, het imago van het AKPG in autochtone kringen was door een optelsom van alle voorvallen weinig positief. Daar kwam bij dat de autochtone Rotterdammers de nieuwkomers des te meer als concurrent gingen ervaren door de toenemende werkloosheid als gevolg van de economische crisis in 1973.
De rellen hadden niet alleen invloed op de samenwerkingsverbanden van het AKPG. Ook op politiek gebied hadden nieuwe ontwikkelingen plaats. De rellen waren nodig om politiek Rotterdam wakker te schudden. Hoewel het college beaamde van de conflictstof te hebben geweten, drong het pas na de uitbarsting bij de landelijke overheid aan op het nemen van maatregelen. Vanuit de raad kwam grote kritiek op het bestuur. ‘Het is wel merkwaardig dat, nu uw college op hardhandige wijze met de situatie wordt geconfronteerd, het nu ineens wel gonst van de activiteiten en wel allerlei voorstellen kunnen worden gedaan, zowel aan de regering als aan de gemeenteraad. Het lijkt bedenkelijk veel op als het kalf verdronken is, dempt men de put’, uitte D66’er Schuiten-Wilmont de gevoelens die in de raad overheersten.
Het is opnieuw een bewijs van de eenzijdige politiek die de gemeente Rotterdam in die periode voerde. Ze luisterde niet alleen niet naar het AKPG, maar ook andere partijen, zoals de wijkorganen, praatten tegen dovemansoren. Al die tijd onttrok het college zich aan de verantwoordelijkheden en schoof het die af op de werkgevers en de rijksoverheid. Aan die spanningen zei het niets te kunnen doen, maar direct na de rellen nam het al de eerste maatregelen. Op 17 augustus – daags na het einde van de uitbarsting – kondigde het bestuur aan dat dertig specialisten op de been waren om pensions te controleren. De maatregel waar het actiecomité al jaren voor pleitte, maar die altijd naar de prullenbak was verwezen vanwege een gebrek aan personeel, kon nu plotsklaps wél worden uitgevoerd. Binnen twee weken na de rellen hebben de inspecteurs alle 1370 pensions, die bij de dienst bekend waren, gecontroleerd. Daaruit kwam naar voren dat 44 logementen moesten worden gesloten en dat er mogelijk nog een stuk of twintig zouden volgen. Het AKPG zag eindelijk zijn eis uitgevoerd, maar het had niet zoveel invloed dat het scherpere overheidsoptreden aan het comité te danken was.
Een ander thema dat op de politieke agenda kwam, was het idee voor een spreidingsbeleid. Het AKPG stond een beleid voor waarbij de gemeente Rotterdam woningen zou opkopen en verhuren om zo een betere controle te hebben over de bevolkingssamenstelling in wijken. De gemeenteraad kreeg ook oren voor dit idee, maar wethouder Jettinghoff zag direct beren op de weg. In de wervingstraktaten stond namelijk dat de gastarbeiders recht hadden op een gelijke behandeling onder meer op het gebied van huisvesting. Het zou daardoor onmogelijk zijn mensen woningen te weigeren op basis van hun afkomst. Dat kon namelijk worden opgevat als een vorm van discriminatie en discriminatie moest juist worden bestreden.
De angst om te discrimineren zat er bij het gemeentebestuur voortdurend goed in. Zoals gezegd was het huiverig voor het instellen van categorale voorzieningen voor gastarbeiders, omdat dat een gevoel van achterstelling onder autochtone inwoners kon oproepen. Het college gaf daardoor de voorkeur aan algemeen beleid. Alle maatregelen die het wilde treffen om de gastarbeidersproblematiek te lijf te gaan, moesten waar mogelijk in het algemene beleid worden gepast. Dat is al die tijd misschien wel de grootste belemmering geweest voor het AKPG om de doelstelling te kunnen verwezenlijken. De club was zelf categoraal en wenste juist specifieke voorzieningen voor gastarbeiders.
Toegegeven moet worden dat de gemeente Rotterdam zich in een lastige positie bevond. Hoewel het gemeentebestuur al van mening was dat de gastarbeiders wel eens permanent konden blijven en wilde zoeken naar oplossingen, bleef de rijksoverheid vasthouden aan het idee van tijdelijkheid. Het college had meer duidelijkheid van hogerop nodig om zelf een doeltreffend beleid te kunnen voeren. Zonder landelijke richtlijnen bleek het voor het bestuur zwaar om de problemen te lijf te gaan. Het verschijnsel van de migrantenproblematiek was zo nieuw, dat het veelal niet wist wat het er mee aan moest. Wethouder De Vos: ‘Ik weet niet wat ik moet doen. Daarmee beken ik mijn machteloosheid; ik geef dit onmiddellijk toe. Het is echter geen schande om de machteloosheid vast te stellen. Ik weet het niet. Wanneer wij in Nederland geen landelijk beleid gaan voeren waardoor (…) de onderneming veel sterker dan tot op heden wordt gebonden aan voorschriften betreffende de werving enz., dan blijkt dat de gemeenten alleen maar een “branden-blussen-beleid” kunnen voeren.’ Het zou de eerste, maar zeker niet de laatste keer zijn dat de gemeente Rotterdam haar onzekerheid uitte over de te nemen stappen. Alarmerende geluiden van het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders konden daar niet doorheen prikken.
Pas na de rellen besloot de gemeenteraad een Coördinatiecommissie Buitenlandse Werknemers Rotterdam in het leven te roepen. Ondanks de kritiek op Pro Gastarbeiders mocht de club eveneens zitting nemen in de commissie. Deze was bedoeld om te praten over oplossingen voor de migrantenproblematiek en een betere afstemming van de taken van de migrantenorganisaties. De gemeente had toch wel een zekere waardering voor het comité. Als dat niet het geval was geweest, had het niet bij de commissie worden betrokken. Nelly zag echter weinig in de deelname. ‘Dit soort commissies waren praatclubs waar meestal niets uitkwam.’

3.7 Interne conflicten
Door de Afrikaanderrellen liepen niet alleen de relaties met de gemeente Rotterdam en de autochtone bevolking een deuk op. Ook bij het comité zelf veroorzaakte de gebeurtenis de nodige commotie. Eind 1972 splitste een deel van de kernploeg zich af. Nelly was zich direct met de rellen gaan bemoeien. Dat het comité het moest opnemen voor de Turkse gastarbeiders was ook voor deze leden vanzelfsprekend. De manier waarop Nelly dat deed, vonden ze echter twijfelachtig. Ze maakte voortdurend ruzie met de bewonersorganisaties, de SHBW en de autoriteiten. Dat was volgens de kernploeg echter niet nodig.
Het was echter niet de enige reden om op te stappen. De leden hadden het gevoel te weinig inbreng te hebben in het AKPG. Nelly bepaalde altijd wat er gebeurde, waardoor democratie ver te zoeken was. Sills ontdekte dat het functioneren van een organisatie negatief kan worden gewaardeerd wanneer er onvoldoende democratie is. De dienstverlening hoeft niet per se onder die onvrede te leiden, maar de interne sfeer kan er wel op achteruitgaan. Vrijwilligers die niet tot de kerngroep behoren, hebben vaak weinig behoefte om deel te nemen aan de democratische besluitvorming. Die komen meestal niet naar vergaderingen en doen alleen wat ze moeten doen. Met het bestaan van kerngroepen ontstaat echter wel de behoefte aan inspraak. Dat ging ook op voor deze club van zo´n vijf leden. Nelly´s optreden tijdens de Afrikaanderrellen was voor hen de druppel die de emmer deed overlopen. Ze besloten een voorstel te schrijven om het comité te democratiseren. Toen Nelly daar lucht van kreeg, ontplofte echter de bom. Ze heeft de groep na een knallende ruzie uit het comité gezet.
Volgens Nelly wilden de vrijwilligers de baas spelen. Ze hadden op een middag een vergadering bijeengeroepen en een lijst opgesteld met werkzaamheden die moesten worden uitgevoerd. Het merendeel van de genoemde taken werd volgens de leidster echter al uitgevoerd. Deze houding tolereerde ze niet, waarop ze het groepje uit het AKPG zette.
Dit was misschien het eerste, maar zeker niet het laatste conflict in het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders. Meijs ontdekte dat het organiseren van een vrijwilligersorganisatie voor een belangrijk deel is gebaseerd op het bestaan van persoonlijke relaties en wederzijds vertrouwen en respect tussen de leden. Hoe beter de persoonlijke relaties, hoe beter afspraken worden nagekomen. De persoonlijke relaties tussen Nelly en sommige leden waren echter niet altijd even goed. Het AKPG zag zich regelmatig geconfronteerd met heftige conflicten.
Een jaar na de eerste volgde een tweede afsplitsing. Deze ruzie is uitgebreid uitgemeten in de pers. Eén van de afscheidende leden gaf te kennen dat de groep afsplitste vanwege de persoon Nelly Soetens. ‘Zij probeerde altijd en overal haar zin door te drijven, liet geen enkele ruimte voor discussie of intern overleg, er viel niet meer met haar te werken. We zagen ook dat ze door haar roekeloosheid steeds meer contacten met gastarbeiders en andere groeperingen gingen verliezen, dat het zó de verkeerde kant op ging.’
Uit de reactie van het vertrekkende lid bleek een soortgelijke oorzaak aan deze afscheiding ten grondslag te liggen als bij de eerste. Nelly betoogde daarentegen dat de ex-leden hun eigen koers wilden varen en zich niet aan de doelstellingen van het comité wilden houden. De ideeën van de vertrekkende leden waren behoudender dan die van Nelly. Dat duidt op een zwak intern frame. Bij de splitsing was een enorme tweedeling ontstaan tussen Nelly en vijf andere leden aan de ene kant en de acht vertrekkende leden aan de andere kant. Het AKPG was daarmee een groot deel van de vaste kern kwijt en kon weer op zoek naar nieuwe vrijwilligers.
Naast de verstoorde interne verhoudingen kreeg het AKPG er ook een concurrent bij. Het tweede afgescheiden groepje vormde al snel de Stichting SAMEN die een soortgelijke functie bekleedde. Ze startte met taallessen die voornamelijk aan mannen werden gegeven. Later kwam daar een soortgelijk cursusaanbod bij als dat van het AKPG. Daarmee bereikte de nieuwe organisatie toch een deel van de doelgroep die ook voor Pro Gastarbeiders geschikt was. Hoewel SAMEN een kleinere organisatie was die geen acties voerde, putte ze wél uit eenzelfde subsidiepotje als het AKPG.
Bij deze concurrentie bleef het echter niet. In 1975 volgde een derde splitsing. Een groep voornamelijk bestaande uit studenten van de Sociale Academie kon zich niet langer vinden in de werkwijze van het Aktiekomitee. Het AKPG werkte op stadsniveau en de vertrekkende leden waren van mening dat het op buurtniveau moest handelen om de onderlinge relaties tussen autochtonen en gastarbeiders te verbeteren. Bovendien vonden ze dat er te weinig nadruk lag op de zelfontwikkeling van de nieuwkomers. Nelly zou er een te “bevoogdende” aanpak op nahouden. Haar overheersende rol zat ook deze studenten dwars. Ze wensten meer democratie en wilden overleggen over bepaalde beslissingen. Daarnaast waren ze van mening dat het comité een goede organisatiestructuur miste. Voor hen was de visie over de te bewandelen route onduidelijk.
Ook deze leden gingen weg na een enorm conflict met Nelly. Een Marokkaanse man, Abdul Menebhi, wilde in Nederland een Marokkaanse vereniging oprichten voor de Marokkaanse gastarbeiders. Abdul was in contact gekomen met de studenten en vroeg om ondersteuning. Deze contacten liepen buiten Nelly en het AKPG om. De Marokkaan richtte het Komitee Marokkaanse Arbeiders Nederland (KMAN) op en organiseerde een hongerstaking om te protesteren tegen het regime van koning Hassan. De AKPG-leden hielpen hem met het organiseren van de actie, waaraan 182 gastarbeiders meededen. Toen ze op een zaterdag met Abdul op het comité zaten te praten, kwam Nelly binnen. Die viel onmiddellijk tegen hem uit over het feit dat hij een foute aanpak hanteerde. De Marokkanen die aan de actie meededen konden namelijk nooit meer naar hun thuisland terugkeren. Dat zou namelijk leiden tot een gevangenisstraf vanwege de opstand tegen de koning. Hoewel ook de actievoerders zich daarvan bewust waren, vonden zij dat het de verantwoordelijkheid van de gastarbeiders zelf was om te beslissen of ze wel of niet aan de actie meededen. De studenten waren zo verbouwereerd door Nelly’s optreden dat ze met zo’n acht mensen zijn opgestapt.
Opnieuw bracht de afsplitsing er een concurrent bij. De scholieren richtten onder leiding van Marion Slingeland het Buitenlandse Arbeiders Kollektief (BAKO) op. In Rotterdam-Zuid startte dit eenzelfde soort comité als het AKPG, maar hanteerde het een andere aanpak. Opnieuw ook was een groot deel van de kernploeg van het AKPG verdwenen. Het comité moest weer een herstart maken met nieuwe leden. Het nadeel van het werken met vele vrijwilligers en stagiaires was sowieso dat er altijd een groot verloop van leden was. Voortdurend kwamen nieuwe mensen binnen die weer wegwijs moesten worden gemaakt. Gezien de enorme druk op het comité had Nelly daar vaak geen tijd voor. Alleen voor de taallessen kregen de nieuwelingen een korte cursus over de methode. Verder moesten ze veelal zelf hun weg vinden.
Hoewel het verloop van leden in het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders groot was, kwamen er voortdurend nieuwe vrijwilligers bij. Via de Sociale Academie werkte het AKPG veel met stagiaires. Van daaruit bleven regelmatig leden actief en kwamen er voortdurend nieuwelingen bij. Della Porta en Diani concludeerden dat verschillende individuen verschillende redenen kunnen hebben om een beweging te blijven steunen. Dat kan voldoende zijn om zich als individu te blijven inzetten. Volgens McCarthy, McAdam en Zald is het overigens wel belangrijk dat de groep een eenheid vormt, zodat de leden zich verbonden voelen. Het Aktiekomitee trok altijd mensen met een sociaal hart die iets voor hun medemens wilden betekenen. Voor veel vrijwilligers was die motivatie voldoende om zich voor langere tijd te kunnen inzetten bij Pro Gastarbeiders. Bovendien hielden de meeste een band met de gastarbeiders aan het vrijwilligerswerk over wat hen motiveerde om terug te blijven komen.
3.8 Hectische tijden
Op hetzelfde moment kwam het comité tot over zijn oren in het werk te zitten. Tussen 1974 en 1975 was het een hectische tijd. Per 31 december 1973 waren er volgens cijfers van de SHBW 22.759 geregistreerde buitenlandse werknemers in Rotterdam. Daarnaast verbleef een onbekend aantal illegalen in de stad. De overheid kondigde in 1974 een vorm van legalisatie van illegalen aan. Bij het comité bleef een stroom mensen verschijnen voor hulp bij het verkrijgen van een verblijfsvergunning. De voorwaarden waaraan het verblijf van de gastarbeiders moest voldoen om in aanmerking te komen voor de legalisatie waren echter zeer streng. Zo moesten de buitenlandse werknemers kunnen aantonen dat ze vóór 1 januari 1974 in Nederland woonden en werkten. Ook mochten ze niet langer dan twee maanden Nederland zijn uit geweest. De meeste illegalen ontbrak het echter aan officieel papierwerk. Hun verblijf in Rotterdam moest immers geheim blijven. Ze werkten daarom voornamelijk zwart. Het enige document waarover velen beschikten, was een paspoort. Het was voor het Aktiekomitee daarom hard werken om zoveel mogelijk mensen te kunnen helpen.
Hoeveel mensen uiteindelijk door tussenkomst van het AKPG een verblijfsvergunning hebben gekregen, is onduidelijk. Het comité had goede contacten met advocaten. Wanneer zaken te lastig waren, verwees het door naar die contacten. Zeker is dat het een succesvolle actie is geweest. Vele buitenlandse werknemers zijn aan het officiële document geholpen, waardoor hun positie werd verbeterd. Onder de gastarbeiders was het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders een waar begrip. Nelly wist zaken te winnen die via de officiële instanties waren verloren. Simpelweg, omdat het comité de tijd nam om de zaken zorgvuldig uit te pluizen. Waar het om de belangen van de gastarbeiders ging, zetten de comitéleden alle zeilen bij.
Met de individuele hulpactie is de positie van een hele groep illegalen verbeterd. In 1975 bezorgde de actie het AKPG echter een slechte naam. Nelly werd opgepakt op verdenking van valsheid in geschrifte. Ze zou gerommeld hebben met de stempels die in de paspoorten van de gastarbeiders stonden om aan de voorwaarden te kunnen voldoen. Aan die stempels was immers af te lezen wanneer de nieuwkomers het land waren binnengekomen en wanneer ze het land waren uit geweest. De politie overviel haar volkomen. In een gemeentelijke aantekening van het Bureau Migranten zijn krabbels te vinden, waarin is vermeld dat de recherche overtuigd was van Nelly’s schuld. Bij huiszoekingen nam de recherche daarom allerlei documenten mee in de overtuiging dat daarin nadelige informatie zou worden gevonden. Ze had al vijftienduizend gulden gevonden. Gezien het lage salaris dat Nelly als lerares verdiende, vermoedde de politie dat ze er een handeltje naast deed. Uit nader onderzoek bleek echter niets mis te zijn bij het Aktiekomitee. Wegens een gebrek aan bewijslast moest Nelly na vijf dagen worden vrijgelaten.
De gemeente Rotterdam was niet erg verheugd over de politieactie. Ze betreurde het dat de recherche een sociale instelling te schande had gezet. Dat zou een toenemend wantrouwen in dit soort organisaties veroorzaken. De hele toestand is breed uitgemeten in de media. Het imago van het comité liep er een deuk door op. In het roddelcircuit bleven geluiden hoorbaar dat Nelly misbruik maakte van het subsidiegeld dat bij het comité binnenkwam. De boekhouding was een rommeltje. Hierdoor waren in- en uitgaven lastig controleerbaar. Sinds het vertrek van de boekhouder Jacques Rooyackers in 1973 had het comité moeite een goede vervanger te vinden. Tegelijkertijd werd de administratie ingewikkelder door de steeds groter wordende geldstromen.
Het comité putte uit meerdere bronnen. Enerzijds kreeg het subsidie van de Dienst Onderwijs voor de taallessen, maar los daarvan vroeg het subsidie aan bij CRM om de materiële kosten te kunnen dekken. De lasten waren opgelopen van 4499 gulden in 1970 tot 69.764 gulden in 1974. In 1972 ontving het een subsidiebedrag van 16.688 gulden (inclusief lessen en voorschot 1973). In 1973 was dat bedrag opgelopen tot 29.242 gulden (inclusief lessen en bijdrage CRM). In 1974 bedroegen de inkomsten aan subsidie van landelijke overheidswege 32.852 gulden. Daarnaast ontving het van de gemeente nog eens 45.500 gulden.
De gemeente Rotterdam verwachtte echter wel duidelijke verslagleggingen in verband met de subsidie. Over de documenten van het Aktiekomitee bestond al in 1974 grote onvrede. Jaarverslagen en begrotingen voldeden niet aan de eisen. Van het ministerie van CRM kreeg het wat subsidie voor projecten. Dat dreigde de subsidiekraan echter dicht te draaien, totdat de club orde op zaken had gesteld. Tegelijkertijd wilde de club de geldstromen verder vergroten om meer activiteiten te kunnen uitvoeren. Gezien de financiële krapte, kon het comité zelf niet voldoen aan één van de wensen die het van begin af aan koesterde: het in dienst nemen van betaalde krachten. Al in 1975 diende het een verzoek in voor 1,5 vaste kracht. Ook Nelly wilde voor haar werkzaamheden bij het comité een vergoeding krijgen.
Vanaf 1974 had een nieuw opgericht Coördinatiebureau Migranten een grote vinger in de pap bij de beslissingen over dergelijke verzoeken. Dat bureau was door het ministerie van CRM in de vier grote steden in het leven geroepen vanwege de enorme toestroom van Surinamers en Antillianen. Aangezien dat zogenoemde rijksgenoten waren, werd er bij hen wel vanuit gegaan dat ze mogelijk permanent in Nederland zouden blijven. De rijksoverheid verstrekte de vier grote gemeenten extra geld, zodat ze zelf de problematiek die deze nieuwkomers meebrachten, konden oplossen. In beginsel richtte het bureau zich daarom op de rijksgenoten, maar daarbij nam het vrijwel direct de verantwoordelijkheid op zich om contact te onderhouden met andere migrantenorganisaties, zoals het AKPG.
Ook over diens wens voor professionele medewerkers brachten de ambtenaren een advies uit. Op basis daarvan stelde het college zich terughoudend op. Het was bang dat wanneer het over de brug kwam, het comité steeds minder waarde zou gaan hechten aan vrijwilligers. ‘In een, en dat is in het onderhavige geval zeer goed voorstelbaar, conflict tussen bestuursleden van de stichting (w.o. Nel Soetens) en de overige vrijwilligers is het dan zeer wel denkbaar dat de stichting sneller de (niet betaalde) medewerkers zal trachten kwijt te raken omdat men daar niet langer van afhankelijk is.’ Als ander argument citeerde het Bureau Migranten het AKPG zelf. Op de begroting van 1974 schreef het het volgende: ‘Het AKPG wil geen Nederlandse vaste administratieve kracht, omdat dit ingaat tegen het principe van een vrijwilligersorganisatie, en het schele ogen zou geven bij de buitenlandse medewerkers, als een Nederlander zijn brood aan hun problemen zou verdienen. Op deze wijze trachten wij de situatie zo zuiver mogelijk te houden.’ Als laatste waarschuwing uitte het Bureau Migranten de angst dat wanneer Nelly Soetens vaste medewerker werd zij de positie niet kon combineren met haar voorzitterschap, omdat ze dan niet kritisch genoeg zou zijn over haar eigen functioneren. Met andere woorden, de gemeente ervoer haar tweeledige positie als nadelige belangenverstrengeling.
Nelly liet zich echter niet uit het veld slaan. Zelf was ze in 1976 haar baan als lerares verloren vanwege haar openlijke activiteiten voor de gastarbeiders. De scholen vonden Nelly niet in het team passen vanwege haar heldere opvattingen over de gastarbeid. Vooral over de arrestatie in 1975 waren ze niet te spreken. Daarmee raakte ze niet alleen een salaris kwijt, maar eveneens een zekerheid omtrent pensioenopbouw. Ze moest zien rond te komen van een uitkering, terwijl ze meer dan een voltijdbaan had aan het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders. Elke mogelijkheid greep ze aan om haar behoefte aan betaalde krachten te benadrukken. De gemeente hield echter voet bij stuk. Ook een gesprek met burgemeester Van der Louw aan het begin van 1977 mocht niet baten. Sterker nog, Van der Louw werd geconfronteerd met de heftige vasthoudendheid van de actieleidster. Ze zou hebben “gedramd” om betaalde krachten, waarop de burgemeester simpelweg te kennen gaf dat “het niet kan”. In een aantekening van de ambtenaren van het Bureau Migranten over de vergadering valt te lezen: ‘Hij had een paar keer Nel aardig tuk met opmerkingen als: “Oh, hebt u met die en die ook al ruzie enz.” Al met al is die Nel niet veel verder gekomen dan ze bij ons al was.’
Het AKPG vroeg veel tijd en aandacht van het Bureau Migranten en de stadsbestuurders. Die voelden er steeds minder voor om naar de wensen van het comité te luisteren en hielden des te sterker de boot af. Ze wisten dat Nelly niet zo maar met een afwijzing genoegen nam en hielden de teugels zo kort mogelijk. Zeker waar het ging om professionele krachten was de gemeente streng. Het AKPG werd gezien als vrijwilligersorganisatie, waarbij geen betaalde werknemers pasten. Daarmee viel het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders ten prooi aan de beleidslijnen van de gemeente Rotterdam. Het was het begin van de ontwikkeling van een politieke houding ten aanzien van het comité die zich in verscheidene stadia verder zou ontpoppen. De teugels van het Aktiekomitee zouden steeds strakker worden aangetrokken.
3.9 Conclusie
Daarmee zijn we aangekomen bij de conclusie. Hierin zet ik op een rijtje in hoeverre het AKPG tot 1977 succesvol is geweest en welke factoren daarop van invloed waren. Het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders is in deze eerste periode gematigd succesvol geweest. De doelstelling die het er op nahield, was een brede. De positieverbetering van buitenlandse werknemers omvatte complexe materie, waarbij vele partijen waren betrokken. Het doel vroeg een verandering van de gehele samenleving. Het feit dat de nationale overheid in de jaren zeventig bleef volhouden dat Nederland geen immigratieland was, vormde al een belemmering voor het AKPG om de doelstelling te verwezenlijken. Zolang gastarbeiders als gast werden gezien, was er geen plaats voor een erkenning van de nieuwkomers als gelijkwaardige burgers.
De belangrijkste verdienste van het comité had betrekking tot de alarmeringsfunctie. Door zijn toedoen is de discussie over de erbarmelijke leefomstandigheden van de gastarbeiders op gang gekomen. Het was vooral succesvol op het gebied van de huisvestingsproblematiek dat door hem op de politieke agenda kwam te staan. Aan het einde van de eerste periode was het gros van de slechte pensions verdwenen. Toch stond het daarin niet alleen. De oude wijken oefenden eveneens druk uit op de gemeente. Bovendien waren de Afrikaanderrellen doorslaggevend. Door de uit de hand gelopen situatie móest het gemeentebestuur wel handelen.
Het was van begin af aan problematisch voor het Aktiekomitee om structurele positieverbeteringen door te drukken. De politieke mogelijkheden waren simpelweg beperkt. De PvdA bekleedde een prominente positie en voerde een politiek van repressieve tolerantie. Ze luisterde naar de bevolking, maar stippelde ondertussen haar eigen te varen koers uit. Bovendien was het college nog niet bereidwillig genoeg om harde maatregelen te treffen. De rijksoverheid had nog geen beleid ontwikkeld, waardoor het gemeentebestuur volhield niets tegen de problematiek te kunnen beginnen. Het was een eenvoudig excuus om zich aan de verantwoordelijkheden te onttrekken. De gemeente Rotterdam wist simpelweg niet wat ze met de nieuwe problematiek aanmoest. Het AKPG had het daardoor niet veel beter kunnen doen. Ook de oppositiepartijen hadden weinig invloed. Juist in die kringen kreeg het comité echter steun.
Daar kwam bij dat de frames niet aansloten. Het college prefereerde algemene boven specifieke voorzieningen, terwijl het AKPG nu juist zo’n categorale instelling was. De gemeente duwde het comité liever in een hoekje. Ze zag de SHBW als voornaamste gesprekspartner en wilde dat het AKPG daarmee ging samenwerken. Pro Gastarbeiders weigerde de samenwerking ten stelligste en beschuldigde de stichting van slecht functioneren. Van begin af aan probeerde het college het comité naar zijn hand te zetten en in toom te houden. Het Aktiekomitee wilde echter niet aan onafhankelijkheid inboeten. Nelly was op haar hoede voor de politieke ideeën, waardoor ze nogal emotioneel kon reageren. Hoewel de gemeente door Soetens’ volhardendheid niet om het AKPG heen kon, leidde de strategie ertoe dat de stadsbestuurders ook steeds meer op hun hoede waren voor de actiegroep. Samenwerkingsverbanden werden zo bemoeilijkt.
Dat werd ook veroorzaakt door de media. Het strategische gebruik van de media zorgde dat het AKPG in deze periode een begrip werd in de Rotterdamse samenleving. Daarmee wist het bovendien de aandacht op de gastarbeidersproblematiek te vestigen. Het was enerzijds een sterke tactiek, maar anderzijds joeg het ook veel personen en instellingen tegen zich in het harnas. Het comité vocht namelijk in het opbaar nogal eens conflicten uit, waarvan iedereen kon meegenieten.
Ook onder autochtone Rotterdammers was het AKPG niet altijd even populair. Het comité vestigde vrijwel alle aandacht op de gastarbeiders, terwijl Nederlanders gedeeltelijk met dezelfde problemen kampten. Die zagen de gastarbeiders daardoor als concurrenten. Ook bij de ideeën die in de samenleving heersten, sloot het AKPG-frame niet aan. Dat beïnvloedde eveneens de politieke beleidsvoering. De gemeente bevond zich immers op een positie tussen de autochtone Rotterdammers en de buitenlandse nieuwkomers. Doordat autochtonen veelal met dezelfde problemen kampten als de gastarbeiders was de gemeente bang dat specifieke voorzieningen werden gezien als een vorm van positieve discriminatie. Aangezien de Nederlanders de meerderheid vormden, hechtte het college grote waarde aan hun gevoelens. Het was daarom een sterke, strategische stap van het AKPG om zich bij het Samenwerkingsverband Oude Wijken te voegen. Daarin waren namelijk alle belangen vertegenwoordigd. Het samenwerkingsverband wist meer door te duwen dan het Aktiekomitee alleen is gelukt. Door een grote kloof tussen de frames van de autochtonen en het AKPG kwam de samenwerking echter snel ten einde. Dat maakte het lastig op structureel niveau succesvol te zijn.
Pro Gastarbeiders was dan ook succesvoller op het gebied van de individuele hulpverlening. Het AKPG was onder de Rotterdamse gastarbeiders zo´n begrip geworden dat de meesten wisten dat ze met problemen naar de Jacobusstraat moesten. Om hoeveel gastarbeiders het gaat en in welke mate het comité in dit opzicht succesvol is geweest, blijft echter lastig in te schatten. Door het ontbreken van cijfermatig materiaal is het onmogelijk inzicht te krijgen in deze materie. Dat toonde de organisatorische tekortkoming van het comité. Wanneer het Aktiekomitee de gemeente zijn kwalitatieve kracht had kunnen tonen, had het sterker gestaan.
Een goede organisatiestructuur was echter afwezig. Doordat leden van de werkvloer ook het bestuur vormden, werden de activiteiten nooit gecontroleerd. Het gaf Nelly de mogelijkheid grotendeels op eigen houtje de te varen koers uit te stippelen. Dat maakte de organisatie echter zwak. Zeker de leden van de kernploeg hadden meer behoefte aan een eigen inbreng en wilden graag meebeslissen. De afwezigheid van die mogelijkheden leidde tot drie grote conflicten die tot afscheidingen leidden. Die gebeurtenissen tastten de geloofwaardigheid van het comité naar buiten aan. Het leidde er ook toe dat de gemeente Rotterdam het vertrouwen in Pro Gastarbeiders beetje bij beetje verloor.
Bovendien bracht het twee concurrenten voort die uit hetzelfde subsidiepotje putten. Terwijl het Aktiekomitee nooit geld genoeg had. Voor de taallessen kreeg het een subsidiebedrag waarvan het ook andere activiteiten kon doen. Overige subsidiëring verliep echter via de SHBW, maar daar wilde het comité niets van weten. Het kostte echter grote moeite om directe ondersteuning te krijgen van het ministerie van CRM.
De taallessen waren niet alleen een belangrijke activiteit voor de inkomsten, maar het was tevens een relatief succesvolle activiteit van het comité. Daar kwamen jaarlijks zo’n vierhonderd mensen op af. Beheersing van de Nederlandse taal maakte de gastarbeiders mondiger, waardoor ze beter in staat waren om voor zichzelf op te komen. Het comité heeft misschien niet in zijn eentje een grotere mondigheid veroorzaakt, maar het heeft er wel degelijk aan bijgedragen. Bovendien heeft het er aan bijgedragen dat de taallessen prioriteit kregen in Rotterdam. De gastarbeiders moesten wel zelf gemotiveerd zijn om de taal daadwerkelijk te willen leren. Velen die de taallessen volgden, hebben het Nederlands namelijk nooit volledig leren beheersen.
Waar het AKPG ook aan heeft bijgedragen, is het feit dat de gastarbeiders het nut van actievoeren begonnen in te zien. Het comité heeft hen bewuster weten te maken van de positie waarin ze zich bevonden. Burgers met een achtergestelde positie mochten in Nederland voor hun rechten opkomen. Mede door de inzet van het AKPG is dat hen duidelijk gemaakt. De bijzondere aandacht die de gastarbeiders kregen, maakte hen bovendien solidair met het comité. Dat bezorgde het comité een relatief sterke achterban, waardoor de gemeente Rotterdam het toch wel waardeerde.
In hoofdstuk 4 zal echter blijken dat de gemeente een grotere vinger in de pap probeerde te krijgen en het AKPG naar zijn hand probeerde te zetten. De financiële afhankelijkheid van het comité leidde er toe dat de gemeente de macht had de druk op te voeren. In de periode tot 1986 veranderde de gastarbeidersproblematiek en verschoven ook de activiteiten van Pro Gastarbeiders. Vooral het jongerenwerk vroeg veel aandacht van de club. Die activiteit zou echter snel een grote druk op het comité veroorzaken.

4. Problematische veranderingen
Naarmate de jaren tachtig dichterbij kwamen, veranderde de gastarbeidersproblematiek. Steeds meer buitenlandse werknemers besloten hun gezinnen naar Nederland te halen. Per 31 december 1977 waren er volgens cijfers van de SHBW 30.024 geregistreerde buitenlandse werknemers in Rotterdam. Dat aantal was per 31 december 1980 al opgelopen tot 41.582. Er leek geen einde te komen aan de toestroom van nieuwkomers in Rotterdam (figuur 4.1). De gezinshereniging leidde echter tot nieuwe problemen. Vooral Marokkaanse en Turkse gezinnen waren groter dan in Nederland gewoon was. Opnieuw bracht de verschuiving huisvestingsproblemen met zich mee. Nu sliepen grote families veelal in tweekamerappartementen die volgens Nederlandse maatstaven simpelweg te klein waren. Van de gemeente Rotterdam werd in deze periode verwacht dat ze meer grote woningen beschikbaar stelde voor migrantenfamilies. De woningnood was in Rotterdam echter niet opgelost, waardoor het lastig was de problematiek aan te pakken.

Figuur 4.1 De komst en het vertrek van buitenlandse werknemers naar Rotterdam in 1980 in kaart gebracht. (Bron: Nota Leegloop en Toeloop)

De komst van de tweede generatie bracht eveneens nieuwe zorgen met zich mee. Veel vaders waren jaren lang gescheiden geweest van hun gezin. Nu leefden ze plotseling in een kleine woning op elkanders lip. Het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders signaleerde al in 1977 toenemende problemen in de gezinnen. Door de lange scheiding was er een emotionele kloof ontstaan. Bovendien kostte het met name de overgekomen kinderen grote moeite in de Nederlandse samenleving een plekje te vinden. Binnenshuis probeerde de vader de harde hand in te voeren en de traditionele leefwijze vanuit het land van herkomst te hanteren. Tegelijkertijd kwamen de jongeren in aanraking met de moderne Nederlandse samenleving.
Het AKPG zag dat een groot deel van de jongeren dreigde te ontsporen. De jonge nieuwkomers konden moeilijk in Nederland wennen, verzuimden school, liepen van huis weg en er was een toename van drugsgebruik zichtbaar. De club liet ook deze problematiek niet aan zich voorbijgaan. Hij startte rond 1977 een huiswerkcursus om de jongeren te helpen. De meeste geïnteresseerden bleken echter meer te komen om de Nederlandse taal te leren en om voor- en achteraf een sociaal netwerk op te bouwen. Steeds meer jongelui bleven hangen om te dammen of te tafeltennissen. Van daaruit is het jongerenwerk van het AKPG ontstaan.
Wat het comité niet heeft zien aankomen, is dat het jongerenwerk een enorme druk op de organisatie zou gaan leggen. De jongeren waren moeilijk zoet te houden, veroorzaakten problemen en stalen voortdurend. Met het jongerenwerk nam bovendien de behoefte aan professionele krachten toe, maar ook dat leidde tot meer problemen. In de hierop volgende paragrafen schets ik de ontwikkelingen die zich tot 1986 voordeden: de toenemende spanningen in het AKPG en in de Rotterdamse samenleving, de successen en mislukkingen van het comité en het veranderende politieke klimaat.
4.1 Een moeizame start
Het probleem van de tweede generatie gastarbeiders was in 1977 nog zo nieuw dat het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders vooropliep met signaleren. In het voorjaar diende het comité een aanvraag in om geld te krijgen uit de experimentenpot van de gemeente Rotterdam. Met dat geld wilde het een opvangprogramma samenstellen voor de jongeren. De club had ideeën voor het opzetten van een muziekgroep, een sportgroep en een theaterclub. Ook wilde het projecten starten op het gebied van handenarbeid en dacht het er aan jongeren een eigen krant te laten produceren. De subsidie uit de experimentenpot kon echter slechts voor een jaar worden gebruikt. Daarna moest het AKPG geld krijgen van de landelijke overheid, maar het ministerie van Cultuur, Recreatie en Maatschappelijk Werk wilde geen financiële steun toezeggen. De landelijke overheid ontkende nog altijd dat Nederland een immigratieland was geworden. Hoewel in 1979 de Wet Arbeid Buitenlandse Werknemers werd doorgevoerd, leidde dit nergens toe. Daarmee creëerde Den Haag slechts een middel om de toestroom van nieuwkomers te beïnvloeden. Aandacht voor de migrantenproblematiek was er nog steeds niet.
Een ander probleem waar het comité tegenaan liep bij het opzetten van de projecten was het criterium dat de subsidie niet mocht gaan naar het uitbetalen van personeel. De jongeren die de soos bezochten, waren met name van Marokkaanse afkomst en hadden de grootste problemen. Professionele medewerkers waren in die beginfase al nodig om de activiteiten in goede banen te leiden. Daarvoor moest het AKPG echter apart subsidie aanvragen.
Het duurde lang eer het comité geld wist los te peuteren van CRM. De overheid betaalde niet zo maar uit aan vrijwilligersorganisaties. Alleen de officiële instantie, de Stichting Hulp aan Buitenlandse Werknemers, kreeg in principe overheidssteun. Om daarin te delen, moest het AKPG toch echt nauwer samenwerken met die stichting. Bij Bureau Migranten van de gemeente was echter al bekend dat “Nel Soetens moeilijk te bewegen [is] tot die samenwerking”. Nog altijd voelde het comité niet de behoefte samen te werken met de SHBW.
Het ministerie gaf echter nauwelijks mee. Het AKPG was van mening dat met jongerenwerk de tieners op het rechte pad konden worden gehouden. Daar waren Haagse politici het niet geheel mee eens. Die vonden dat “de beoogde doelstellingen, namelijk probleemoplossend bezig zijn met betrekking tot het tweede generatie-vraagstuk, met middelen als dans, muziek, theater en sport niet kunnen worden bereikt”. Politiek Den Haag was bovendien huiverig voor een toename van categorale voorzieningen. CRM wenste juist een afname daarvan. Het Aktiekomitee ging gebukt onder politiek beleid. Het jongerenwerk was de eerste echte activiteit die buiten het beleid viel. Hoewel van begin af aan een voorkeur voor algemene voorzieningen zichtbaar was, had het comité er nog niet erg onder geleden. Naarmate de jaren vorderden, nam echter de aandacht voor de migrantenproblematiek toe en werd het AKPG steeds meer onderhevig aan het politieke beleid. Ook op gemeentelijk niveau nam die ontwikkeling toe. Dat had mede te maken met een verlies in vertrouwen van de gemeente vanwege de zwakke organisatie van het Aktiekomitee en de voortdurende interne conflicten.
Hoewel het stadsbestuur in beginsel vaak wel heil zag in de plannen van het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, bleef het terughoudend in het verlenen van subsidie vanwege die slechte organisatie. De gemeente zag het comité als een organisatie die “organisatorisch en administratief slecht was onderbouwd”. Dat werkte door in de plannen, want die werden onvoldoende uitgewerkt door de chaotische werkwijze. Met de start van een jongerensociëteit waagde het comité zich op het terrein van de uitvoerende taken. De gemeente waardeerde de acties van het AKPG, maar achtte het niet in staat een uitvoeringsinstelling te worden. Daarvoor was een sterke organisatie met een duidelijk beleid nodig. Dat was echter precies wat bij de beweging ontbrak.
Ondanks dat de financiering niet rond was, draaide de jongerensoos van het AKPG al volop. Tegelijkertijd kampte het comité echter met problemen rondom de huisvesting. In 1977 beschikte het nog steeds over het kantoorpand aan de Jacobusstraat. Het pand was oud en vervallen, maar vooral ook klein. Raadslid Baggerman steunde de club bij de zoektocht naar nieuwe ruimte en stelde vragen aan het college. Zijn vragen waren effectief. De gemeentebestuurders gaven aan hulp te willen bieden, omdat het zich bewust was van het feit dat het AKPG voor sommige bevolkingsgroepen noodzakelijk was. De gemeente was financieel gezien echter niet in staat om het comité aan nieuwe ruimte te helpen. Ook dit verzoek viel onder het ministerie van CRM dat tijdens een gesprek met de stadsbestuurders had aangegeven de subsidie aan Pro Gastarbeiders niet te willen opschroeven.
Toch liet wethouder Van der Ploeg van Stadsvernieuwing het AKPG niet in de steek. Zijn oog was gevallen op een drietal vrijgekomen panden eveneens in de Jacobusstraat. Voordat de beweging zich in die ruimte mocht vestigen, moest het echter toestemming vragen aan het desbetreffende wijkorgaan Cool. Nelly klopte daarop op een avond medio 1977 aan bij Van der Ploeg met de mededeling dat de voorzitter van dat wijkorgaan met het plan had ingestemd. In vol vertrouwen kreeg ze de sleutels mee en kon de verhuizing in gang worden gezet.
Achteraf kwam de wethouder echter ter ore dat de voorzitter helemaal geen toestemming had verleend. Het vertrouwen van Van der Ploeg bleek te zijn beschaamd. Ook het wijkorgaan was ontstemd door de actie van Nelly. De voorzitter stemde na tussenkomst van de stadsbestuurders uiteindelijk wel toe, maar eiste strakke voorwaarden. De “tientallen telefonades” en “onzuivere informatie” hadden zijn vertrouwen weggenomen. Het comité kampte met ruimtenood, waardoor het er alles voor over had om betere huisvesting te krijgen. Het was echter weinig tactvol om onjuiste informatie te verstrekken aan een belangrijke steunpilaar in politiek Rotterdam. Jarenlang had het comité profijt gehad van wethouder Van der Ploeg, waardoor het belangrijk was hem te vriend te houden. Door zijn vertrouwen te beschamen, was het lastiger zijn steun te behouden. Bovendien creëerde de groep met zulke acties zelf een slechte naam.
Het AKPG kreeg aan de Jacobusstraat een proeftijd van een jaar. De grotere ruimte gaf het comité de kans om het jongerenwerk aan het rollen te krijgen. In 1978 leidde de nieuwe uitvoerende taak echter al tot de eerste problemen. Een groep Marokkanen pleegde vernielingen en bedreigde Nelly. Het was een gevolg van de ‘affaire Boudichat’. Mohammed Boudichat was een vluchteling uit België die in 1977 bij het AKPG terechtkwam. Bij de zuiderburen had hij net vier jaar vastgezeten voor de moord op een agent van de Marokkaanse geheime dienst. Ondanks zijn verleden ving Nelly de illegaal op en zette hem aan het werk bij het comité. Hij deed er kantoor- en vertaalwerk waarvoor hij tevens een kleine vergoeding kreeg.
Na verloop van tijd ging Boudichat zich bezighouden met het tweede generatieproject. Er bestond op dat moment nog grote onduidelijkheid over hoe dat project moest worden gedraaid. Drie dingen waren echter glashelder: er mochten op het comité geen drugs en alcohol worden gebruikt en ook gokken was uit den boze. Jongeren die dat wel deden, werden er uit gezet en waren niet langer welkom. Hiermee wilde het comité voorkomen dat de jongeren elkaar op het slechte pad hielpen. Het was een beleid dat voor die tijd hard te noemen was. Niet iedereen kon zich er in vinden. De opvatting heerste nog dat het beter was jongeren die dreigden af te glijden binnen te houden om hen te helpen dan ze op straat te zetten.
Ook Boudichat had moeite met de harde beleidslijn. Nelly vond heroïnespuiten in het kantoor, waarop het comité drastische maatregelen nam. Ze stapte naar de politie om de illegaal aan te geven. Dat Nelly Soetens, leidster van het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, één van ‘haar eigen gastarbeiders’ bij de politie aangaf, was volgens vele beneden de maat. Ook binnen het comité besloten zo’n vier leden hun biezen te pakken en het AKPG de rug toe te keren. Hun verbijstering en ongenoegen werd breeduit afgemeten in de media. ‘De groep meent dat de kwestie-Boudichat een symptoom is voor het optreden van Nel Soetens, die allerlei mensen en organisaties tegen elkaar uitspeelt, daarmee een hoogst onduidelijke sfeer scheppend met allerlei beschuldigingen. Dit, aldus de groep, frustreert ernstig de gang van zaken in de hulpverlening aan buitenlandse arbeiders, vooral aan illegalen, en ook in het zichzelf organiseren van gastarbeiders in en om Rotterdam.’
De ex-leden waren bovendien ontevreden over de manier waarop het AKPG was georganiseerd. Net als bij de eerdere afscheidingen aan het begin van de jaren zeventig waren ze van mening dat de beweging te weinig democratisch was. Nelly hield te veel de touwtjes in handen en werkte niet goed met anderen samen. De leidster hield echter vol het best op de hoogte te zijn van het reilen en zeilen bij het AKPG, waardoor ze inderdaad af en toe zelf beslissingen moest nemen.
De leden voelden zich door Nelly gepasseerd. Ook hun naam was aan het comité verbonden, waardoor ze meer bij de beslissing betrokken hadden willen worden. Lathram en Lichtman ontdekten dat vrijwilligers zich eerder aan een organisatie verbonden voelen als ze zich belangrijk voelen. Ze moeten het gevoel hebben dat ze nodig zijn. Alleen dan blijven ze lang vrijwilliger en zijn ze bereid zich in te zetten. Bovendien moeten ze volgens Rothschild-Whitt vertrouwen hebben in de waarde van de doelstellingen en vooral ook in de methode die de leider er op nahoudt om die doelstellingen te verwezenlijken. Met de stap om Boudichat bij de politie aan te geven, heeft Nelly het vertrouwen van de leden voorgoed geschaad. Ze namen er niet langer genoegen mee dat zij de koers bepaalde en hadden geen vertrouwen in haar methode. Ook voelden ze zich niet nodig, doordat Nelly hen toch niets vroeg, voordat ze beslissingen nam.
De affaire leidde echter niet alleen tot interne problemen. Het was het begin van een tegenoffensief tegen het AKPG en met name tegen Nelly. Met Boudichat en de ex-leden vertrok eveneens een groep soosbezoekers. De scheidende leden richtten een eigen organisatie op: de Arabische Jongerenvereniging (AJV). Het AKPG had er daarmee niet alleen een concurrent bij, maar ook een ware tegenspeler. De club deed er alles aan om het imago van het comité te beschamen. Regelmatig richtte ze schade aan aan het AKPG-kantoor, maar ook aan Nelly’s persoonlijke spullen, zoals haar auto. Bovendien had één van de vertrekkende soosbezoekers allerlei financiële stukken van het comité weten te kopiëren. Nelly werd ervan beschuldigd comitégeld in haar zak te steken.
Het conflict leidde tot grote onrust in het wereldje van de migrantenorganisaties. Ook bij de gemeente kwamen berichten binnen dat steeds meer groepen zich van het AKPG afkeerden. Tegelijkertijd probeerde het comité zijn imago te redden door zoveel mogelijk organisaties in de media te bekritiseren en met een eigen versie naar het Bureau Migranten te stappen. Van die strategie waren de ambtenaren echter niet langer gecharmeerd. ‘Nu mevrouw Soetens merkt dat ik niet klakkeloos al haar informatie geloof en niet telkens in de wolken raak van al haar projecten en ik haar af en toe een “spiegel” voorhoud, dreig ik een van haar “slachtoffers” te worden. U zult begrijpen dat ik daarvoor hartelijk bedank’, schreef medewerker Gerard van der Voort aan de wethouder van Bijzondere Groepen. Hij was van plan informele contacten met het AKPG voortaan te vermijden en wilde niet meer luisteren naar het commentaar van Nelly op andere organisaties.
De roddel was hardnekkig en werd door velen geloofd. Nelly had nooit een blad voor de mond genomen. Dat wist iedereen. Daarom sloten de roddels klaarblijkelijk aan bij het beeld dat mensen over Nelly hadden. Door voortdurend op andere clubs af te geven, maakte het comité zich echter niet geloofwaardiger. Sterker nog, de politieke mogelijkheden werden slechts kleiner. De strategie beviel de ambtenaren niet, waardoor ze de geloofwaardigheid van het comité in twijfel trokken. Het gevaar, waarvoor Jenkins en Perrow waarschuwden, lag op de loer. Het AKPG was zodanig afhankelijk van de gemeente dat ze die macht kon gebruiken om het comité tegen te werken.
Het Bureau Migranten was eveneens niet gecharmeerd van de strategie om na elk overleg met de ambtenaren vragen te sturen aan de commissie Sociale Zaken. ‘De door het AKPG telkens gevolgde handelswijze: nl. na ieder gesprek met ambtenaren bij de commissie S.Z. uithuilen als men niet gekregen heeft wat men vraagt (en het AKPG vraagt èn krijgt veel) heeft thans het gevolg dat louter ambtelijk overleg met het AKPG niet meer zal plaatsvinden. Alle vragen van het AKPG dienen vanaf heden schriftelijk te worden gesteld, al dan niet via de commissie S.Z. en zullen schriftelijk worden beantwoord.’
Politiek Rotterdam nam een kritischer houding aan ten aanzien van het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders. Terwijl het comité ontzettend afhankelijk was van die politici. Als de gemeente de geldkraan zou dichtdraaien, had de club niets meer. Door de toenemende concurrentie werd het aan het einde van de jaren zeventig al lastiger voor overheidsgelden in aanmerking te komen. Ondanks alle noodkreten van het comité waren politici nauwelijks onder de indruk van de problemen die zich intern afspeelden. Ook andere vrijwilligersorganisaties kampten met geldproblemen en hadden behoefte aan professioneel personeel.
Tot ver in de jaren zeventig was de relatie met de gemeente Rotterdam over het algemeen tamelijk stabiel. Door de aanhoudende ruzies, beschuldigingen en klachtenregens werd de politieke openheid echter steeds smaller. Met alle vergaderingen en gesprekken op het stadhuis had het AKPG een voorkeursbehandeling gekregen. Die positie had het met tact kunnen gebruiken, maar in plaats daarvan ging er organisatorisch te veel mis en verloor het gemeentelijke apparaat het vertrouwen in de club.
Daarbij kwam dat het migrantenvraagstuk steeds minder nieuw werd. De gemeente ging zelf beleid ontwikkelen, waaronder het AKPG gebukt ging. In 1978 kwam ze met de Nota Migranten in Rotterdam. In dat beleidsstuk had het college oog voor de noodzaak van het bestaan van categorale voorzieningen. Het wist dat minderheden daaraan behoefte hadden. Het idee was dat de nieuwkomers zouden integreren met het behoud van de eigen cultuur. Toch verloor het de behoeften van de autochtone Rotterdammers ook niet uit het oog. Door te spreken over migrantenproblemen was het bang dat autochtonen met dezelfde problemen zich ondergewaardeerd zouden voelen. Terwijl die groep zich veelvuldig een vreemde in de eigen wijk voelde door de stroom aan nieuwkomers. Daarom wilde het nu al zoveel mogelijk algemene instellingen openstellen voor migranten, zodat categorale voorzieningen overbodig waren. Aan het einde van de jaren zeventig waren de algemene instellingen nog niet goed ingesteld op de aanwezigheid van de buitenlandse werknemers. Ze wisten onvoldoende van de nieuwe culturen, deden te weinig aan voorlichting en waren nog niet laagdrempelig genoeg. Categorale voorzieningen waren in deze periode nog hard nodig, maar alleen als tijdelijk hulpmiddel om het hoofddoel te helpen verwezenlijken, namelijk de openstelling van de algemene instellingen.
De nota was een stap in de goede richting, maar er kon nog niet veel van worden verwacht. Vanuit de raad weerklonk grote kritiek. Het stuk bracht weinig concrete beleidsvoorstellen en was meer een eerste schets die nog verder moest worden uitgewerkt. Eén van de belangrijkste stappen vooruit was wel dat de gemeente erkende dat de gastarbeiders zich niet tijdelijk, maar permanent in Rotterdam hadden gevestigd. Daarmee liep ze voor op de rijksoverheid, waarop ze grote kritiek leverde. Ze vond dat de rijksoverheid zich aan haar verantwoordelijkheden onttrok door vast te houden aan het idee van tijdelijkheid. Het had namelijk tot gevolg dat het gemeentebeleid niet volledig in het teken kon staan van permanente vestiging. Er moest ruimte blijven voor een eventuele terugkeer, waardoor bijvoorbeeld tweetalig onderwijs noodzakelijk bleef.
Door deze nota werd het Aktiekomitee feitelijk uit de markt geprijsd. Nu waren ze misschien nog nodig, maar dat was slechts tijdelijk. Op den duur moesten ze hoe dan ook plaats maken voor algemene instellingen. Daarmee is het Aktiekomitee ondergeschikt geworden aan het migrantenbeleid. Deze eerste nota was slechts een eerste stap in een proces dat zich alleen maar verder ten nadele van het AKPG zou ontwikkelen.
Door het uitblijven van landelijk beleid kreeg Rotterdam er bovendien weinig extra geld bij om aan de minderhedenproblematiek te besteden. Dat werkte door in het AKPG dat eveneens steeds meer moest bedelen om subsidie. Enerzijds kreeg de gemeente weinig van de rijksoverheid, anderzijds groeide het aantal migrantenorganisaties in Rotterdam. Terwijl het comité al grote moeite had om aan geld te komen. Na tussenkomst van de gemeente Rotterdam zegde het ministerie van CRM pas in 1979 toe veertigduizend gulden te verstrekken voor het jongerenwerk waar het in 1977 al om had gevraagd. Aangezien de projecten niet aan de gestelde voorwaarden voldeden, weigerde het vervolgens echter om uit te betalen. Om de kosten het hoofd te kunnen bieden, was het gemeentebestuur bereid een voorschot uit te keren zolang CRM de hand op de knip hield.
Della Porta en Diani concludeerden dat decentralisatie niet altijd in het voordeel van sociale bewegingen werkt. Er is namelijk ook meer ruimte voor andere spelers, zoals tegenbewegingen. Dat gold in deze kwestie ook voor het AKPG. Hoewel er nog geen sprake was van echte decentralisatie keerde de rijksoverheid via de gemeente uit. Zeker nu ze het voorschot regelde, kon ze een vinger in de pap houden. Doordat steeds meer organisaties ontstonden die zich met soortgelijke activiteiten gingen bezighouden, wilde het college dat bedrag van veertigduizend gulden niet volledig aan het AKPG uitkeren. Andere migrantenorganisaties hadden namelijk geprotesteerd tegen de eenzijdige uitkering en eisten een gedeelte van de subsidie. Nelly reageerde verbolgen op het idee, waarop het uiteindelijk in de prullenbak verdween.
Pas halverwege 1980 gaf CRM gehoor aan het verzoek om over te gaan tot uitbetaling. Het was hetzelfde jaar waarin de gemeente meer geld kreeg van de rijksoverheid voor het minderhedenbeleid. Met dat bedrag was het gemeentebestuur verguld. Al snel bleek het bedrag echter niet in verhouding te staan tot de kosten die het eigenlijk moest maken. Bovendien was het een schijnbare decentralisatie. Den Haag hield de uitgaven streng in de gaten en stelde strenge kaders op waarbinnen het geld moest worden besteed. Door de smalle marges gaf het bestuur zelf invulling aan de bestedingen zonder dat migrantenorganisaties daarop grote invloed konden uitoefenen.
In dat jaar kampte het comité echter ook met nieuwe huisvestingsproblemen. Na de proeftijd was het wijkorgaan Cool ontevreden over de overlast die het comité op de Jacobusstraat veroorzaakte. Daarom wilde de gemeente de huur beëindigen. Op aandringen van de club kreeg het alsnog een tweede kans, maar het lukte niet om de overlast terug te dringen. Medio 1979 kreeg het een aanschrijving van wethouder Van der Ploeg dat het moest verhuizen. Het vinden van een nieuw pand bleek echter niet eenvoudig. De gemeente had een ruimte gevonden aan de Stieltjesstraat op de Kop van Zuid, maar daar wilde het comité koste wat kost niet heen. Het was te ver uit het centrum, waardoor het bang was een groot deel van de achterban te verliezen. Die woonde namelijk in Rotterdam-Noord waar het comité altijd gevestigd was geweest. Vooral de vrouwen zouden niet alleen naar de andere kant van het water mogen.
Van der Ploeg was niet blij met de weigering en voorzag een nieuwe langdurige strijd met het AKPG: ‘Juist omdat ik ervan overtuigd ben dat uw organisatie een goede bijdrage levert aan het welzijn van zoveel buitenlandse arbeiders in Rotterdam, ben ik graag bereid alle mogelijke medewerking te verlenen, maar niet ten koste van alles. Ik schrijf u dit even, om u ervan te doordringen dat de Jacobusstraat zal moeten worden ontruimd en dat u uw eisen ten aanzien van vervangende woonruimte niet al te hoog moet stellen.’ Het AKPG vroeg veel van de gemeente Rotterdam. Na tien jaar was de ambtenarij daarvan op de hoogte, waardoor het uit voorzorg de vrijheid van het comité beperkte. De gemeente was niet bereid te veel tijd te steken in de eisen van de club en trok de teugels beetje bij beetje strakker aan.
Medio 1980 kreeg het AKPG oog voor twee panden aan de Henegouwerlaan, waarvoor het van de gemeente toestemming kreeg. De afspraak was dat de gemeente een rapport zou laten opstellen over de benodigde opknapwerkzaamheden en de bijbehorende kosten. Van daaruit zou het comité subsidie krijgen en kon de verbouwing beginnen. Ook nu lag Nelly echter dwars. Ze gaf een aannemer al voor de opstelling van het rapport de opdracht om met de werkzaamheden te beginnen. Dit leidde opnieuw tot grote onvrede in ambtelijke kringen wat de subsidiëring in gevaar bracht. Na overleg wist het Aktiekomitee er toch mee weg te komen en kreeg het alsnog een bijdrage van het stadsbestuur. Het betekende echter wel een nieuwe vertrouwensbreuk in de relatie met de gemeente Rotterdam.
Uit het vorige hoofdstuk is gebleken dat dat niet de eerste keer was. Het AKPG kwam regelmatig met acties die de gemeente deed twijfelen. Het begon aan het begin van de jaren zeventig met openlijke beschuldigingen en feitelijk onjuiste beweringen aan het adres van wethouders en burgemeester. Vooral de “provocerende” houding tijdens de Afrikaanderrellen in 1972 zette de gemeente Rotterdam bovendien op scherp. Ook het getouwtrek om de geschikte huisvesting maakte de relatie er niet beter op. Bij deze voorvallen zou het echter niet blijven.
4.2 Strijd om vast personeel
De zoektocht naar geschikte huisvesting legde extra druk op het comité. Ondanks de op handen zijnde verhuizing draaiden ook de activiteiten gewoon door. Ondertussen bezochten zo’n honderd jongeren regelmatig de soos. Dat was voor het AKPG een grote groep om alleen met vrijwilligers te kunnen draaien. Het comité voelde de noodzaak van een vaste jongerenwerker groeien. Het liet geen kans onbenut het gemeentebestuur te vragen om de aanstelling van een professionele medewerker. Veel vrijwilligers vonden het namelijk zwaar om met de jongeren om te gaan en hielden het niet vol. Nelly was van mening dat de jongens met harde hand moesten worden aangepakt. Dat waren ze thuis immers ook gewend. Als het nodig was gaf ze de onruststokers zonder moeite een draai om de oren. Niet iedereen was het eens met deze werkwijze. Meningsverschillen over de te volgen strategie leidden daardoor nogal eens tot problemen met vrijwilligers. Die hanteerden de harde hand veelal niet, waardoor ongewenste bezoekers toch binnenkwamen. Nelly moest er dan weer aan te pas komen om de soos leeg te vegen. De jongerensoos was door dit soort organisatorische problemen lastig te handhaven met veel verschillende vrijwilligers.
De soos was echter wel zeven dagen in de week van 16.00 tot 23.00 uur geopend. Gemiddeld waren vier mensen nodig om de activiteit te draaien. Dat bracht grote organisatorische druk met zich mee. Doordat het vrijwilligerswerk bleef, waren er nogal eens wat afzeggingen. In combinatie met de moeilijkheidsgraad van het werk bleek het draaien van de jongerensoos een zware kluif. Er gingen binnen het comité zelfs stemmen op om met het jongerenwerk te stoppen. De jongens konden echter nergens anders heen, dus ging het comité toch maar door. Bovendien signaleerde het AKPG door de activiteit problemen, waarop het de gemeente vervolgens attendeerde.
Dat maakte dat Nelly het in 1980 zat was nog langer te moeten wachten op het moment dat ze personeel zou krijgen van de politiek. Ze had gehoord dat het comité via de Werkverruimende Maatregelen (WVM) van Sociale Zaken in aanmerking kon komen voor beroepskrachten. Een personeelsbehoevende organisatie kon subsidie krijgen van het Arbeidsbureau om mensen aan te nemen. Dat moesten werklozen zijn die al langere tijd in Rotterdam woonden. Pro Gastarbeiders diende een verzoek in om drie WVM’ers die het vervolgens kreeg. De krachten mochten een jaar lang in dienst blijven en moesten dan plaatsmaken voor anderen.
Door de komst van de drie verdween enige druk van de ketel. Ze draaiden mee met de spreekuren, gaven taallessen, deden de administratie, beantwoordden de telefoon en hielden het archief bij. Het comité heeft zeker zo’n zes jaar van de regeling gebruikgemaakt. Enerzijds werkte het motiverend om een vaste groep te hebben die vele uren draaide en op wie kon worden gerekend. De WVM’ers werden voor hun diensten betaald en moesten wel komen werken. Hun aanwezigheid zorgde voor een zekere stabiele kern in het comité. Het nadeel van de aanstelling van personeel was echter dat niet iedereen zich in de doelstellingen kon vinden. Dat botste nogal eens. Hoewel de leden van de kerngroep een zekere vorm van inspraak hadden, moesten hun ideeën wel aansluiten bij de beleidslijn die door Nelly werd aangehouden.
Waar het voor vrijwilligers een bewuste solidaire keuze was om zich in te zetten voor de positieverbetering van de gastarbeiders was het AKPG voor de betaalde werknemers simpelweg een werkgever. Eén van de eerste drie WVM’ers moest een jongerenbeleid voeren waar hij niet achter kon staan. Dat leidde na een paar maanden al tot de eerste problemen. Tijdens een vergadering in 1980 klaagden medewerkers dat ze zich buitengesloten voelden bij de beleidsvoering. Ze wilden beter op de hoogte worden gehouden van het functioneren van het comité. Ook wilden ze dat de vrijwilligers meer bij de club betrokken werden en gaven ze aan dat een betere begeleiding noodzakelijk was. Eén van de WVM’ers probeerde het beleid na een paar weken meer naar zijn eigen hand te zetten. Dat leidde echter tot een confrontatie met Nelly die zijn poging niet waardeerde. Na een gesprek stapte hij op en kwam er een ander in zijn plaats.
Ook met betaald personeel ontstonden conflicten over de uitvoering. Niet alle WVM’ers hadden vertrouwen in de methode die Nelly er op nahield. Het vertrek van een betaald personeelslid was echter niet zo eenvoudig als het vertrek van een vrijwilliger. Het AKPG moest de situatie verantwoorden aan het Arbeidsbureau. Dat bracht nieuw geregel met zich mee. Een ander nadeel was dat de WVM’ers slechts een jaar in dienst mochten blijven. Het AKPG kampte al met een hoog verloop van leden door te werken met vrijwilligers en stagiaires. Nu kreeg het eindelijk betaald personeel, maar daarin was het verloop eveneens hoog. Tegelijkertijd was er echter weinig tijd om de nieuwe leden goed in te werken.
Via de WVM werd het AKPG niet aan een jongerenwerker geholpen. Dat gebeurde pas in augustus 1981. Na lang wikken en wegen besloot de gemeente Pro Gastarbeiders een kans te geven. De club kreeg echter niet zelf een jongerenwerker in dienst. De gemeente had weinig vertrouwen in de financiële huishouding ervan en wilde daarom niet dat het AKPG optrad als werkgever. Bovendien zag de gemeente het comité nog altijd als vrijwilligersorganisatie, waardoor het daar niet zo maar betaald personeel kon plaatsen. De Centrale Hervormde Jeugdraad (CHJ) trad vaker op als werkgever voor andere vrijwilligersorganisaties. De jongerenwerker van het comité werd bij hen op de loonlijst geplaatst. De CHJ ontving de subsidie en betaalde de kracht uit. Bovendien oefende ze een stukje controle uit op het jongerenwerk dat bij het AKPG werd uitgevoerd.
Bij de eerste medewerker ging het al snel mis. Nelly vond de man niet capabel, waardoor een onwerkbare sfeer ontstond. Uiteindelijk kwam het tot een heftige confrontatie, waarna de werknemer is ontslagen. Volgens Nelly ging de Molukse man op een middag ineens weg, omdat het niet naar zijn zin liep. Vervolgens meldde hij zich ziek, waardoor er een gat ontstond. Gezien de ruime openingstijden van de soos was het onwerkbaar als de jongerenwerker niet kwam opdagen. Op de valreep moest naar een oplossing worden gezocht, waardoor de organisatorische druk toenam.
De CHJ gaf het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders een tweede kans. Een nieuwe werker kwam in dienst, maar ook die samenwerking liep na een maand stuk. De man was overspannen en dacht beter te worden door weer wat te gaan werken. Het tegendeel bleek echter waar. Opgemerkt moet worden dat het jongerenwerk aan het begin van de jaren tachtig een nieuw verschijnsel was. Mensen wisten eigenlijk niet goed hoe ze dat moesten aanpakken. De problematische houding van de Marokkaanse jongeren maakte de situatie er niet eenvoudiger op. Veel jongerenwerkers waren niet speciaal voor dat werk opgeleid en konden niet altijd met de jongens omgaan.
De Centrale Hervormde Jeugdraad had echter vooral moeite met de houding van Nelly ten aanzien van de jongerenwerkers. Ze gaf de werknemers niet voldoende ruimte om zich te ontplooien. Als hun ideeën in Nelly’s straatje lagen, slaagde de samenwerking, maar anders ging het binnen de kortste keren fout. Haar houding had ook zo zijn effect op de jongeren. Zodra ze de soos binnenkwam, keerden ze zich tegen haar. Zij bepaalde welke muziek werd gedraaid, welke lessen er werden gegeven en overlegde weinig. De soos ging al voor de taallessen open. Zodra het bijna half vijf was, kwam Nelly naar beneden roepende “Leren, leren, boven”. Meteen vroeg ze alle aandacht. Het stond de tieners tegen. De aanwezigen kregen niet de kans te blijven zitten waar ze zaten, maar moesten meteen in de schoolbanken. De soosbezoekers waren allemaal pubers die niet op die manier behandeld wilden worden. Voor het AKPG was één van de belangrijkste achterliggende gedachten achter de soos echter dat de jongens naar de taallessen werden geleid en daarmee betere kansen voor zichzelf konden creëren. Tegenstribbelingen werden niet geduld voor hun eigen bestwil. Opmerkelijk is dat het anno 2008 zelfs verplicht is om taallessen te volgen. Het AKPG was zijn tijd op dat gebied ver vooruit. Dat nam echter niet weg dat de jongeren zich tegen de werkwijze verzetten. Ze ontspanden liever dan dat ze zich moesten inspannen om de Nederlandse taal te leren.
De moeilijkheden met de jongerenwerker waren voor de CHJ voldoende reden om niet langer op te treden als tussenorganisatie. Het kostte de instelling simpelweg te veel tijd om de voortdurende problemen op te lossen. De organisatie twijfelde bovendien aan de capaciteiten van het AKPG om te kunnen optreden als werkgever. Volgens de CHJ lag het niet aan de werknemers dat het meerdere malen fout ging, maar was het puur de verantwoordelijkheid van het comité als werkgever. Van begeleidingsgesprekken om het jongerenwerk in goede banen te leiden, was geen sprake geweest. Bovendien konden de werkzaamheden niet worden geëvalueerd, omdat er onvoldoende informatie beschikbaar was voor een beoordeling van de resultaten.
Het AKPG had een grote achterban. Via mond-tot-mondreclame wisten enorm veel gastarbeiders het comité te vinden. Dat kwam, doordat ze er op alle tijden met alle problemen konden aanwaaien. Met de spreekuren werden mensen veelal binnengehaald. Wanneer bleek dat ze de Nederlandse taal niet beheersten, moesten ze verplicht naar de lessen. Het motto was ‘niet leren, niet helpen’. Aangezien de taallessen en de aanwezigheid op het comité tevens een belangrijk aandeel vormden in het sociale contact dat de buitenlanders hadden, waren ze bereid tot die doorstroming. Lessen waren net als spreekuren overvol. Om hoeveel mensen het precies ging, was echter nooit duidelijk. Het AKPG hield geen aantallen bij en kon niet hard maken hoe groot de achterban was. Dat was een zwaktebod.
Om nog wel professioneel personeel te kunnen krijgen, benaderde Nelly dominee Hans Visser van de Pauluskerk. Die toonde zich bereid het Aktiekomitee uit de brand te helpen en als tussenorgaan op te treden. Een derde jongerenwerker trad op 1 juli 1982 in dienst. Die bleek voortdurend ziek te zijn en ook na korte tijd uit dienst te moeten treden. De stedelijke beleidsgroep tweede generatieprojecten verklaarde het experiment dat het AKPG nog altijd uitvoerde daarop als mislukt.
De gemeente was het helemaal zat. Het feit dat in korte tijd een derde werknemer voortdurend ziek thuis was, weet ze aan de capaciteit van het comité als werkgever. ‘Het AKPG heeft als werkgever een beruchte naam opgebouwd. Denk ook aan alle brieven die ze heeft geschreven over de mensen die bij haar in de loop der jaren in dienst zijn geweest. De inhoud van die brieven is het best te omschrijven als vuilspuiterij’, schreven ambtenaren in een aantekening. De tactiek om zo snel mogelijk de gemeente op de hoogte te brengen van interne conflicten werd tegen het comité gebruikt. Om het eigen hachje veilig te stellen, zocht het AKPG nooit de schuld bij zichzelf. Politiek Rotterdam begon echter te twijfelen of dat inderdaad wel een juiste visie was.
4.3 Vertrouwen verdwijnt
Dat het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders toch altijd geld kreeg van de gemeente Rotterdam had te maken met het feit dat de bestuurders zijn inzet ergens ook waardeerden. Ondanks alle problemen die politiek Rotterdam had met het comité – volgens wethouder Schmitz kreeg de gemeente vaak “grijze haren” van de club – zag het gemeentebestuur het nut van de activiteiten wel in. Pro Gastarbeiders ging dan ook voortdurend verder en wilde altijd meer. Het zette zich voor meer dan honderd procent in voor de tweederangsburgers in de samenleving. Het AKPG had ook als enige Rotterdamse hulporganisatie een grote bekendheid onder de buitenlanders. Het was een thuishaven voor velen.
Ondanks de problematische aanstelling van een jongerenwerker was het voor het AKPG nog niet voldoende. Het Aktiekomitee was in grotere mate een uitvoerende organisatie geworden en had een grote drang om verder te professionaliseren. In 1982 bezette het twee uur lang het kantoor van wethouder Schmitz van Sociale Zaken. Het eiste meer professionele krachten. De wethouder was echter niet van plan verder te helpen. De gemeente had onvoldoende financiële middelen daartoe en de rijksoverheid was niet bereid extra geld uit te trekken. De gemeente ging gebukt onder aangekondigde bezuinigingen van de rijksoverheid. Het welzijnswerk moest op de schop. Alle uitgaven werden nog eens grondig onder de loep genomen. Een belangrijke bezuinigingsmaatregel was de invoering van vacaturestops. Dat gebeurde juist op een moment dat het AKPG zich midden in zijn lobby voor professionele krachten bevond.
Bovendien nam de concurrentie door het Platform Buitenlanders toe. Dit was in 1980 opgericht en bestond uit tientallen zelforganisaties van verschillende migrantengroepen. Het waren zelforganisaties die niet voor de gezelligheid bestonden, maar meer op politiek en ontwikkeling waren gericht. Ook deze organisatie had tot doel de belangen te behartigen van de buitenlanders. De gemeente toonde zich verheugd over de werkzaamheden van het Platform. ‘Met de zelforganisatie die het Platform is, zijn wij een stuk verder dan de vroegere Nederlandse organisaties die wel veel voor de migranten deden, maar toch nog vaak over hun hoofden heen, zoals de gemeente dat overigens ook nog vaak doet.’ Wethouder Schmitz gaf hiermee openlijk de voorkeur aan zelforganisaties boven clubs als het AKPG. Dit laatste bestond namelijk ook voornamelijk uit autochtone Rotterdammers die het voor de hulpbehoevende buitenlanders opnamen. Daarmee viel het AKPG buiten de gewenste beleidslijn van de gemeente Rotterdam.
Daar kwam in 1983 de landelijke beleidslijn bij. In dat jaar introduceerde Den Haag de Minderhedennota. De rijksoverheid erkende eindelijk dat de buitenlandse werknemers wel eens permanent in het land konden blijven en achtte migrantenbeleid noodzakelijk. Ook in deze nota stond de voorkeur voor algemene boven categorale voorzieningen centraal. Het hoofdthema van de nota was integratie met behoud van de eigen cultuur. Naar aanleiding van het beleidsstuk hield de rijksoverheid er een strikter toelatingsbeleid op na en ging meer aandacht naar het wegwerken van de achterstanden van migranten door emancipatie en participatie. Zelforganisatie werd gezien als een vorm van emancipatie, waardoor beide overheden die initiatieven stimuleerden. Dit verklaart waarom de gemeente verguld was met het Platform Buitenlanders. Dat bestond uit tientallen zelforganisaties. De beleidslijn was voor het AKPG een tegenslag. Dat was voornamelijk samengesteld uit autochtonen. De overheden achtten zulke vormen van categorale hulp echter als remmend en betuttelend in plaats van dat het de emancipatie bevorderde.
In 1983 vroeg het toch nogmaals om vier extra medewerkers. Het gemeentebestuur bestudeerde de aanvraag serieus en kwam tot de conclusie dat de activiteiten die het comité uitvoerde grotendeels ook door andere zelforganisaties werden gedaan. Dat was voor de gemeente Rotterdam een reden om minder enthousiasme te tonen voor het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders. De noodzakelijkheid van het comité begon te verdwijnen. De problemen waren niet meer nieuw, het college had zelf migrantenbeleid ontwikkeld en er waren inmiddels meer kapers op de kust.
Door de afhankelijke positie ten aanzien van de gemeente kon deze eisen stellen aan het comité alvorens ze het subsidie verleende. Wethouder Simons was inmiddels verantwoordelijke voor Bijzondere Groepen. Hij eiste een organisatorische versteviging van het comité. Bovendien gaf hij te kennen dat de taalcursussen op den duur aan andere instellingen moesten worden overgedragen, zodat het Aktiekomitee zich op zijn kerntaken kon richten, namelijk belangenbehartiging. De gemeente zag geen rol voor het AKPG waar het ging om zijn uitvoerende taken. Ze had echter wel waardering voor het actievoeren. Op dat gebied stak het comité met kop en schouders boven alle Rotterdamse organisaties uit. De gemeente erkende dat het als geen ander de media wist te vinden wanneer het aandacht wilde krijgen voor een probleem. Ook waardeerde ze dat het comité een signaleringsfunctie wist te bekleden door de bundeling van de problemen die op de spreekuren verschenen.
Het college had echter ook grote kritiek op het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders. De jaarverslagen waren onduidelijk, waardoor het niet kon herleiden hoeveel uren de honderd vrijwilligers draaiden en hoeveel vaste krachten nodig zouden zijn om bij te springen. Bovendien vond de gemeente dat er een hoog verloop was in het aantal vrijwilligers. Volgens haar kwam dat door verschillen in inzicht. Daarom wilde het bestuur dat het comité een personeelsbeleid opstelde, waarin de doelstellingen en functiebeschrijvingen duidelijk waren te herleiden. Ook het bestuur moest worden uitgebreid van drie naar zeven personen.
Een ander belangrijk kritiekpunt was dat het AKPG te veel hooi op de vork had genomen. Het bestuur zou graag zien dat de actiegroep met andere organisaties ging samenwerken, opdat het zich kon specialiseren in een aantal activiteiten. Daarnaast vond de gemeente dat het comité de indruk wekte dat de gastarbeiders pas kort in Nederland verbleven. ‘Migrantenbeleid is niet statisch, maar steeds in beweging. Dit betekent voor het werk ook verandering in werkwijze en in het bijstellen van je visie op de situatie waarin migranten zich bevinden’, becommentarieerde de Commissie Bijzondere Groepen. De club wilde in de ogen van de gemeente alles in eigen handen houden, terwijl het zich ook kon richten op het openbreken van club- en buurthuizen voor gastarbeiders. Het zelf beginnen van welzijnsactiviteiten paste niet in het overheidsbeleid dat er juist naar streefde de algemene voorzieningen toegankelijk te maken voor de minderheden. Als laatste vonden de politici het teleurstellend dat het comité mensen met problemen te weinig doorstuurde naar andere instellingen. Het had daardoor een geïsoleerde positie in de stad.
Het AKPG was echter van mening dat hun cliënten bij andere algemene instellingen niet goed genoeg werden geholpen. Vaak keerden buitenlanders bij het comité terug, omdat ze niet goed werden begrepen. De buitenlanders hadden wél vertrouwen in het comité en kwamen er graag. Pro Gastarbeiders achtte zichzelf prima in staat om de diverse problemen op te lossen. Het had contacten met advocaten en de vrijwilligers begeleidden zelfs waar nodig cliënten naar diensten.
Het leek er op dat de gemeente Rotterdam het vertrouwen in de beweging aan het verliezen was. Vooral organisatorisch gezien was het comité te weinig gevorderd. Bovendien had het taken op zich genomen, waarvoor de gemeente het niet geschikt achtte. Het belangrijkste is hier echter misschien nog wel dat het comité onderhevig was aan het ontwikkelde beleid. In de jaren zeventig was de problematiek nog zo nieuw dat er nog geen beleid was geschreven, maar aan het begin van de jaren tachtig werkte het bestuur volgens de richtlijnen van de Nota Migranten in Rotterdam die in 1978 was aangenomen en de landelijke Minderhedennota van 1983. Beide beleidsstukken achtten categorale voorzieningen nog noodzakelijk, maar hadden de voorkeur voor algemene. Als er dan specifieke instellingen moesten bestaan, dan zagen de overheden meer in zelforganisaties, omdat die de buitenlanders hielpen emanciperen.
Die beleidslijnen raakten niet alleen het AKPG. In 1983 gaf het ministerie van Welzijn, Volksgezondheid en Cultuur (WVC, opvolger van CRM) te kennen dat de Stichting Buitenlandse Werknemers Rijnmond (SBWR, voormalige SHBW) een tweedelijnsinstelling moest worden die de eerstelijns organisaties moest ondersteunen. Tot 1 januari 1987 had ze de tijd de uitvoerende taken af te bouwen. De algemene instellingen moesten de taken overnemen.
Het besef dat categorale voorzieningen nog nodig waren, was positief voor het AKPG. Toch lagen de ideeën over het migrantenvraagstuk zo ver uit elkaar dat de commissie Bijzondere Groepen werd geadviseerd het AKPG geen medewerkers te verlenen. ‘Hoewel de gemeente erkent dat het aktiekomité Pro Gastarbeiders een bijzondere plaats inneemt in het welzijnswerk voor migranten, acht zij het niet nodig om beroepskrachten voor deze instelling te subsidiëren omdat de activiteiten liggen op het terrein van het buurt- en clubhuiswerk. Volgens de gemeente bestaat er geen behoefte om het buurt- en clubhuiswerk op deze manier te stimuleren.’ Bij het buurt- en clubhuiswerk waren al op verscheidene plaatsen professionele werknemers geplaatst. Het college voelde niet de behoefte ook nog eens geld uit te geven aan personeel voor de vrijwilligersorganisatie. Het was überhaupt geen voorstander van het jongerenwerk bij het comité. Wanneer het AKPG te veel hooi op de vork zou nemen, belemmerde dat slechts de belangenbehartiging en de brugfunctie die het naar de Nederlandse samenleving wilde vervullen.
4.4 Tijd voor actie
Toch verloor het Aktiekomitee de belangenbehartiging in deze periode niet uit het oog. Bij het AKPG merkten de leden eind jaren zeventig nog weinig van verbeteringen op het gebied van de huisvesting. De logementenproblematiek was weliswaar grotendeels tot een einde gekomen, maar een verschuiving naar de behoefte aan grotere woningen was zichtbaar. Grote gezinnen leefden noodgedwongen in kleine huizen. Ze stonden op een wachtlijst voor een groter huis, maar kregen voortdurend te horen geduld te moeten hebben. Voor Pro Gastarbeiders was op 1 mei 1979 de maat vol. In het kader van de Dag van de Arbeid stelde het een manifest op. ‘Daarom valt er voor buitenlandse arbeiders niets te vieren op 1 mei. Zij moeten hun rechten nog bevechten, waarvan één van de meest elementaire is een goede woning voor hunzelf en hun gezin. Zo lang dit recht hun wordt onthouden, kan er niet worden gepraat over WELZIJN. DE LEVENSOMSTANDIGHEDEN VAN DE GASTARBEIDERS ZIJN EEN AANFLUITING. Daarom eisen zij één van de belangrijkste mensenrechten op, een woning.’
De actie bleef niet beperkt tot het vervaardigen van een manifest. Voor een aantal noodgevallen hield het een grote kraakactie. In beginsel was het de bedoeling zeven woningen te kraken, maar door hevige tegenstand van Nederlandse buurtbewoners mislukten er drie. De overige vier gekraakte panden moesten veertien dagen later worden ontruimd. Die waren in het bezit van woningbouwvereniging Patrimonium. De vereniging claimde dat de huizen al waren verhuurd.
Hoewel deze actie weinig effect had, liet het AKPG het er niet bij zitten. Met een groep van 35 mensen trok het een half jaar later naar het kantoor van de Dienst Woonruimtezaken om grotere woningen af te dwingen. De demonstranten hadden slaapspullen meegenomen om de dienst te bezetten en brachten er de nacht door. Ondanks de overlast vonden zelfs de ambtenaren het een gezellige actie. De demonstranten hadden muziekinstrumenten meegenomen en brachten de nacht dansend en zingend door. Een aantal ambtenaren had een slaapzak gehaald om de bezetters in de gaten te houden. In beginsel had de actie echter weinig effect. Zelfs de volgende morgen deed het college geen toezeggingen, waarop het comité zich genoodzaakt zag om het archief van de dienst te bezetten. Dit verlamde de organisatie dusdanig dat het kantoor een ochtend moest worden gesloten. Een telefonisch gesprek met de directie leverde de gastarbeiders niets op. Wel kreeg het comité de toezegging dat er een gesprek zou komen met wethouder Van der Ploeg van Volkshuisvesting.
Die hield zich op dat moment bezig met de ontwikkeling van de Nota Leegloop en Toeloop. Het beleidsstuk was gericht op maatregelen om de leegloop van welgestelde autochtone gezinnen tegen te gaan en de toeloop van met name buitenlanders in betere banen te leiden. In de nota werd een gebundelde deconcentratie bepleit. Groepen minderheden moesten gebundeld over de stadswijken worden verspreid. Het waren juist de buitenlanders die de toeloop veroorzaakten, waardoor ze steeds meer als probleemgroep werden ervaren. De hoge concentratie migranten leidde er toe dat de nieuwkomers zich niet aan elkaar konden optrekken en dat ook problemen zich in bepaalde wijken concentreerden. De lage sociaal-economische groep kostte Rotterdam steeds meer geld. Deconcentratie zou die problematiek tegengaan.
Op de nota kwamen vooral uit de oude wijken negatieve reacties. Het vertrouwen in het gemeentebestuur was klein gezien de ervaringen uit het verleden. Het college werd gezien als een “eigenwijs gezelschap dat altijd precies weet wat er zou moeten gebeuren” en werd “arrogantie” verweten. In 1980 was de PvdA zo groot dat ze alleen de coalitie vormde. Ze had alle ruimte om te doen en te laten wat ze wilde. De continue politieke stabiliteit gaf clubs als het AKPG weinig ruimte om het beleid te beïnvloeden.
Ook nu klaagde het gemeentebestuur dat de landelijke overheid het te weinig instrumenten in handen gaf om daadkrachtig te kunnen optreden. Die had in 1980 immers nog geen minderhedenbeleid ontwikkeld. Door de verwijzing van vrijkomende vijf- en meerkamerwoningen onder de verantwoordelijkheid van de Dienst Woonruimtezaken te stellen, probeerde de gemeente toch haar stempel te drukken op de woonverdeling. Aangezien er een gebrek was aan grote woningen, bleef het probleem echter bestaan.
Op het gebied van de huisvestingsproblematiek bevond de gemeente zich opnieuw op een positie tussen autochtonen en buitenlanders. Het AKPG hamerde er nog eens op dat het niet voor spreiding was, omdat gastarbeiders veel steun aan elkaar hadden. De wethouder begreep dat, maar kon zich ook vinden in het ongemak dat de autochtone Rotterdammers ondervonden door de overstroming van nieuwkomers in hun wijken. Het gemeentebestuur wilde beide partijen tevreden stellen en zat klem tussen de behoeften van beide. Tijdens het onderhoud tussen het AKPG en de wethouder Van der Ploeg beloofde hij dat de gastarbeiders op de korte termijn een sociale urgentie konden krijgen voor grotere, betaalbare huurwoningen. Met een sociale urgentieverklaring op zak kreeg de zoektocht voor die woningzoekenden prioriteit. Dat was hard nodig, want zonder grote woning mochten de buitenlandse werknemers hun gezinnen niet laten overkomen. Met de verklaring werden ze eerst geholpen aan een kleine woning, zodat ze hun gezin konden laten overkomen. Vervolgens bepaalde de gemeente op basis van de grootte van het gezin wat voor huis het nodig had. Ook zouden bij de Dienst Woonruimtezaken Turkse en Marokkaanse ambtenaren worden aangesteld om de buitenlandse werknemers beter te kunnen helpen.
Hoewel de woonsituatie van veel buitenlandse gezinnen niet direct was verbeterd, had de actie van het AKPG een bescheiden effect. De actie was zo creatief en ludiek dat ze veel aandacht kreeg in allerlei media. In combinatie met de vastberadenheid van de demonstranten kon het gemeentebestuur niet om de problematiek heen. Het comité kreeg echter opnieuw niet het volle pond. Dat had er mede mee te maken dat de huisvestingsproblematiek nog altijd complex was. In 1980 had Rotterdam een woningvoorraad waarvan dertig procent van slechte kwaliteit was.
Het Aktiekomitee was echter niet blij met het bescheiden effect en vaardigde een open brief uit. Daarin bekritiseerde het de gemeentelijke maatregelen. De Dienst Woonruimtezaken zou grote buitenlandse gezinnen naar dure woningen in de buitenwijken verwijzen en deed te weinig om hen in betaalbare woningen te plaatsen. Wethouder Van der Ploeg was niet blij met de kritiek, omdat hij het comité al meerdere malen had uitgelegd dat de problematiek groot was door de slechte woningvoorraad. In een brief uitte hij zijn ongenoegen over de actie van het AKPG: ‘Indien u werkelijk de zaak van de buitenlandse arbeiders wilt dienen, moet u echt ophouden met ons in een kwaad daglicht te stellen. U doet daar ons schade mee aan, maar u behartigt daarmee ook slecht de belangen van de buitenlandse arbeiders.’ De gemeente was uiteraard niet blij met de kritiek die het comité had geleverd en probeerde met de brief het AKPG in een hoek te duwen. Door de kritiek werd de gemeente immers onder grotere druk gezet om de huisvestingsproblematiek op te lossen, maar het lukte haar niet de thematiek het hoofd te bieden.
Pro Gastarbeiders had echter niet veel geduld en vond dat er in 1981 nog te weinig resultaat was geboekt op het gebied van de huisvesting. Sommige gezinnen hadden nu eenmaal geen tijd te wachten op grotere huisvesting, omdat uitzetting hen boven het hoofd hing. Als de gastarbeiders een te kleine woning hadden voor hun hele gezin konden de vrouw en kinderen worden teruggestuurd naar het land van herkomst. Zodra schrijnende verhalen bij Nelly doorkwamen, schakelde ze strategisch de media in om het emotionele verhaal aan de mens te brengen. Door zo’n noodactie werden probleemgevallen meestal alsnog geholpen.
In datzelfde jaar bezette het voor een tweede keer de Dienst Woonruimtezaken. Zo’n 25 activisten sloten het gebouw met kettingen af. Bezettingen waren een terugkerend actiemiddel geworden. Het was volgens Nelly de enige wijze waarop het comité zaken kon afdwingen. Naar de gemeente toe bleek het inderdaad een effectief middel. Politiek Rotterdam zegde toe dat er een maandelijks overleg tussen het AKPG en de Dienst Woonruimtezaken zou starten om de meest urgente gevallen te bespreken. Ook zouden tien buitenlandse werknemers direct aan een woning worden geholpen. Een half jaar later was er echter nog niets van de toezeggingen waargemaakt en besloot Nelly opnieuw de straat op te gaan. Een groepje van veertien mensen toog wederom naar de Dienst Woonruimtezaken om aandacht te vragen voor de slechte woonomstandigheden. De demonstranten hadden toeters bij zich, confetti en bosjes brandnetels om uit te delen. Daar aangekomen stond de politie echter al klaar om hen tegen te houden. Die was van tevoren ingelicht over de komst van de gastarbeiders. Ondanks dat de actie in het honderd liep, kreeg het AKPG wel de toezegging dat het maandelijks overleg een maand later van start zou gaan.
Nelly’s doorzettingsvermogen kwam bij deze acties goed van pas. Ze liet zich niet met een kluitje in het riet sturen en hield de wethouder aan zijn woord. Ze toog moeiteloos meerdere malen naar Woonruimtezaken om te demonstreren. Hoewel het AKPG aan het begin van de jaren tachtig minder persaandacht kreeg, wist het met deze acties weer in de schijnwerpers te komen. Toch zag Nelly in 1982 nog veel buitenlandse gezinnen lange tijd op de wachtlijst staan. Daarop trok ze met een man of vijftien naar het stadhuis voor een lawaaioptocht. Wethouder Schmitz was bereid een gesprek aan te gaan, waarin ze voor eens en voor altijd duidelijk maakte dat de lijst van woningzoekenden lang was. Het kon nog lang duren, eer alle gastarbeiders waren geholpen. Het lukte de gemeente niet om daar verandering in te brengen. Het aantal woningzoekenden overtrof nu eenmaal het aantal beschikbare woningen. Nelly zag het liefst zo snel mogelijk alle problemen verdwijnen, maar dat ging niet altijd. Haar ongedurige houding kan er wel toe hebben geleid dat Nelly snel een onbevredigd gevoel aan acties overhield.
In dezelfde periode voerde het comité eveneens actie voor arbeidsongeschikten. In december 1980 zat het al om de tafel met het Gemeenschappelijk Administratie Kantoor (GAK) en de Gemeentelijke Medische Dienst (GMD) om te spreken over de keuring van gastarbeiders. De diensten achtten buitenlanders veelal in staat om te werken, terwijl huisartsen hen naar de Wet op de Arbeidsongeschiktheid (WAO) verwezen. Doordat het gesprek tot weinig leidde, ging het Aktiekomitee ook voor deze problematiek over op bezetting. Zo’n twintig leden hebben elf uur lang de wachtkamer van het GAK bezet. De politie moest er aan te pas komen om hen te verwijderen. Zonder concrete toezeggingen hebben de demonstranten tegen de avond de handdoek in de ring gegooid. Ze eisten de herkeuring van de twintig gastarbeiders. De enige winst die met de actie was behaald, was de toezegging dat de dienst een herkeuring in overweging zou nemen.
In een notitie van de ambtenaren van het Bureau Migranten is te lezen dat de acties van het AKPG ertoe hebben geleid dat niet alle artsen de keuringen meer mochten uitvoeren. Opmerkelijk was dat de controles inderdaad dubieus waren. Het was namelijk een publiek geheim welke criteria de artsen hanteerden om iemand goed dan wel af te keuren. Duidelijk was dat veel controleurs over onvoldoende kennis beschikten voor de beoordeling van psycho-somatische klachten van migranten. Daarmee had het comité weer de aandacht weten te vestigen op een nieuw probleem. Toch leidde de actie niet tot structurele verbeteringen.
4.5 Het AKPG komt onder organisatorische druk te staan
Ondertussen waren de personeelsproblemen voor het jongerenwerk nog niet opgelost. In 1983 bleef het vragen om meer betaalde werknemers. De gemeente Rotterdam was daartoe echter niet direct bereid. De Gemeentelijke Accountants Dienst had geconcludeerd dat de financiën van het AKPG niet op orde waren. Daarom kreeg het in 1983 geen voorschot op de subsidie zoals het jarenlang had gehad. Het kreeg van verschillende diensten subsidie, maar het was onduidelijk waaraan dat geld nu eigenlijk werd besteed. Alvorens het extra geld zou krijgen voor een jongerenwerker moest het een financieel overzicht en een werkplan overleggen. Die afspraak had de gemeente al in 1982 met de club gemaakt. Na meerdere herhalingsverzoeken had het AKPG de vereiste documenten nog altijd niet overlegd. Vanwege interne problemen vroeg het meerdere malen om uitstel, maar daar wilde de gemeente niets meer van weten. Die dreigde op haar beurt met het stopzetten van de subsidie als de termijnen niet werden gehaald.
In 1983 kwam het daadwerkelijk zo ver. Voor de gemeente was de verslaglegging belangrijker geworden, omdat haar financiële situatie er op achteruitging. Ze moest voorzichtiger omgaan met het beschikbare geld, waardoor overzichten niet konden ontbreken. De rijksoverheid eiste immers nog een volledige verantwoording van de uitgaven, waardoor de gemeente tot achter de komma moest aangeven waaraan het geld was besteed. De gemeente had het AKPG al sinds 1977 gewaarschuwd de deadlines in acht te nemen, maar keer op keer ging het mis. Dat was niet langer aanvaardbaar, want het ging om gemeenschapsgeld dat het comité gebruikte. Voor Nelly waren de organisatorische aspecten echter minder van belang. Ze vond het allemaal maar onzin om daarin veel tijd te steken, terwijl ze die energie hard nodig had om te vechten voor de gastarbeiders. De gemeente keek daar anders tegenaan en werd strenger. Voor het jaarverslag van het jongerenwerk in 1983 had ze geen goed woord over. ‘Dit jaarverslag is meer een grote jammerklacht als dat het werkelijk inzicht geeft in de doelen die het AKPG nastreeft met haar jongerenwerk. Ook nu is het weer de schuld van derden dat alles mis is gegaan.’
Alle interne problemen hadden het Bureau Migranten van de gemeente inmiddels met een enorme berg werk opgezadeld. Het Aktiekomitee toonde zich echter niet verheugd over de inzet van die ambtenaren en besloot een gemeentelijke Ombudsman in de arm te nemen om het functioneren te laten onderzoeken. Pro Gastarbeiders vond dat de ambtenaren een vooroordeel over hen hadden. De beslissing om de werkwijze van het Bureau Migranten aan een analyse te onderwerpen, was een trap tegen het zere been van de ambtenaren. Die hadden immers veel tijd en energie in de problemen van het comité gestoken.
Wethouders en ambtenaren reageerden geïrriteerd op de stap van het Aktiekomitee. De gemeente volgde een beleid van algemene boven specifieke voorzieningen dat niet alleen tegen het AKPG was gericht. Ook andere categorale instellingen ondervonden hinder door die beleidslijn. De houding richting het comité was niet anders dan richting soortgelijke organisaties. De ambtenaren van het Bureau Migranten volgden simpelweg de gemeentelijke beleidslijn, waardoor inderdaad meningsverschillen waren ontstaan. Met andere woorden, de hele kwestie was ontstaan door een niet-aansluitend frame. De tegenwerking van de gemeente die het AKPG had ervaren, was een gevolg van het gevoerde beleid. De actiegroep paste niet binnen de beleidslijnen, maar leek zich daar niet van bewust.
De relatie van de gemeente Rotterdam met het AKPG liep een flinke deuk op door de actie. Het was na de opstapeling van voorvallen de druppel die de emmer deed overlopen. Uiteindelijk bleek de inschakeling van de Ombudsman echter weinig zoden aan de dijk te zetten. Zijn conclusie was namelijk dat de klachten van het AKPG niet gericht waren op de ambtenaren van het Bureau Migranten, maar zoals de gemeente vermoedde op het gevoerde beleid. De Ombudsman was niet bevoegd om klachten over beleidsbeslissingen in behandeling te nemen en deed verder niets met de zaak. De enige klacht waarover hij iets kon zeggen, was dat het Bureau Migranten verzoeken en klachten niet goed zou behandelen. Daar bleek een kern van waarheid in te zitten.
Ook reageerde de Ombudsman op de procedure die de ambtenaren hadden gevolgd bij het stopzetten van het voorschot op de subsidies. De gemeente had het recht de subsidie stop te zetten, aangezien het AKPG niet op tijd aan de financiële voorwaarden had voldaan. Op het moment dat het comité zijn zaken wel op orde had, werd de bevoorschotting echter nog niet hervat. Het AKPG klaagde dat de gemeente nieuwe argumenten aandroeg om de betaling niet te hoeven hervatten. De Ombudsman gaf het comité daarin gedeeltelijk gelijk. Toch concludeerde hij dat de problemen door eigen toedoen waren ontstaan. De club had zelf niet aan de voorwaarden voldaan en door onduidelijke formuleringen van de doelstellingen waren communicatiestoornissen opgetreden. Daardoor had de gemeente bij de opschorting van de subsidie onzorgvuldig gehandeld en brieven waren niet of laat beantwoord.
Dat nam echter niet weg dat ook de gemeente Rotterdam de financiën niet helemaal op orde had. Tussen 1981 en 1984 verzuimde ze de huisvestingskosten van het comité uit te betalen, terwijl het Bureau Migranten de toezegging had gedaan voor die kosten op te draaien. Bij klachten over de achterstallige uitbetaling gaf het bestuur toe dat het AKPG er vanuit mocht gaan dat het niet meer naar die kosten hoefde om te kijken. Er waren in politieke kringen fouten opgetreden. De gemeente had CRM om extra subsidie gevraagd op het moment dat de huisvestingskosten van de panden aan de Henegouwerlaan hoger uitvielen. Het ministerie wees dit verzoek echter af. De gemeente en de rijksoverheid waren in discussie geraakt over wie voor het gat in de begroting moest opdraaien, waardoor niemand de verantwoordelijkheid op zich nam. Tot 1986 verkeerde Pro Gastarbeiders in spanning over de kwestie. Pas in dat jaar werd besloten dat de gemeente Rotterdam de subsidie alsnog moest verstrekken.
Door alle energie die ging naar het geregel rondom de financiën verschoof de aandacht van de belangenbehartiging naar de organisatorische zijde. Daarbij kwam in 1983 opnieuw een interne kwestie omtrent een jongerenwerker. Hoewel de gemeente betwijfelde of het AKPG nog een jongerenwerker moest krijgen nadat de derde was ontslagen, gaf ze het comité nog een laatste kans. Bij een bezoek aan de soos zagen de politici namelijk dat er veel jongeren over de vloer kwamen. De vierde medewerker trad op 1 september 1983 via de Pauluskerk in dienst. Op de laatste dag van zijn proeftijd stapte Nelly naar de gemeente met de mededeling dat ze hem eigenlijk ook wilde ontslaan. Ze vroeg of ze dan nog een nieuwe werknemer mocht aannemen. De gemeente was het zo zat dat ze simpelweg geen garantie voor een vijfde jongerenwerker kon geven. Nelly besloot eieren voor haar geld te kiezen en zette de ontslagprocedure niet in gang.
Nieuwe problemen bleven echter niet uit. In 1984 namen de spanningen toe. De Palestijnse jongerenwerker Ibrahim Al Baz leek een aanwinst. Hij kon namelijk zeer goed met de jongens opschieten. Al Baz kon zich echter niet verenigen met het beleid dat het AKPG er op nahield. In een verslag over het jongerenwerk gaf hij aan dat de jongens moesten deelnemen aan activiteiten, omdat dat zou leiden tot sociale contacten in een ongedwongen sfeer. Volgens de Palestijn hadden de jongeren daar echter helemaal geen behoefte aan. Daar kwam bij dat ze zich gewantrouwd voelden, doordat keer op keer de politie werd ingeschakeld om jongens er uit te zetten. Door de strenge controle op drugsgebruik voelden ze zich voortdurend bespioneerd. Ook hadden ze het gevoel dat bezoekers vaak zonder bewijs de soos werden uitgezet.
Al Baz voelde zich eveneens niet vrij. Het comité had een wantrouwende houding jegens hem, waardoor hij niet alle activiteiten kon ontplooien die hij wilde. Daarnaast was hij het niet eens met de werkwijze van het bestuur dat regelmatig beslissingen nam over het jongerenwerk zonder dat hij of de jongeren daarover werden geraadpleegd. Met problemen wist hij niet tot wie hij zich moest richten en hij kreeg geregeld tegenstrijdige bevelen.
Problemen tussen het AKPG en de jongerenwerker konden niet uitblijven. Vanwege drugsgebruik ontstond uiteindelijk een conflict. Al Baz wist dat Nelly geen gebruikers op het comité duldde. Toch trad hij niet op tegen bezoekers die wel degelijk aan de drugs waren. Na een conflict vertrok Al Baz samen met een grote groep Marokkaanse jongens. Het was inmiddels een hechte club geworden die op zoek ging naar eigen onderdak. Dominee Hans Visser besloot de jongens een kans te geven. Ze mochten gebruikmaken van de Pauluskerk. Gevolg was dat Al Baz op de loonlijst bleef staan, waardoor het geld dat bedoeld was voor een jongerenwerker bij het AKPG hem nog altijd toekwam. Het comité kreeg geen nieuw budget voor de vertrokken Palestijn terug. Nelly voelde zich verraden door dominee Visser. Op papier had ze geen afspraken gemaakt over de samenwerking, waardoor ze met lege handen kwam te staan. Ze beschuldigde de dominee openlijk van het stimuleren van drugsproblemen onder Marokkaanse jongeren door hen onderdak te geven.
Deze kwestie had grote gevolgen voor Pro Gastarbeiders. Het was de jongerenwerker kwijt, maar ook een groot deel van de jongeren zelf. Daarmee had het er een nieuwe vijand bij. Regelmatig richtte de groep vernielingen aan het AKPG-pand aan. Ook kwam het comité publiekelijk in negatieve schijnwerpers te staan. Het was de zoveelste openbare ruzie met een groep. Al Baz liet er in de media bovendien geen gras over groeien. Hij creëerde een negatief beeld van Nelly. Ze zou zich niet aan afspraken houden en iedereen moest “naar haar pijpen dansen”. In Jongerenwerk Nu verscheen eveneens een artikel met een negatieve ondertoon. Medewerkers van het AKPG zouden vernederende opmerkingen maken tegen de Marokkaanse jongens. Nelly bestreed dat ten zeerste en probeerde koste wat kost het imago te redden.
De jongeren uitten in het artikel alle frustraties die ze aan de jongerensoos en met name aan Nelly hadden overgehouden. ‘De eenvoud van hun argument verbergt een wereld aan frustraties, die zij in de afgelopen jaren bij het Aktiekomitee hebben opgedaan en die nog het best getypeerd kunnen worden als de ervaring van volwassenen op en kleuterschool. (…)Wat de Marokkaanse jongeren in de Pauluskerk nog het meest steekt, is dat zij door het Aktiekomitee nooit serieus zijn genomen. Opmerkingen als dat zij gemanipuleerd zouden worden, niet zelf na kunnen denken of slechts “aanhanger” zijn van Al Baz versterken het minderwaardigheidsgevoel dat ze toch al hadden omdat ze in Nederland nooit anders dan als tweederangs worden beschouwd. Iets waar het Nederlandse bestuur van het Aktiekomitee nog eens een schepje bovenop doet door voortdurend te hameren op “de plattelandsafkomst van de jongeren”, wat zoveel betekent als dat zij onderontwikkeld zouden zijn en niet zelf op ideeën kunnen komen, of alleen op slechte ideeën.’
Nelly ontkende alle beschuldigingen stellig. Hoewel de journalist ook een reactie had gevraagd aan haar kwam daarvan in het artikel weinig terug. Nelly had van tevoren inzage gehad in het artikel en eiste al vele veranderingen. De journalist had zich daarvan niets aangetrokken. Na de plaatsing stapte het AKPG naar de Raad voor de Journalistiek om rectificatie te eisen, maar ook dat liep op niets uit. Die achtte de aanklacht ongegrond, omdat journalisten niets hoeven te doen met de aanbevelingen van geïnterviewden. Gevolg was wel dat het imago van het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders opnieuw werd geschaad. De club had er een grote tegenstander bij die net zo hard gebruikmaakte van de media als het comité zelf.
Bij alle negatieve invloeden van buitenaf kwam ook nog eens een probleem met het politieke frame. De gemeente concludeerde in datzelfde jaar in navolging van de landelijke overheid dat sociëteitswerkzaamheden onvoldoende waren om de problemen van de tweede generatie migranten op te lossen. Ze keurde de problematische activiteit van het AKPG daarmee af. Dat betekende dat het comité ook met deze activiteit buiten het gemeentelijke beleid viel.
Ook intern leidde de activiteit tot verwarring. Uit de notulen van het AKPG bleek de soos een betwiste taak. Leden verkeerden voortdurend in onduidelijkheid over de precieze taak van de sociëteit. De activiteit functioneerde niet goed, vrijwilligers kwamen regelmatig niet opdagen, het te voeren beleid was niet voor iedereen duidelijk en er waren niet altijd genoeg dingen te doen voor de jongeren. De soos kostte het comité veel tijd, geld en energie. Om de jongeren zoveel mogelijk van straat te houden, moesten ze vaak bij het AKPG terecht kunnen. Dat leidde tot ruime openingstijden, waarvoor veel mensen nodig waren. Bovendien vernielden de jongeren regelmatig materialen, waardoor het comité op kosten werd gejaagd. Daar kwam nog bij dat de bezoekers veelal problematische jongens waren met wie de omgang moeizaam was.
Toch had de gemeenteraad oog voor de opkomst bij het comité. Doordat er een vaste groep bezoekers op de soos afkwam, besloot de raad de subsidiëring voort te zetten. Voordat ze bereid was een nieuwe jongerenwerker te plaatsen, wilde ze echter dat een coördinator orde op zaken zou stellen. Dat moest er toe leiden dat er meer interne democratie kwam. De gemeente zag een toenemende kloof tussen bestuur en vrijwilligers over het te voeren beleid. Een coördinator kon de vrijwilligers beter op de hoogte brengen van de interne gang van zaken, waardoor het AKPG volgens de gemeente beter zou functioneren.
Daarbij kwam opnieuw de druk omtrent de huisvesting van het comité om de hoek kijken. De panden aan de Henegouwerlaan moesten in het kader van de stadsvernieuwing worden gesloopt. In 1983 kreeg het Aktiekomitee de mededeling dat het op zoek moest naar nieuw onderdak, omdat de bouw in 1984 moest beginnen. Ook bij de zoektocht naar nieuwe huisvesting stelde de gemeente Rotterdam zich harder op. In 1985 was het comité nog niet weg uit de panden aan de Henegouwerlaan. Het aanbod van de gemeente was weer een ruimte aan de Stieltjesstraat. Het AKPG weigerde ook nu en zocht zelf door naar andere panden. De weigerachtige houding zette het Bureau Migranten op scherp. ‘Mijn indruk is ook dat ze weer een dwangsituatie willen creëren zoals in het verleden. Als dat gebeurt gaat het weer handen vol geld kosten. De rol van het AKPG in het migrantenwerk is ver uitgespeeld; hun invloed, maar wat nog belangrijker is, hun visie, is minimaal.’ De gemeente wist al dat ze de functies van het comité wilde gaan inperken en hield de hand op de knip. Het enige aanbod was de Stieltjesstraat en verder zou politiek Rotterdam niet zoeken. ‘De bedoeling is niet om hen nog meer ruimte te geven dan ze al hebben, ook met het oog op de toekomst, waarin we zullen streven naar een terugbrengen van functies van het AKPG.’ Hiermee werd het comité nog verder in het nauw gedreven.
4.6 Toenemende spanningen door concurrentie op de arbeidsmarkt
Niet alleen de houding van de gemeente Rotterdam veranderde. Ook de Rotterdamse samenleving was aan het begin van de jaren tachtig aan een verharding onderhevig. In 1979 waren door een tweede oliecrisis meer banen verloren gegaan. Dat betekende een toenemende concurrentie op de arbeidsmarkt. Vooral buitenlandse werknemers werden door de economische recessie getroffen. Ze verloren veelal als eerst hun baan en waren genoodzaakt van de sociale zekerheid gebruik te maken. Zoals Rath concludeerde, trad problematisering van de migranten op door de economisch mindere tijden. Veel minderheden vielen economisch gezien buiten de boot, waardoor ze niet werden gezien als volwaardige deelnemers aan de samenleving.
In Rotterdam waren racisme en discriminatie aan de orde van de dag. In 1980 nam het AKPG de proef op de som. Nelly ging samen met drie andere autochtonen het uitgaansleven van Rotterdam in. Een groepje van drie Marokkanen deed datzelfde en probeerde elke keer vijf minuten eerder binnen te komen. Vijf horecagelegenheden moesten het ontgelden. Bij de eerste Italiaanse eetzaak aan de Kruiskade was het al raak. De Marokkaanse groep mocht niet naar binnen, terwijl de autochtone comitéleden daarbij geen problemen ondervonden. Nelly confronteerde de portier onmiddellijk met haar bevindingen en vroeg hem waarom de tweede groep wel welkom was en de eerste niet. De uitsmijter antwoordde daarop dat dat “orders van de baas” waren.
Het was de eerste weigering in een rij die volgde. De discriminatoire geluiden waren overal hoorbaar. In datzelfde jaar bracht de Erasmus Universiteit van Rotterdam een rapport uit over segregatie. Daaruit bleek dat racistische opmerkingen vooral kwamen uit wijken waar mensen het minst met de buitenlanders in aanraking kwamen. Wethouder Schmitz (Sociale Zaken) was bekend met de verharding. Ze concludeerde dat het een gevolg was van vooroordeel, maar wist ook dat spanningen tussen bevolkingsgroepen toenamen door grotere concurrentie om de schaarse goederen.
De krapte op de arbeidsmarkt leidde in deze periode tot meer concurrentie. De buitenlanders hadden een extra nadeel, doordat ze veelal ongeschoold waren en een gebrekkige kennis van de Nederlandse taal hadden. Door de beperkte verslaglegging van het AKPG zijn harde cijfers niet terug te vinden. Over het algemeen volgden rond de vierhonderd cursisten op jaarbasis de taallessen. Het AKPG bereikte daarmee ook in deze periode slechts een beperkt deel van de doelgroep. Voor de individuen die daaraan deelnamen betekende de activiteit veel, maar in structurele termen lukte het niet de positie van de gastarbeiders te verbeteren. Aan het begin van de jaren tachtig waren er nog altijd grote problemen met de nieuwkomers. De spanningen in met name de oude wijken van Rotterdam werden geassocieerd met de aanwezigheid van buitenlandse groepen. Het college pleitte opnieuw voor een betere spreiding van de migranten over alle wijken van de stad.
Het toenemende racisme werd nog zichtbaarder door de opkomst van de ultrarechtse Centrumpartij. In 1982 wilde de partij meedoen aan de deelgemeenteraadsverkiezingen. Het AKPG uitte zijn afkeer tegen de partij, want de rechtse leden ageerden openlijk tegen de aanwezigheid van buitenlanders. Uit een onderzoek van het Nederlands Demografisch Instituut bleek dat de houding van Nederlanders ten aanzien van migranten minder tolerant was geworden. Liefst driekwart van de bevolking vond de nieuwkomers geen aanwinst voor de samenleving en pleitte voor strengere toelatingseisen.
Dat de aanwezigheid van buitenlandse werknemers in grotere mate werd geproblematiseerd, was niet gunstig voor het AKPG. Die club nam het nog altijd op voor die probleemcategorie. ‘Dit komitee bedrijft puur belangenbehartiging voor en met Buitenlanders en laat Nederlanders in de kou staan. (…) De Leidster van dit komitee Nel Soetens beslist wat er gebeurt in overleg met de B.V. CPN en de Mensen die er komen om hulp wordt deze politiek opgedrongen. De hemel beware ons dat dit komitee ‘Pro Gastarbeiders’ onder Leiding van Nel Soetens met haar Eenzijdige politieke stellingen, met als doel haar zak te vullen, invloed krijgen in en op Buurt- en Clubhuizen in Overschie en de rest van Rotterdam. Ondergetekende en velen anderen hebben totaal geen behoefte om de onzin die Nel Soetens verkondigt over zich heen te krijgen. Pro Gastarbeiders met Nel erbij kan beter zelf vertrekken naar Suriname, Turkije of Marrocco. Dan zijn de werkelozen die een Nederlandse Nationaliteit bezitten weer gerechtigd om deze arbeidsplaatsen en woningen die deze bezetten weer in te nemen’, schrijft J.C. de Deken uit Rotterdam in een brief aan de gemeente.
De gemeente Rotterdam was zich bewust van de toenemende discriminatoire uitingen. In 1983 riep ze het anti-discriminatiebureau RADAR in het leven. Wethouder Schmitz van Sociale Zaken had in beginsel het idee dat deze instelling onderzoek moest verrichten naar discriminatie in de Rotterdamse samenleving. Burgers bleken echter meer behoefte te hebben aan een meldpunt voor discriminatoire behandelingen waar ze tevens advies konden krijgen over hun ervaringen. Daarom werden in 1985 RADAR-meldpunten ingericht.
De concurrentie om de arbeidsplaatsen veroorzaakte in deze periode een kloof tussen de frames van het AKPG en de autochtone bevolking. Toch liet het Aktiekomitee zich niet uit het veld slaan. Het probeerde in 1984 een actie op touw te Figuur 4.2 Actie tegen de toenemende discriminatie. Nederlanders moesten beter worden voorgelicht over de buitenlandse Rotterdammers. (Bron: Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders) zetten om tegen het racisme ten strijde te trekken. Het kostte de club echter moeite de achterban te mobiliseren. Op een vergadering waren weinig leden afgekomen, waardoor het afzag van een actie. Het idee was om opnieuw met een stand op de Lijnbaan te gaan staan om de Nederlanders beter bewust te maken van de omstandigheden waaronder gastarbeiders in Rotterdam moesten leven. Daarmee was het in 1973 al gestopt. Ook begon het een stickeractie (figuur 4.2).
De werkloosheid was in 1983 enorm gestegen. Veertig à vijftig procent van de Marokkaanse, Turkse en Surinaamse gemeenschappen had geen baan (figuur 4.3). Deze percentages waren mede een gevolg van een toenemende discriminatie door werkgevers. Om de uit de hand lopende problematiek een halt toe te roepen, pleitte de gemeente voor een categoraal werkloosheidsplan. Door de oplopende spanningen kampte het college echter opnieuw met twijfels over de gevolgen van positieve discriminatie ten aanzien van de migranten. Het was bang dat de autochtone Rotterdammers woedend zouden worden wanneer de gemeente speciale voorzieningen voor buitenlanders in het leven riep. Het bestuur weet de

Figuur 4.3 Een overzicht van het aantal buitenlandse werklozen in Rijnmond. (Bron: Notitie Minderhedenbeleid in een gewijzigde situatie)

opgelopen spanningen aan het feit dat de aanwezigheid van de buitenlanders niet langer een nieuw fenomeen was. Daarmee verdween de tolerantie als sneeuw voor de zon. Terwijl de gemoederen in de loop van de jaren zeventig waren bekoeld door gewenning, leek het tij te zijn gekeerd. De concurrentie tussen beide bevolkingsgroepen was weer terug van weggeweest.
Het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders trok zich daar echter weinig van aan. Het pleitte voor meer banen voor met name buitenlandse jongeren. De club richtte de eerste pijlen tot de gemeentelijke diensten. Bij de schoonmaakdienst konden gemakkelijk meer allochtonen worden aangenomen. Die opmerking leidde tot teleurstelling in ambtelijke kringen. Het stadhuis was van mening dat die dienst juist al veel deed om buitenlanders in dienst te nemen. Volgens het comité kon de gemeente zich echter beter inzetten. Medio 1985 viel de beweging over een advertentie voor een baan als stratenmaker. Ze had het idee dat de stadsbestuurders weinig van de problematiek begrepen, want de leeftijdsgrens voor die vacature was achttien jaar. Buitenlandse jongeren kwamen door vertragingen echter vaak op latere leeftijd van school, waardoor ze niet meer voor de baan in aanmerking kwamen. Door een leeftijdsgrens te stellen, kreeg die groep geen eerlijke kans.
Ambtenaar Tuijnman van Bureau Migranten wees met de beschuldigende vinger in de richting van de rijksoverheid. De gemeente Rotterdam ging in deze kwestie gebukt onder de landelijke regels. Eén van die regels was dat jongeren ouder dan achttien jaar niet in aanmerking kwamen voor de straatmakeropleiding. Vanwege financiële afhankelijkheid van Den Haag moest het gemeentebestuur zich naar dat criterium schikken.
4.7 Verdere verwijdering van frames
Hoewel de verantwoordelijkheid voor de subsidiëring in de jaren tachtig nog altijd bij de landelijke overheid lag, werd al sinds 1976 gediscussieerd over decentralisatie van het welzijnswerk. Uiteindelijk kreeg de gemeente in 1985 meer verantwoordelijkheid voor een gedeelte ervan. Het eerstelijnswerk werd overgedragen aan de gemeente en voor het tweedelijnswerk bleef de rijksoverheid verantwoordelijk. Dat betekende dat de individuele hulpverlening, maatschappelijke dienstverlening, het sociaal-cultureel werk en groepswerk tot de verantwoordelijkheden van het gemeentebestuur hoorden. Dat betekende tevens dat het college richtlijnen moest ontwikkelen voor een subsidiebeleid ten aanzien van vrijwilligers- en zelforganisaties van en voor migranten in Rotterdam. Uitgangpunt daarbij bleef dat de activiteiten voor buitenlanders zoveel mogelijk binnen algemene voorzieningen moesten worden uitgevoerd. Bovendien stelde de gemeente hogere eisen aan de projecten. Ze moesten passen binnen het gemeentebeleid, waardoor alleen die activiteiten op subsidie konden rekenen die bijdroegen aan de emancipatie, educatie en integratie/participatie van migranten in Rotterdam.
De beleidslijnen wat betreft het jongerenwerk richtten zich hoofdzakelijk op het stimuleren van beroepsscholing en arbeidsparticipatie. Het sociaal-cultureel werk kreeg niet de rug toegekeerd, maar vormde geen uitgangspunt van het beleid. Dat was echter wel de hoofdzaak van het jongerenwerk bij het AKPG. De jongerensoos diende vanuit zijn oogpunt puur tot het oplossen van problemen en het op het rechte pad houden van jongeren. Met beroepsscholings- en werkgelegenheidsaspecten hield het zich minder bezig. De gemeente was echter van mening dat de concentratie op het welzijnsbeleid in het verleden tot weinig resultaten had geleid. ‘Meer en meer wordt de vraag gesteld of onze aanpak toch niet te Nederlands is. (…) De hulpverleners voelen zich “machteloos, teleurgesteld en af en toe verlinkt”. (…) De cliënten wantrouwen de hulpverleners, vinden hen bemoeiziek en hebben er geen respect voor. Kortom, de gebruikelijke aanpak werkt niet.’
De gemeente zag een grotere rol weggelegd voor de zelforganisaties. Die wisten beter waar de buitenlanders behoefte aan hadden. Bovendien was de ondersteuning van die eigen organisaties belangrijk voor de emancipatie van de minderheidsgroepen. Het bestuur wilde een centrum inrichten voor Marokkaanse jongeren. Met het centrum moesten scholing en werkgelegenheid voor de groep worden verbeterd. Het college zag daarbij een rol weggelegd voor het AKPG vanwege de grote ervaring die het op dat terrein had. De gemeente had een samenwerkingsverband voor ogen tussen de AJV, de KMAR en de Pauluskerkgroep. Het AKPG zag in dat verband echter totaal geen heil. Het had immers een verleden met de Marokkaanse groepen. Het gemeentebestuur betoogde dat de club over dat verleden moest heenstappen. Het comité hield echter liever vast aan het eigen concept, waarbij meer op soosactiviteiten, maatschappelijke hulpverlening en taaleducatie werd geconcentreerd. Het begreep niet waarom de gemeente iets tegen de sociëteitsactiviteiten had. Voor het AKPG vormden die namelijk slechts een middel om doelen te bereiken. Vanuit de soos stroomden de jongeren door naar de taallessen, spreekuren en voorlichtingsactiviteiten.
Ondanks de enorme druk die door de verwijdering van frames op het comité lag, zette het zich nog wel in voor de positieverbetering van de buitenlandse werknemers. In de loop van 1984 stuitte het op problemen bij de uitbetaling van kinderbijslag. Ondanks dat de kinderen in de landen van herkomst leefden, hadden gastarbeiders recht op kinderbijslag. De uitbetaling ervan verliep echter niet altijd vlekkeloos. Sommige buitenlanders wachtten al twee jaar op hun geld. Om verandering af te dwingen bezette het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders het pand van de Raad van Arbeid. Daarmee wist het comité een gesprek af te dwingen met de directie, waarin het zijn wensen mocht uiten.
Een paar maanden later bleek de situatie echter nog niets veranderd. Bij een lawaaiactie overhandigde het een zwarte lijst met cliënten die nog op geld wachtten. De Raad ging deze keer wel met de klachten aan de slag en boog zich over de aangeboden gevallen. Ook zegde de instelling toe bereid te zijn tot een regelmatig terugkerend overleg met het Aktiekomitee om de probleemgevallen te bespreken. Aangezien daarmee de positie van verscheidene gevallen kon worden verbeterd, is de actie succesvol te noemen.
In diezelfde periode ontving het comité het signaal dat werkgevers discrimineerden. Gastarbeiders verloren regelmatig hun baan, omdat ze niet meer nodig waren. Opvallend was echter dat het vooral buitenlanders waren die de laan uit werden gestuurd en dat de autochtone werknemers mochten blijven. Het comité voerde daarop bij de geruchtmakende bedrijven actie. Het probeerde de media op de misstanden te attenderen en diende klachten in bij RADAR. Het Aktiekomitee zette zich in om de ontslagen ongedaan te maken. In meerdere gevallen werd een advocaat ingeschakeld om een zaak aan te spannen. In een aantal gevallen werden de ontslagen teruggedraaid, maar niet altijd waren de acties succesvol. Het bleek soms lastig aan te tonen dat buitenlanders op basis van discriminatie eerder hun baan kwijtraakten dan autochtone werknemers. Deze acties waren daardoor gematigd succesvol.
Het AKPG signaleerde steeds meer gevallen met psychische problemen die door Nederlandse artsen niet goed konden worden geholpen. Het zette zich daarom in voor de aanstelling van een transculturele psychiater. Pro Gastarbeiders wilde het liefst zelf een arts in dienst nemen, zodat het de migranten direct na de spreekuren kon doorsturen. Op schriftelijke en telefonische toenaderingen kwam weinig reactie van politiek Rotterdam. Daarom toog het in 1985 met trommels, pannen en spandoeken naar de kamer van het college. Het hoofd van de secretarieafdeling Sociale Zaken, Volksgezondheid en Bijzondere Groepen wist de demonstranten tegen te houden en stuurde hen weg onder het voorwendsel dat ze voor twee dagen in de week een dergelijke psychiater zouden krijgen.
Een commissievergadering later stond het punt op de politieke agenda. In plaats van de belofte waar te maken, besloten de commissieleden een transculturele psychiater bij het RIAGG te plaatsen. Dat leidde tot grote onvrede bij het AKPG, want dat wilde zelf een psychiater. Nelly betoogde dat het RIAGG niet laagdrempelig genoeg was voor de buitenlanders. In die argumentatie kreeg ze steun van PvdA’er De Rijk. Die achtte het AKPG echter ook niet geschikt, omdat het niet de hele migrantenwereld bereikte. Met zijn steun schoot het comité in dit geval niets op. De transculturele psychiater bleef bij het RIAGG. Hoewel het voor Pro Gastarbeiders een teleurstelling was dat het niet zelf de beschikking kreeg over een transculturele psychiater is de actie wel succesvol geweest. Het gemeentebestuur heeft de signalen opgepikt en is er daadwerkelijk iets mee gaan doen. De gastarbeiders konden voortaan gebruikmaken van een eigen psychiater.
Een andere succesvolle actie was het bezwaarschrift dat het AKPG in 1985 indiende tegen de psychologische test die onderdeel was van de gemeentelijke sollicitatieprocedure. De test moest een indruk geven van de taalkennis van de buitenlanders. Het onderdeel was echter veel te moeilijk voor de migranten. Het comité bleek niet het eerste dat hierover klaagde, want het was een landelijk probleem. Van hoger hand werd al gezocht naar een betere oplossing. De gemeente Rotterdam nam de klacht wel serieus. Niet veel later verdween de test uit de sollicitatieprocedure opdat de migranten een gelijke kans hadden. De actie is succesvol te noemen. Toch valt te betwijfelen of het effect een direct resultaat is geweest van de actie van het Aktiekomitee. Het was zeer waarschijnlijk het resultaat van een bundeling van klachten.
4.8 Conclusie
Begin 1986 was de positie van de gastarbeiders nog altijd niet veel verbeterd. Er heerste een enorme werkloosheid, de discriminatie en het racisme nam ernstiger vormen aan dan ooit en op de spreekuren bleven zich nieuwe problemen aandienen. In een continue lijn met het voorgaande hoofdstuk was het AKPG ook in deze tweede periode vooral succesvol op het gebied van de individuele hulpverlening, maar bleven structurele positieverbeteringen nog meer uit. Daarom wil ik ook deze periode bestempelen als gematigd succesvol.
Het AKPG behield zijn vooroplopende signaleringspositie. Het trok als eerste aan de bel voor de tweede generatieproblematiek, de sociale urgentieverklaring, de oneerlijke herkeuring van WAO’ers, discriminatie bij ontslagronden, achterstallige betaling van de kinderbijslag en de noodzaak om een transculturele psychiater. Hoewel de problemen door deze alarmeringen aandacht kregen, leverden de acties veelal niet op wat het Aktiekomitee voor ogen had. Alleen de kinderbijslag en de sociale urgentieverklaring leidden tot een structureel succes. Opnieuw was het comité succesvoller op het gebied van de individuele hulpverlening. De spreekuren waren nog altijd overvol en ook de taallessen waren druk bezocht.
Het comité maakte in deze periode al minder strategisch gebruik van de media en stond minder veelvuldig in de schijnwerpers. Slechts een aantal acties was ludiek genoeg om de aandacht op zich te krijgen. Ook wist het goed de aandacht te vestigen op schrijnende gevallen, waardoor individuen regelmatig uitzetting werden bespaard. Toch verscheen lang niet alle problematiek meer in de pers. Het AKPG zelf was net als de aanwezigheid van de gastarbeiders geen nieuw verschijnsel meer. Het moest harder knokken om de aandacht op zich gericht te houden.
Het AKPG was dan ook aan beleidsvorming onderhevig. De gemeente ontwikkelde in 1978 en 1980 nota’s, waardoor het comité verder in een hoekje werd gedreven en de politieke mogelijkheden kleiner werden. De nadruk kwam nog meer te liggen op algemene boven specifieke voorzieningen. De voorkeur ging meer uit naar zelforganisaties die tenminste de emancipatie nog bevorderden. Het AKPG belemmerde dat slechts. Die gedachte werd versterkt in het landelijke beleid van 1983.
Door het jongerenwerk werden de politieke mogelijkheden nog beperkter. In de jongerensoos kwamen elke avond zo’n zestig voornamelijk Marokkaanse jongeren. Het succes was dat de jongens van de straat waren en sociale contacten konden opdoen. De problemen die de activiteit voor het Aktiekomitee veroorzaakte, wogen echter niet af tegen het succes. Het comité wilde professionaliseren en mocht van de gemeente na lang wikken en wegen een betaalde jongerenwerker in dienst nemen. Het AKPG kon echter geen geschikte kracht vinden, waardoor vier werknemers in vier jaar tijd na conflicten de laan uit werden gestuurd. Dat leidde tot een verdere afname van het vertrouwen van de gemeente in het comité. Het comité was volgens haar geen geschikte werkgever.
De organisatorische zwakte speelde het AKPG parten. Het hield er een streng beleid op na en tolereerde geen drugs, alcohol en gokactiviteiten in de soos. Dat beleid werd echter niet door alle vrijwilligers en medewerkers gedragen, waardoor de conflicten ontstonden. Een duidelijke beleidslijn bestond namelijk niet. Bovendien was er geen goed personeelsbeleid wat tot onvrede leidde.
Andere problemen ontstonden op financieel gebied. De geldstromen namen met het professionele personeel toe. Tegelijkertijd decentraliseerde het welzijnsbeleid en het bijbehorende subsidiebudget. De gemeente moest echter alle uitgaven tot achter de komma verantwoorden en eiste duidelijke verslaglegging van het comité. Daar kon het comité vanwege een gebrek aan expertise niet aan voldoen. Bovendien besteedden de leden hun tijd liever aan de gastarbeiders dan aan management. Het was opnieuw een reden voor de gemeente om het vertrouwen in het AKPG te doen afnemen. Dat werd verergerd door de inschakeling van de Gemeentelijke Ombudsman tegen het Bureau Migranten. Het wilde professionaliseren, maar kon het door de organisatorische zwakte feitelijk niet aan. Doordat het comité met de indiensttreding nog afhankelijker werd van de gemeente nam haar macht echter toe. Toch werd in deze periode de stekker nog niet uit het comité getrokken. De gemeente Rotterdam had dan ook een zekere waardering voor het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders. Het bereikte veel buitenlanders voor wie de club een uitkomst was. De gemeente vond de functie van belangenbehartiging sterk. Ze waardeerde de acties en de signalering van problemen. Daar moest het AKPG zich volgens de gemeente op concentreren.
De frames van de Rotterdamse politiek en het AKPG raakten echter verder van elkaar verwijderd. Dat kwam mede door de veranderde houding van de autochtone meerderheid. Discriminatie en racisme namen toe door een grotere concurrentie op de arbeidsmarkt. Ook in deze periode was de gemeente Rotterdam alert op de negatieve gevolgen van positieve discriminatie. Daardoor kon ze niet volledig toegeven aan de wensen van het Aktiekomitee dat alle problemen hoofdzakelijk vanuit de gastarbeiders benaderde. De PvdA had bovendien nog steeds een prominente, stabiele positie, waardoor het ook niet werd gedwongen op andere wijze te handelen.
Die macht zou zich in de volgende periode verder uitbreiden ten nadele van het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders. In hoofdstuk 5 neemt de druk op het comité zodanig toe dat het het hoofd niet langer boven water weet te houden. De gemeente zette de eis door dat het comité zich meer zou gaan concentreren op de belangenbehartiging en dwong het de uitvoerende taken af te stoten.
5. Het naderende einde
Het jaar 1986 bleek een zware tijd te worden voor het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders. Het gehele jaar bestond er onzekerheid over de verhuizing. Het pand aan de Henegouwerlaan ging met de grond gelijk, maar het viel het AKPG zwaar om een nieuwe geschikte locatie te vinden. Naarmate de deadline dichterbij kwam, nam de druk op de leden toe. Zonder nieuw pand was het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders dat al zo lang in Rotterdam bestond verloren.
Tegelijkertijd trok de gemeente harder aan het comité dan ooit. De landelijke overheid introduceerde de Wet op de Basiseducatie die per 1 januari 1987 moest worden ingevoerd. Volwasseneneducatie moest professioneler en kon niet zomaar meer worden uitgevoerd door vrijwilligers. Ook de taallessen van het AKPG vielen onder deze wet. Ter voorbereiding op de invoering startte de gemeente al in 1986 met de reorganisatie. Bij het comité moesten
Figuur 5.1 Activiteiten als dit feest voor de zomervakantie van 1991 moesten mogelijk wijken (Bron: foto Joke van den Tempel) werknemers worden geplaatst die in dienst waren van de Stichting Basiseducatie en die feitelijk volgens de regels van hun werkgever moesten werken. De taallessen waren echter een belangrijke bron van inkomsten voor het AKPG. Hoewel de cursisten gratis van de dienst gebruik mochten maken, ontving het comité voldoende subsidie voor de activiteit om van te sparen en andere activiteiten van uit te voeren (figuur 5.1). Met de invoering van de Basiseducatie kwam daaraan een einde aangezien het geld ging naar de uitbetaling van de salarissen.
Als klap op de vuurpijl ontstonden bovendien functioneringsproblemen op het gebied van de coördinatie, liep het jongerenwerk niet naar behoren en bleef het schrijven van een beleidsplan op de plank liggen. In 1986 had daarom een grote bestuurswisseling plaats. Nelly was niet langer de voorzitter van het comité
en stapte uit het bestuur. Daarvoor in de plaats kwamen “hotemetoten” die moesten werken aan een beleidsplan.
Per 1 januari 1986 waren er volgens cijfers van de Stichting Buitenlandse Werknemers Rijnmond 46.345 geregistreerde buitenlandse werknemers in Rotterdam. Het Aktiekomitee besteedde aan het einde van de jaren tachtig vooral aandacht aan de problemen waarmee de tweede en derde generatie gastarbeiders kampten. Het jongerenwerk, de spreekuren en de taallessen bleven de belangrijkste activiteiten. Toch hechtte het comité ook grote waarde aan het vrouwenwerk en kwam er oog voor ouderenwerk. Daarmee wilde het werken aan het verantwoordelijkheidsgevoel van de ouders om hun kinderen te ondersteunen bij de verwezenlijking van een goede toekomst. Wanneer vader, moeder en kinderen bij het AKPG over de vloer kwamen, konden de gezinnen beter worden geholpen. Terwijl het comité zich nog altijd verder wilde ontwikkelen, was de gemeente echter vastberaden het aantal activiteiten ervan in te gaan perken. Het college wilde langzaam maar zeker dat het AKPG de uitvoerende taken aan professionele algemene instellingen zou afstoten. Het comité wilde daar echter niets van weten en hield alles het liefst bij het oude.
Ondanks alle verwoede pogingen van het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders om te kunnen voortbestaan, werd de periode vanaf 1986 het begin van het einde. In 1993 kon het zich niet verder verzetten en gooiden de leden het bijltje er officieel bij neer. Hoewel het actiegehalte afnam, heeft het AKPG zich ook in deze jaren nog actief ingezet voor de positieverbetering van de buitenlandse werknemers. In de hierop volgende paragrafen analyseer ik de successen en mislukkingen die in deze laatste periode hebben plaatsgevonden. Bovendien neem ik de veranderende houding van politiek Rotterdam onder de loep en bestudeer ik de groeiende interne problemen die zich voordeden.
5.1 Behoefte aan reorganisatie groeit
In 1986 zat het AKPG met de handen in het haar. In verband met de stadsvernieuwing die in Rotterdam in volle gang was, moesten de panden aan de Henegouwerlaan worden afgebroken. Het comité kon niet blijven zitten en moest voor de derde keer op zoek naar andere huisvesting. Hoewel het al drie jaar eerder op de hoogte was gesteld van de sloopplannen had het Aktiekomitee nog altijd geen geschikte ruimte kunnen vinden. De gemeente Rotterdam bood het ook nu een pand aan de Stieltjesstraat. De actieleden piekerden er niet over en bleven bij hun besluit om niet naar de andere kant van het water te verhuizen.
De gemeente bleef echter bij het voorstel, waarop ze een pakket met protestbrieven van het AKPG binnenkreeg. De ambtenaren van het Bureau Migranten waren daarvan weinig onder de indruk: ‘Het geheel is een storm in een glas water: Nel Soetens schrijft op 15 augustus j.l. aan J.Z. een op uitstel gerichte brief, waarbij in een “handige” tekst gesuggereerd wordt dat er van alles en nog wat besproken en afgesproken zou zijn met bureau Migranten (“bepaalde afspraken” etc.), gevolgd door een canard over “officieuze berichten”, zonder bronvermelding. (…) Dit soort manoeuvres zijn we van het AKPG wel gewend; ik zou alleen gehoopt hebben dat daar verandering in kwam met de komst van Arjen Kruyt [nieuw bestuurslid], die wellicht niet gemoeid is geweest in Nel Soetens brief van 15 augustus.’
De huisvestingsproblemen van het AKPG waren echter niet de enige die de gemeente Rotterdam kopzorgen bezorgden. Door nieuwe organisatorische problemen rammelde het binnen het Aktiekomitee. De coördinator en halve jongerenwerker stapten beiden op, omdat ze onduidelijke instructies kregen over de hoofdlijnen van het te voeren beleid. Het bestuur – met name Nelly – vertelde hen dagelijks wat ze moesten doen. Die instructies wisselden soms echter meerdere malen op een dag. De coördinator gaf als aanvullende reden voor zijn vertrek aan dat hij het betreurde dat het AKPG zich zo geïsoleerd opstelde en weinig met andere organisaties samenwerkte. Als laatste bekritiseerde de vertrekkende werknemer de organisatie van het bestuur. De migranten zelf waren niet in de functies vertegenwoordigd. Bovendien werden bestuursvergaderingen onvoldoende voorbereid.
Het waren voor de gemeente Rotterdam redenen om opnieuw te twijfelen aan het functioneren van het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders. Ze zag de kritiek van de coördinator als een bevestiging dat het comité geen goede werkgever was. Bovendien twijfelde ze over het democratisch gehalte ervan. Ze betreurde dat er geen migranten in het bestuur waren vertegenwoordigd. Het college besloot daarom geen nieuwe coördinator aan te stellen eer Pro Gastarbeiders orde op zaken had gesteld. In besprekingen tussen de gemeente en het Aktiekomitee in 1986 werd al duidelijk dat het comité toe was aan een reorganisatie. Het gemeentebestuur vond dat de activiteiten van de organisatie moesten worden ingepast in het gemeentelijke allochtonenbeleid. Om dat te verwezenlijken moest een structuurplan worden ontwikkeld om de interne organisatie en de verantwoordelijkheden van de groep te verhelderen. Nelly legde haar functie van voorzitter neer en stelde een nieuw bestuur samen.
Het was een stap die volgde op de toenemende kritiek van de gemeente Rotterdam. Het AKPG hoopte met een nieuw, goed geïnformeerd bestuur beter tegen de kritische stadsbestuurders te zijn opgewassen. Arriën Kruyt was één van de belangrijkste nieuwkomers die orde op zaken moest stellen. Jarenlang had hij gewerkt als juridisch medewerker bij het Nederlands Centrum Buitenlanders. Nelly was Kruyt in die kringen meerdere malen tegen het lijf gelopen. Als bestuurslid plaatste hij andere personen – zoals Ben Koolen die ambtenaar was op het ministerie van Binnenlandse Zaken – in het bestuur. De nieuwe bestuursleden wilden de functie echter niet langer dan twee jaar bekleden vanwege hun eigen drukke bestaan.
Nu Nelly voorzitter af was, verwachtte de gemeente contact te onderhouden met het nieuwe bestuur. Politiek Rotterdam was van mening dat de bestuursleden die taak op zich moesten nemen en niet een medewerker – zoals Nelly nu werd geclassificeerd. Desondanks hield de leidster – tot ongenoegen van de politiek – aan haar taken vast en bleef zich richten tot de gemeente. Vooral waar het ging om de nieuwe huisvesting. Het nieuwe bestuur hielp wel bij de zoektocht naar een nieuw pand dat tot steeds grotere spanningen leidde. De gemeente zag haar stadsvernieuwingsplannen in het honderd lopen door het voortdurende uitstel van het vertrek van het AKPG. Ze had al gedreigd juridische stappen te nemen als het comité zijn biezen niet pakte.
Dat gebeurde in het najaar van 1986. Politiek Rotterdam spande een kortgeding aan tegen het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders. De rechter besloot dat de panden op 15 november moesten zijn ontruimd. Het AKPG had gevraagd om uitstel tot 1 december, maar daar kon de rechter zich niet in vinden. In februari 1987 moest de grond op de Henegouwerlaan immers bouwrijp zijn om de tijdsplanning van de stadsvernieuwing te kunnen aanhouden. Dat maakte de tijd kostbaar. De gemeente besloot uiteindelijk zelf het gevraagde uitstel toe te staan en het AKPG iets meer ruimte te geven voor de verhuizing. Nog altijd had het comité echter geen goed alternatief.
Toch werd de club op de valreep gered. Op advies van bestuurslid Kruyt besloot het daags voor het verloop van de termijn een schoolpand aan de ’s-Gravendijkwal te kopen. Het AKPG was al eerder met de gemeente in onderhandeling over het pand, maar die vond het te duur en wilde het niet voor de actiegroep kopen. Daardoor zaten de onderhandelingen vast. Door nadere bestudering van de grondpolitiek die de gemeente Rotterdam er op nahield, wist Kruyt de impasse te doorbreken. Het gemeentebestuur was gewend de grond op te kopen en vervolgens in erfpacht uit te geven. Een soortgelijke constructie werd voor het comité gebruikt. De gemeente kocht de grond en het Aktiekomitee had voldoende geld om zich de opstal te kunnen toe-eigenen.
Ondanks dat het comité altijd klaagde over geldgebrek had het klaarblijkelijk een zeker kapitaal opgebouwd. Juist door de voortdurende angst om de subsidie te verliezen, had Nelly een zuinig beleid gevoerd. De inzet van vele vrijwilligers kostte weinig, er werd geen geld uitgegeven aan de inrichting van het pand en de leidster lette op kleine dingen, zoals het energieverbruik door onnodig brandende lichten. Een zuinig beleid in combinatie met de inkomsten voor de taallessen had geleid tot de opbouw van een relatief klein vermogen. Uit de jaarrekening van 1986 blijkt dat het AKPG over geldmiddelen van 280.867 gulden beschikte. Ter relativering: de geraamde lasten van het comité werden medio jaren tachtig geraamd op ruim vier ton. Het was voldoende om een lening af te sluiten voor de financiering van de koopsom van het pand (242.033 gulden). Het comité zorgde ervoor dat het altijd geld achter de hand had voor noodgevallen. Dat kwam in deze kwestie goed van pas.
De taallessen hadden het AKPG in het geval van de huisvestingskwestie gered. Grotere problemen ontstonden dan ook met de introductie van de Wet op de Basiseducatie. De rijksregeling vereiste een professionalisering van de volwasseneneducatie. Onbevoegde vrijwilligers mochten daardoor niet langer lesgeven. Alle door het rijk erkende voorlopers op de Basiseducatie moesten voor 1 januari 1987 zijn omgevormd. Professionalisering was in de ogen van de rijksoverheid en wethouder Simons van belang om de kwaliteit van het onderwijs te waarborgen. De laatste was van mening dat “de huidige praktijk, met alle waardering voor de enorme inzet van zeer vele vrijwilligers en betaalde krachten, (…) namelijk – ik zeg het heel voorzichtig – kwalitatief nog wel iets te wensen over[laat]”.
Dat het taalonderwijs op de schop ging, trof ook het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders. Dat betekende dat het comité ook nu werd getroffen door beleid. Als het op het gebied van de taaleducatie nog wilde meespelen, moest het een stukje autonomie inleveren en zich schikken naar de regels die van hogerop werden opgelegd. Aangezien de taallessen een belangrijk middel waren om de positie van de minderheden te verbeteren, besloot het comité het te proberen. Het gevolg was dat het door de maatregel een deel van de subsidie moest inleveren. De hoogte van de subsidie werd bepaald aan de hand van het aantal medewerkers dat bij een instelling werd geplaatst. Om hoeveel werknemers dat ging, hing samen met het aantal cursisten die bij de organisatie lessen volgden. Het AKPG telde in 1986 ruim vierhonderd leerlingen. De gemeente fixeerde het echter lager, waardoor het twee werknemers kreeg toegewezen. Dat waren er minder dan gewenst. Het gevolg was bovendien dat het AKPG ook maar voor twee werknemers subsidie ontving. Van dat geld kon niet langer worden gespaard, maar moesten vanaf dat moment de professionele medewerkers worden uitbetaald.
Barrie Thorne concludeerde dat een sociale beweging middelen nodig heeft om macht te kunnen uitoefenen. Onder belangrijke middelen verstaat hij geld, educatie, expertise en tijd. Uit een intern onderzoek kwam naar voren dat “de speciale vereisten en vaardigheden die noodzakelijk zijn voor het werken in een organisatie als het actiecomité niet dik gezaaid” waren. Hoewel er hoogopgeleide vrijwilligers rondliepen, was de benodigde expertise klaarblijkelijk niet op alle terreinen even sterk. Tijd was eveneens een heikel punt. De druk op het comité was hoog. Er kwamen nog altijd veel hulpbehoevenden en de taken waren divers. Met de invoering van de Basiseducatie viel ook het laatste middel - geld - weg. Het AKPG verloor belangrijke inkomsten, waardoor de geldnood groter werd.
Door de regeling kreeg het gemeentebestuur bovendien grotere invloed op het reilen en zeilen binnen het comité. Het moest namelijk voldoen aan de eisen van professionalisering en organisatie die de Basiseducatie aan de onderwijsinstellingen stelde. Voor de gemeente Rotterdam hield dat in dat de taallessen werden ondergebracht bij de algemene instellingen. Niet ontkend kan worden dat het gemeentebestuur over het algemeen strengere eisen stelde aan de ontvangers van subsidie. De controle op aansluiting bij het gemeentebeleid was daardoor nog strenger dan voorheen. Politiek Rotterdam zag bij de invoering van de Basiseducatie alleen een rol voor het AKPG weggelegd waar het ging om “werving, activering en toeleiding” van potentiële cursisten.
Ondanks de negatieve ondertoon van deze gedachtegang blijkt er tevens uit waarom de gemeente toch ook waardering had voor het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders. Ze was zich ervan bewust dat de actiegroep veel buitenlanders bereikte. Vooral voor de algemene instellingen was dat nog moeizaam. Die hadden niet de achterban die het AKPG wel had. Juist door die aanwezige achterban zag het college het belang van het bestaan van de club in. Het wist dat het comité mensen kon benaderen en kon activeren om de taallessen te volgen. Daarom zag de gemeente het als belangrijke spin in het web.
Dat nam niet weg dat politiek Rotterdam wilde werken aan een betere inpassing van het AKPG in het minderhedenbeleid en een beleidsplan eiste. Dat betekende dat het comité nog meer een verlengstuk van de gemeente zou worden. In 1986 introduceerde het college de notitie Minderhedenbeleid in een gewijzigde situatie, waarmee het wilde inspringen op de veranderde situatie sinds de verschijning van het landelijke minderhedenbeleid en de gemeentelijke nota’s Minderheden in Rotterdam en Leegloop en Toeloop. Sindsdien was de werkloosheid onder migranten immers drastisch toegenomen, evenals de discriminatie. Met de notitie wilde het gemeentebestuur nieuwe prioriteiten stellen en de uitvoering van het gevoerde beleid kritisch bekijken.
Een belangrijk nieuw inzicht in de notitie had betrekking op het idee dat integratie met behoud van de eigen cultuur een tegenstrijdig uitgangspunt was. In Rotterdam ging integratie daarom boven het behoud van de eigen cultuur. Alleen met een zo goed mogelijke integratie konden de buitenlanders in de Rotterdamse samenleving ingroeien. Voor activiteiten met betrekking tot het behoud van de eigen cultuur wilde de gemeente dat de migranten een grotere eigen verantwoordelijkheid namen. Ze moesten in principe meer zelf voor de voorzieningen zorgen. Daarbij aansluitend nam de bereidheid tot subsidiëring af. Dat zouden de initiatiefnemers alleen nog krijgen als het niet anders kon. Bovendien zou dat een tijdelijke service zijn.
Daarbij aansluitend hechtte de gemeente grote waarde aan het bestaan van zelforganisaties die zonder de hulp van Nederlanders waren opgericht. Het besef was ontstaan dat Nederlandse vrijwilligersorganisaties de buitenlanders te afhankelijk konden maken. Daarom wilde de gemeente vooral de zelforganisaties naar de voorgrond brengen. Ze concludeerde dat bepaalde vrijwilligersorganisaties zeer veel tijd hadden gevergd. Daarom zag het gemeentebestuur alleen nog een plek voor die instellingen als ze zich aan de gewijzigde situatie aanpasten. Daarnaast wilde de gemeente meer beleid op wijkniveau. Voorheen was de uitvoering vooral op stedelijk niveau gebeurd. Bovendien achtte het college het van belang meer aandacht te vestigen op het creëren van kansen voor migranten op de arbeidsmarkt en daarbij aansluitend te concentreren op betere beroepsscholing. Wat betreft de taaleducatie bij vrijwilligersorganisaties concludeerde de gemeente dat daarmee niet het gewenste niveau werd bereikt om uit de voeten te kunnen op de arbeidsmarkt.
Deze beleidsuitgangspunten hadden grote gevolgen voor het AKPG. Dat was nu juist zo’n vrijwilligersorganisatie die door Nederlanders was opgezet en die de buitenlanders nu in de ogen van de gemeente te afhankelijk zou maken. Bovendien verschoof de voorkeur voor algemene voorzieningen nog meer door meer nadruk te leggen op integratie, had het comité geen serieuze aandacht voor beroepsscholing, vond de gemeente de taaleducatie bij vrijwilligersorganisaties van een te laag niveau en wilde ze ook nog eens op wijkniveau gaan werken, terwijl het AKPG nu juist een stedelijke organisatie was.
Bestuursleden van Pro Gastarbeiders beloofden weliswaar verbetering van het beleid, maar het college kreeg geen concrete uitwerkingen op het bureau. Het nieuwe bestuur concentreerde zich in eerste instantie op de interne reorganisatie alvorens het stappen ondernam om inhoudelijk op de taken van het comité in te gaan (zie Bijlage 4). Het schetste een beeld van de organisatorische zijde van Pro Gastarbeiders: ‘Heel wat actiegroepen die ‘gesettled’ zijn geraakt, hebben trekjes gekregen van geoliede organisaties. Mooie voorbeelden daarvan zijn te vinden in de milieubeweging. Het AKPG heeft die trekjes nooit gekregen. Dat is aan de ene kant te loven, aan de andere kant te betreuren. Het AKPG is niet de vanzelfsprekende partner voor overheid en andere migrantenorganisaties. Daardoor is veel energie verloren gegaan met het verdedigen van de eigen positie. Het AKPG is altijd in de verdediging als het om de eigen organisatie gaat. Als het om de migranten gaat kiest het de aanval. Het AKPG is een zwak georganiseerde organisatie waar het vaak turbulent toegaat. Dat, gevoegd bij het chronisch gebrek aan mankracht, of, zo u wilt, een gigantisch takenpakket, maakt dat alleen de ‘die-hards’ het lang in de organisatie volhouden.’
De organisatorische zwakte had er in de voorgaande periodes al toe geleid dat de gemeente Rotterdam twijfelde aan de capaciteiten van Pro Gastarbeiders. Hoewel ze lange tijd vertrouwen hield in de kwaliteit van de club, hechtte ze steeds meer waarde aan een duidelijke organisatiestructuur. Willem Tuijnman van Bureau Migranten: ‘Als je de tent draaiende wil houden wordt de bedrijfsvoering op een gegeven moment belangrijker dan het inhoudelijke. Je moet die voorzieningen in orde hebben, want anders gaat het fout.’
Aan de strenge eisen van de verslaglegging kon het AKPG ook nu nog niet voldoen. Juist door de invoering van de Basiseducatie wilde het college beter worden ingelicht over het aantal doorgestroomde cursisten. Door een gebrek aan personeel lag de administratie echter op zijn gat. Binnen het comité hadden verslagen geen prioriteit. Door onderbezetting werden alle medewerkers liever ingezet om de migranten met hun problemen te helpen dan dat ze tijd verkwistten aan het schrijven van rapporten.
De verslagleggingen veroorzaakten niet het enige organisatorische probleem. In een organisatieontwikkeling kwamen bestuursleden tot de conclusie dat een taakomschrijving per lid niet echt bestond. Iedereen werd waar nodig en waar mogelijk ingezet. Een begrenzing van taken was slechts informeel aanwezig. Doordat de organisatie zo groot was geworden, was niet iedereen goed op de hoogte van alle lopende zaken op het comité. Het was daardoor bovendien niet mogelijk overal bij betrokken te zijn. Dat had tot gevolg dat in sommige gevallen slechts een aantal personen waren betrokken bij de al dan niet formele besluitvorming. Door het ontbreken van een duidelijke structuur voelde niet iedereen zich even verantwoordelijk voor zijn of haar taken.
Dat bracht vooral voor de leden van de kernploeg grote druk met zich mee. Sinds medio jaren tachtig had Nelly drie vrijwilligers om zich heen op wie ze bouwde en in wie ze vertrouwen had. Ary, Marloes en Joke waren twintigers met een sociaal hart. Ze waren idealisten die iets voor hun medemensen wilden betekenen. Ook bij hen stonden de cliënten overtuigend voorop. Wanneer beslissingen moesten worden genomen, waren zij degenen die Nelly zonder problemen konden adviseren. Ze hadden bovendien voldoende ruimte om hun eigen ideeën in het AKPG te ontwikkelen en tot uitvoering te brengen. Alle drie waren ze zich er van bewust dat de basis van het comité niet zou veranderen. Daar wilde Nelly namelijk niets van weten. Ze namen daar echter genoegen mee en hadden niet de intentie om grote veranderingen door te drukken. Voor hen was het comité Nelly’s levenswerk, waardoor ze accepteerden dat zij er een groot stempel opdrukte.
Het was voor Nelly belangrijk dat ze mensen vertrouwde. Pas dan kon ze taken gemakkelijker uit handen geven. Ary, Joke en Marloes vertrouwde ze het toe. Het waren stuk voor stuk leden die zich zeer verantwoordelijk voelden. Dat maakte echter dat de druk die op het comité lag hen als eerste raakte. In vele notulen weerklinkt meerdere malen het verzoek om afwezigheid op tijd te melden en niet vijf minuten voor de afgesproken aanvangstijd. Regelmatig stond het AKPG voor gaten in de bezetting die moeilijk waren op te vullen. Het waren juist de leden van de kernploeg die zich verantwoordelijker voelden voor de organisatie en die vaak bijsprongen.
Officieel was er van een echte rolverdeling echter geen sprake. Voor de gemeente werkte zo’n onofficiële organisatiestructuur niet. In het geval van het Aktiekomitee had het ontbreken van een goede bedrijfsvoering en een duidelijk beleidsplan tot gevolg dat de gemeente in 1987 aangaf de taken te willen inperken. Het comitébestuur en politiek Rotterdam kwamen overeen dat de uitvoerende taken na verloop van tijd grotendeels zouden worden overgedragen aan algemene instellingen. Dat zou ertoe leiden dat het AKPG de handen vrijer kreeg om zich op díe taak te richten die de gemeente het belangrijkst achtte, namelijk actievoeren. Bovendien gaf die maatregel de comitéleden meer ruimte om innoverend en experimenteel te werk te gaan.
Dat was overigens een houding van de gemeente Rotterdam die niet alleen voor het AKPG gold. In 1987 deed ook de Stichting Buitenlandse Werknemers Rijnmond een stapje terug en veranderde ze haar beleid. De uitvoerende taken liet ze voor wat ze waren, omdat ook zij te maken had met de gemeentelijke voorkeur voor algemene instellingen boven categorale. De belangrijkste taken van de stichting werden ondersteuning van met name andere instellingen en voorlichting.
De gemeente Rotterdam hechtte bij Pro Gastarbeiders juist veel waarde aan de actiepoot. Ze was zich er van bewust dat het comité veel problemen onder de aandacht had gebracht. Het college signaleerde tegelijkertijd dat de actiegroep door een toename van de uitvoerende taken meer het karakter van een welzijnsinstelling had gekregen. Het AKPG kon dit niet ontkennen en omschreef zichzelf als “een soort kruising van een aktiegroep, een vrijwilligersorganisatie en een stedelijke welzijnswerkinstelling”. Het comité wilde eerder meer taken op zich nemen dan dat het met activiteiten stopte. Het had net een voorstel ingediend om projecten te beginnen voor ouderen. De gemeente had daar echter niet op gereageerd, waardoor het ouderenwerk niet goed van de grond kwam.
Hoewel de gemeente grote waarde hechtte aan de actiepoot van het comité werd er juist aan het einde van de jaren tachtig minder actiegevoerd. Dat had overigens niet te maken met onwil, maar met het feit dat er minder problemen waren om daadwerkelijk voor in de bres te springen. In die tijd dienden zich weinig nieuwe actiethema’s aan. Er waren nog wat acties voor personen boven wier hoofd uitzetting dreigde en een thema dat nog actueel was, was de ongelijke reorganisaties ten aanzien van culturele minderheden. Werkgevers hadden nog steeds de neiging om eerder een buitenlander dan een Nederlander de laan uit te sturen. Scheepsbouwer Verolme-Botlek was één van de ondernemers waartegen het AKPG actie voerde. Niet veel later volgde het schoonmaakbedrijf dat op het stadhuis dienst deed. De zaken werd serieus genomen en gecontroleerd op discriminatie. Uiteindelijk draaide de actie echter op niets uit. De gemeente geloofde niet dat de bedrijven discrimineerden. Bij de openbaring van de ontslaglijst van Verolme-Botlek bleek na afloop het tegendeel waar.
5.2 Jongerenwerk verloopt nog niet vlekkeloos
Naast problemen met de huisvesting en de Basiseducatie bezorgde ook het jongerenwerk het AKPG nog de nodige zorgen. Het doel was nog altijd om de openingstijden van de jongerensoos zo ruim mogelijk te houden. Feitelijk was daarvoor echter onvoldoende personeel, waardoor er zelfs geen tijd was voor vakantie. Daarnaast ontstond interne frustratie, doordat de verschillende vrijwilligers er een eigen beleid richting de jongens op nahielden. Ook hier was een duidelijke structuur daardoor ver te zoeken.
Daar kwam bij dat de begeleiding van de leden altijd mondjesmaat was. Totdat Marloes Boot zich met vrijwilligersbegeleiding ging bezighouden, bestond zulke ondersteuning niet. Na een korte rondleiding met wat uitleg gingen de nieuwkomers aan de slag. Voor vragen schoten ze aan wie ze aan konden schieten. Stagiaires vormden nog een aparte groep. Er waren al eerder vrijwilligers die de studenten begeleidden, maar toch was dat niet altijd voldoende om hen tevreden te stellen. Sommige voelden zich te weinig gewaardeerd en beklaagden zich er over dat ze het altijd direct hoorden wanneer ze iets fout deden, maar dat een complimentje nauwelijks werd gegeven. Stagiair Henny bekritiseerde bovendien de houding van Nelly. Tijdens zijn soosdienst stond hij te praten met een andere stagiair. Zodra Nelly binnenkwam, maande ze hem zich met de jongens bezig te houden. De stagiair voelde zich door die opmerking in het bijzijn van de soosbezoekers voor paal gezet.
Nu was het werken met stagiaires ook niet altijd eenvoudig. Als student van de Sociale Academie ervoer Marloes Boot de negativiteit die er op de opleiding bestond omtrent het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders. Juist van die studie kwamen veel studenten stage lopen bij het AKPG. Verhalen als dat het comité veel geld verdiende, deden er de ronde, waardoor ook stagiaires geregeld bevooroordeeld waren op het moment van binnenkomst. De term gastarbeiders was uit de tijd en het AKPG werkte niet professioneel genoeg. Stagiaires hadden veelal methoden aangeleerd volgens welke op het Aktiekomitee niet werd gewerkt. De spreekuren oogden bijvoorbeeld chaotisch. Alle medewerkers en cliënten zaten in één ruimte achter een typemachine te werken. Eigen kantoortjes hadden ze niet. Niet iedereen was geschikt om in zo’n werksfeer te kunnen werken. Als stagebegeleider heeft Marloes dan ook verscheidene stagiaires vervroegd zien vertrekken. Ook waren er bij die de werkwijze probeerden te veranderen, waardoor frictie ontstond.
Juist aan het einde van de jaren tachtig werkte het AKPG veel met stagiaires. Ze kostten niets en brachten veel tijd door op het comité. Vaak werden ze ingezet in de soos. Op momenten dat het Aktiekomitee de jongerenwerker kwijtraakte, zoals in 1986, bood de inzet een uitkomst. Het was al die tijd problematisch om een goede jongerenwerker in dienst te houden. Nog altijd bleek de problematiek complex. Bovendien stond het bestedingsbudget door de toename van het aantal migrantenorganisaties onder druk.
Het AKPG deelde altijd mee in het budget voor Marokkaanse randgroepjongeren. Benadrukt moet worden dat Pro Gastarbeiders in die tijd één van de 49 migrantenorganisaties was die moest putten uit het gemeentelijke subsidiepotje. De concurrentie was vele malen groter geworden, waardoor de gemeente ook meer eisen kón stellen. Terwijl het aantal kapers op de kust groeide, kreeg politiek Rotterdam bovendien weinig extra geld van de rijksoverheid. Daarom was de gemeente van mening dat organisaties meer financiële steun moesten zoeken bij het bedrijfsleven. In 1987 wilde het college echter nader ingaan op de activiteit. Het jongerenwerk was één van de uitvoerende taken van het comité. Dat betekende dat de gemeente Rotterdam ook in die activiteit wilde snijden. Het wilde dat Pro Gastarbeiders taken zou overhevelen aan de algemene instellingen.
In 1988 ontstonden nieuwe problemen omtrent het jongerenwerk. In januari van dat jaar werd Nelly door de jongeren en een aantal medewerkers uit de soos gezet. Die gaven te kennen dat de leidster altijd tegen de jongens schreeuwde en daarmee geen respect toonde. Volgens Soetens had de Marokkaanse jongerenwerker de bezoekers tegen haar opgestookt. Het bestuur zou de gang van zaken verder onderzoeken. Aangezien hij veel in de Marokkaanse taal sprak, was het echter moeilijk om vast te stellen in hoeverre de jongerenwerker de jongens daadwerkelijk had opgestookt. In datzelfde jaar moest de soos zelfs voor twee weken worden gesloten, omdat de jongeren tegen de regels in om geld zaten te kaarten.
Het probleem met de jongeren was dat ze voor de ontspanning naar het Aktiekomitee kwamen. De actieleden wilden met het jongerenwerk de jongens echter een vorm van bewustwording meegeven aan de hand van activiteiten en voorlichtingsavonden. Daar hadden de soosbezoekers weinig behoefte aan, waardoor ze zich met name tegen Nelly afzetten. ‘Ik weet dat een groot deel van de jongeren een hekel hebben aan Nel. Dit is volgens mij te wijten aan haar manier van optreden en het naar zich toetrekken van de verantwoordelijkheid in de soos.’ De nieuwe coördinator, Adri Slingeland, vond dat Nelly zich in de jongerensoos onvoldoende aan de regels hield. Ze moest niet meer in discussie gaan met medewerkers tijdens de openingsuren, de verantwoordelijkheid laten bij de aanwezige jongerenwerker en alleen invloed uitoefenen tijdens voor- en nabesprekingen en vergaderingen. Om verdere problemen te voorkomen vond het lid dat ook Nelly zich moest laten inroosteren als ze in de soos wilde meewerken.
De kwestie leidde ook tot politieke ongerustheid. Wethouder Hoogendoorn van Culturele Minderheden erkende dat de groep soosjongeren niet eenvoudig in toom was te houden, maar vroeg zich tegelijkertijd af of de aanpak bij het AKPG niet aan verandering toe was. Dat kon een kritische uitspraak zijn voor Pro Gastarbeiders. Tassie, Zohar en Murray betogen dat een vrijwilligersorganisatie die niet meegaat met de veranderingen in de tijd kan worden vernietigd. Hoe sneller de veranderingen in de samenleving, hoe belangrijker de aanwezigheid van een adequaat bestuur. Dat bestuur moet namelijk oog hebben voor alle veranderingen en de activiteiten van de organisatie bijsturen. Zeker in de jaren negentig veranderde de samenleving zo snel dat dit belang groter werd.
Het streven van de gemeente om meer professionelere organisaties op de migrantenproblematiek te zetten, belemmerde vrijwilligersorganisaties als het AKPG in hun werk. Bovendien werden zowel op landelijk als gemeentelijk niveau nieuwe beleidsstukken geïntroduceerd. In 1989 kwam Den Haag met de nota Allochtonenbeleid. Integratie was het sleutelwoord voor de te varen koers op minderhedengebied. Daarin werd betoogd dat specifieke voorzieningen niet langer gewenst waren en dat de algemene ook voor migranten dienden te voldoen. ‘Meedoen’ was het motto, waardoor grote aandacht ging naar de bestrijding van de werkloosheid.
Aansluitend bij deze nota kwam de gemeente Rotterdam in 1989 met de nota Het nieuwe Rotterdam in sociaal perspectief. Voor het college was het vooral belangrijk dat de Rotterdammers meer eigen verantwoordelijkheid namen en zelfstandiger inhoud gaven aan hun bestaan. Daarnaast werd de relatie met instellingen en migrantenorganisaties geherdefinieerd. De gemeente stelde meer eisen aan de taken van de subsidiënten. Die moesten goed aansluiten bij het integratiebeleid. Toch moest er wel ruimte blijven bestaan voor het behoud van de eigen cultuur. Die toevoeging mondde uit in de nota De nieuwe Rotterdammers van 1991. Bij die invoering zag het college de taak van het AKPG vervagen. De nota was gericht op inburgering met een nadruk op beroepsscholings- en werkgelegenheidsbeleid. De migranten en hun organisaties moesten meer een eigen verantwoordelijkheid hebben. Ook nu ging de voorkeur nog meer uit naar algemeen boven categoraal beleid en bestond de angst voor positieve discriminatie. Het feit dat het AKPG een vrij blanke organisatie was, was voor de gemeente bovendien een reden om de sympathie ervoor te doen afnemen. Het beleid was meer gericht op inburgering en een eigen verantwoordelijkheid voor de buitenlanders. Blanke organisaties die het voor de migranten opnamen, werkten die doelstelling echter tegen. Alle taken van het AKPG konden volgens de gemeente ook worden ondergebracht bij de professionele instanties. Alleen een koerswijziging kon het Aktiekomitee nog redden.
Zijn autonomie ging verder verloren. Door de financiële afhankelijkheid van de gemeente had die de macht om de werkzaamheden van het comité te stoppen. Wanneer die de activiteiten te verouderd vond, had ze de mogelijkheid het AKPG een strop om te doen. In veel vrijwilligersorganisaties blijkt echter dat het moeilijk is in te springen op veranderingen. Leden hebben zo’n groot geloof in hun missie dat ze volledig vertrouwen op de oude vertrouwde wegen om die missie uit te voeren. Die bestaande waarden kunnen zo diep zijn geworteld dat als iemand die probeert te veranderen, dat wordt ervaren als een bedreiging. Dat gebeurde tevens bij het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders. De werkvloer bepaalde grotendeels de beleidslijnen. Het bestuur had daar vrijwel geen invloed op. Vooral Nelly stippelde de koers van het comité actief uit. Zij geloofde in haar werkwijze en wilde die lijn doorzetten. Het bestuur had daarop weinig invloed.
5.3 Het AKPG in zijn bestaan bedreigd
Nelly besteedde wel meer aandacht aan de samenstelling van het bestuur. De samenwerking met de eerste lichting nieuwe bestuursleden was goed bevallen. Eind 1988 was de tweejarige termijn echter verlopen en wisselde het bestuur opnieuw. Nelly kwam zelf met het idee de oud-raadsleden Baggerman (VVD),Van Agteren (PvdA) en In ’t Veld (CDA) te vragen, omdat ze had ervaren dat een bestuur bestaande uit “hotemetoten” veel kon bereiken.
Nelly hoopte dat dat ook lukte met het nieuwe bestuur. In beginsel leek dat doel te worden bereikt. De gemeente wilde in gesprek met het nieuwe bestuur. Opnieuw bracht ze de wens onder de aandacht dat de bestuursleden een nieuw beleidsplan zouden opstellen, omdat het AKPG in haar ogen te veel bij het oude was gebleven. De gemeente uitte zelfs haar twijfel of het comité nog wel moest bestaan in een tijd waarin de buitenlanders veel mondiger waren geworden. ‘Het AKPG stamt uit de periode waarin ook elders in het land Nederlandse vrijwilligers uit maatschappelijke bewogenheid in actie kwamen om de omstandigheden van de toenmalige gastarbeiders te verbeteren. Naarmate de migranten mondiger begonnen te worden en zichzelf begonnen te organiseren, verdwenen instellingen als het AKPG geleidelijk van het toneel. In deze zin speelt de vraag of inmiddels geen relikwie in stand wordt gehouden. Het feit dat anno 1989 nog steeds geen migrant in het bestuur van het AKPG zit is illustratief: autochtonen maken uit wat voor allochtonen moet gebeuren.’
Dat laatste ging volgens de gemeente in tegen het idee om via zelforganisatie de emancipatie te stimuleren. Bij politici sloeg rond 1990 de twijfel toe of de behandeling van de buitenlandse werknemers niet altijd te betuttelend was geweest. Die aanpak kwam in een negatief daglicht te staan, doordat ze de minderheden slechts afhankelijk maakte. Toch erkende de gemeente dat het AKPG een landelijk begrip was en respecteerde ze de onuitputtelijke inzet van Nelly ten zeerste. Daarom wilde het college niet dat het comité zou verdwijnen, maar moesten de activiteiten worden toegespitst op de “specifieke capaciteiten van mevrouw Soetens”, namelijk actievoeren, spreekuren en opvang. In een verdere professionalisering van het AKPG zag politiek Rotterdam niets. Dat had te maken met het feit dat de activiteiten voornamelijk waren terug te voeren op vrijwilligerswerk. Bovendien zag het college niet gebeuren dat de taken van het comité werden afgestemd op instellingen die stedelijk of decentraal voor minderheden actief waren. ‘In een dergelijke samenwerking ligt niet de grootste kracht van het AKPG.’ Het gemeentebestuur zag Pro Gastarbeiders meer als een “nogal op zichzelf staande – zelfs naar binnen gerichte – instelling die in feite niet inpasbaar is in een meer integraal minderhedenbeleid”, maar “zeker geen overbodige instelling, wanneer de accenten worden gelegd op de aangegeven primaire functies”.
Die organisatorische zwakte werd ook uitgemeten in de media. In plaats van dominerende krantenartikelen over acties van het AKPG verschenen vanaf het einde van de jaren tachtig slechts stukken met betrekking tot organisatorische problemen. Eind 1989 kopte het Rotterdams Nieuwsblad bijvoorbeeld ‘Nel Soetens klaagt weer over te weinig personeel’. Het merendeel van de berichten over het comité benadrukte dat het AKPG wéér iets had. ‘Elk jaar tijdens de verdeling van het migrantenbudget klaagt Nel Soetens over te weinig personeel. Ook gistermiddag tijdens de druk door migrantenorganisaties bezochte vergadering van de commissie voor culturele minderheden roerde het ‘opperhoofd’ van het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders (AKPG) weer duchtig haar mondje. Zo erg zelfs dat wethouder Joop Linthorst (de vervanger van wethouder Hoogendoorn, die op zijn beurt weer de vervanger is van voormalig wethouder Simons) haar driemaal het woord moest ontnemen.’
Krantenartikelen over een klagend Aktiekomitee Pro Gastarbeiders dat geld of personeel wilde, werden beeldbepalend. Daarmee werden de media minder daadkrachtig gebruikt om de positie van de buitenlandse werknemers aan de kaak te stellen. Het comité schreef nog wel open brieven en persberichten, maar deed dat in mindere mate. Door het veranderde, meer op discriminatie beluste klimaat dacht het AKPG dat het de positie van de minderheden niet zou verbeteren als ze met hun problemen in de pers kwamen. Dat zou de negatieve houding van de Nederlanders ten aanzien van buitenlanders alleen maar versterken. Bovendien was er door de veranderde houding ook minder aandacht voor de problematiek. Wel werden met de geldproblemen de organisatorische zwakheden van het AKPG breed in de pers uitgemeten. Een aantal maanden na bovengenoemde commissievergadering verscheen het comité opnieuw bij een bijeenkomst om meer subsidie te vragen. De commissie Culturele Minderheden weigerde echter, omdat de financiële afrekening van het comité weer niet in orde was.
De comitéleden hadden simpelweg geen tijd om extra taken uit te voeren. Door de grote drukte op het comité was de organisatorische druk moeilijk weg te nemen. Aangezien het AKPG kampte met een tekort aan medewerkers kon het niet anders dan dat bepaalde activiteiten halfslachtig werden uitgevoerd. Waar het comité jarenlang draaide met minimaal honderd vrijwilligers waren rond de jaren negentig nog maar zeventig inzetbare leden over. De tijd waarin mensen massaal iets voor de samenleving wilden betekenen, kwam ten einde. Daaronder leed tevens het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders. Interne irritaties ontstonden door oververmoeidheid en overwerktheid.
De enorme druk op het personeel leidde er bovendien toe dat er geen tijd over was om de contacten met andere migrantenorganisaties veilig te stellen. Zo verklaarde het AKPG zijn imago van een in zichzelf gekeerde organisatie. Grote organisaties als het Platform Buitenlanders en de Stichting Buitenlandse Werknemers Rijnmond konden niet achter het AKPG staan. Volgens de bestuursleden was het van belang dat zulke instanties het comité publiekelijk steunden om in aanmerking te blijven komen voor subsidie.
5.4 Subsidie op de tocht
Die conclusie mocht echter niet meer baten. In 1991 besloot de gemeente het AKPG niet langer te subsidiëren. In politieke kringen was nog maar weinig over van de positieve ideeën ten aanzien van het Aktiekomitee. Ambtenaren van het Bureau Migranten waren daar helder over. ‘Zoals ik het AKPG ken meen ik dat de coöperatieve vaardigheden gewoonweg slecht zijn. (…) Naar mijn waarneming – en die mag uiteraard worden betwist – kan het AKPG niet samenwerken. Verder zie ik het AKPG als een nogal in zichzelf gekeerde instelling die – af en toe wild om zich heen schoppend – vooral agressie bij andere organisaties teweegbrengt.’ Aan de rol van het comité werd steeds ernstiger getwijfeld.
Al in 1987 waren afspraken gemaakt over het opstellen van een duidelijk beleidsplan. Tot in oktober 1991 had de gemeente dat plan echter niet ontvangen. Bij het AKPG was dan ook weinig veranderd. Aangezien het comité weinig veranderde, sloot het nog altijd niet voldoende aan bij het migrantenbeleid. De bereidheid om het AKPG te blijven ondersteunen, nam daarop af, waardoor stopzetting van de subsidie onvermijdelijk leek. ‘Wij realiseren ons dat met dit besluit de samenwerking wordt beëindigd met een instituut dat in Nederland ooit een unieke positie heeft gehad in de strijd voor positieverbetering van de toenmalige gastarbeiders. Talrijke migrantenorganisaties zijn inmiddels mondig genoeg geworden om voor hun eigen belangen op te komen. Wat dat betreft ligt de exclusieve rol van het Aktie Komitee achter ons.’
Het AKPG paste bovendien niet bij de ideeën van autochtone Rotterdammers. Ter illustratie, de extreem-rechtse partijen die openlijk tegen buitenlanders ageerden, behaalden in 1982 twee procent van de stemmen in Rotterdam, in 1986 was dit aantal gestegen tot vier procent, in 1990 tot zeven procent en in 1994 bedroeg het percentage al veertien. Enquêtes die in die tijd werden afgenomen, wezen uit dat meer Nederlanders meenden dat er te veel migranten in hun land woonden. Bovendien waren meer autochtonen van mening dat zij voorrang moesten krijgen op de woning- en arbeidsmarkt en geloofden slechts weinigen dat de buitenlanders hun leefwijze aan de Nederlandse zouden aanpassen. Zeker aan het begin van de jaren negentig bereikte het toenemende racisme een hoogtepunt. Een onderzoek onder Turken, Marokkanen en Surinamers wees uit dat velen zich bedreigd voelden door rechts-extremistische groeperingen.
Burstein concludeerde dat politici de belangen van de meerderheid willen behartigen. Wanneer de mening van de publieke meerderheid verschilt van die van een beweging is het voor de laatste lastiger succes te boeken. Politici zijn dan namelijk minder bereid om naar de wensen van de organisatie te luisteren. Dat gold ook voor het AKPG. De autochtone meerderheid keerde zich steeds meer tegen de buitenlandse minderheid. Meer dan ooit zette de gemeente dan ook in op algemene voorzieningen. Het AKPG-frame correspondeerde niet met dat van de autochtone Rotterdammers en daardoor ook niet met dat van de politici.
Het Aktiekomitee was ondanks de dreigementen echter niet van plan van koers te veranderen. Het bepleitte dat nog altijd ongeveer 150 mensen wekelijks de spreekuren bezochten. Dat was voldoende reden om op de vertrouwde voet door te gaan. Bovendien kwamen ook zo’n 350 buitenlanders jaarlijks op de taallessen af. Pro Gastarbeiders was verbouwereerd over de houding van de gemeente Rotterdam. ‘We zijn een laagdrempelige instelling en de vertrouwensrelatie met de migranten is groot. (…) We hebben in de loop van de tijd enorme deskundigheid opgebouwd in hulpverlening. Nu wil de gemeente 22 jaar ervaring zo maar opdoeken met de argumenten dat we geen beleidsplan hebben, dat onze instelling mank gaat aan management en dat we conservatief zijn.’
Het comitébestuur dacht daar echter anders over. De drie ex-raadsleden vormden de contactpersonen naar de gemeente Rotterdam. In plaats van meer druk op de gemeente uit te oefenen om in de huidige vorm te kunnen voortbestaan, verplaatsten de bestuursleden zich in de positie van het college. Daarmee sloten ze zich aan bij de gemeentelijke visie op het AKPG en spraken eveneens hun voorkeur uit voor het schrappen van uitvoerende taken en het concentreren op de spreekuren. De drie bestuursleden spraken in een bijeenkomst met de wethouders Hallensleben en Van der Schalk uit dat ze de opstelling van de gemeente ten aanzien van het AKPG “coulant” vonden. Ze twijfelden zelf namelijk aan de effectiviteit van het comité. Opnieuw vroegen de wethouders om een beleidsplan, maar gezien de onduidelijkheden over de financiële huishouding achtten de bestuursleden zich niet in staat tot de ontwikkeling daarvan.
De kloof tussen het bestuur en de werkvloer kon niet groter. De leden van de werkvloer waren het absoluut niet eens met de houding van de bestuursleden, waardoor een intern conflict tussen beide ontstond. Tijdens een gesprek met de gemeente later in 1991 gaven ze aan dat het weinig zin had een beleidsplan te maken, omdat de werkvloer toch niet bereid was dat uit te voeren. ‘Zij bemoeien zich met de Basis Educatie terwijl dat niet mag: er worden werkzaamheden verricht waarvoor men niet is aangesteld.’ Het bestuur wilde een beleidsplan ontwikkelen dat beter aansloot bij het gemeentebeleid, maar daartoe kwam het niet. ‘Geleidelijk is duidelijk geworden dat de oorzaak hiervan is dat medewerkster mw. N. Soetens van het AKPG geen loyale steun zal geven aan de uitvoering van een nieuwe aanpak en gedecideerd hecht aan de al langer bestaande formule.’ De bestuursleden hadden moeite met Nelly om te gaan. Ze trad buiten het bestuur om voortdurend namens het AKPG op. Via de gemeente hoorden ze dat de leidster van het comité weer was langs geweest. Er ontstond een onduidelijke organisatiestructuur door het dubbele optreden.
In ’t Veld en Van Agteren stelden mede namens Baggerman (die al lange tijd ziek was en niet goed functioneerde) voor dat de gemeente de subsidie beter kon stopzetten. Het had volgens hen geen zin een nieuw bestuur aan te stellen. ‘Liever vandaag nog de beuk er in’, zei In ‘t Veld letterlijk. Dat gebeurde uiteraard zonder medeweten van de medewerkers van de werkvloer. De belangrijkste ondersteuning voor dit standpunt was voor de bestuursleden de grote oncontroleerbaarheid van de organisatie. Door het ontbreken van materialen en de veelheid aan mondelinge afspraken was het onmogelijk het AKPG te managen. Ze bleven ex-raadsleden die altijd belang hadden gehecht aan inzicht in de uitgaven van het gemeenschapsgeld. Nu ze zich in de organisatie bevonden, merkten ze nog beter dat dat inzicht ver te zoeken was. Het was totaal onduidelijk hoeveel cliënten werden geholpen en wat de effecten waren van de hulp die het comité bood. Bovendien bleef onduidelijkheid bestaan over de mate waarin het AKPG de buitenlanders doorverwees naar de algemene instellingen. Tenslotte vonden de bestuursleden dat de club te weinig samenwerkte met andere migrantenorganisaties en dat het te veel taken in eigen handen probeerde te houden. Daarmee isoleerde het comité zich van de Rotterdamse samenleving en kwam het te veel op zichzelf te staan.
De meningen van het bestuur van het AKPG en de werkvloer liepen zo ver uiteen dat het onmogelijk werd om nog langer gezamenlijke standpunten uit te dragen. Het bestuur werkte op afstand en kwam zelden een kijkje nemen op de werkvloer. Het comité had hen aangesteld vanwege hun managementcapaciteiten, maar betreurde de onbekendheid met datgene dat zich op de werkvloer afspeelde. Daardoor kwamen ze namelijk met ideeën die volgens de werkvloer nooit zouden werken.
De drie ex-raadsleden stapten op kort nadat de gemeente had besloten de subsidie te beëindigen. De bestuursleden waren van mening dat “de manier waarop het aktie komitee werkt en de manier waarop wij inhoud willen geven aan de verantwoordelijkheden van het bestuurslidmaatschap, te zeer verschilt. Wellicht hebben wij alle drie de verkeerde achtergrond om een rol van betekenis in het AKPG te kunnen spelen”. Bij bestuursvergaderingen waren altijd medewerkers van de werkvloer aanwezig. Volgens In ’t Veld luisterden die niet naar de voorstellen van het bestuur en hielden ze vast aan het actiemodel. Daardoor kreeg het bestuur onvoldoende ruimte om een nieuwe weg in te slaan. Nelly verdedigde de houding van de werkvloer (figuur 5.2) met het argument dat
Figuur 5.2 Vrijwilligers van de werkvloer (Bron: foto van Joke van den Tempel, genomen tijdens het vrijwilligersfeest in november 1991).
die medewerkers altijd de praktische gang van zaken hadden bepaald en dat het bestuur zich daarmee nooit bemoeide.
De bestuursverklaringen hebben echter mede geleid tot de gemeentelijke beslissing om de subsidie daadwerkelijk stop te zetten. ‘Punt is, dat begin oktober het bestuur aan het gemeentebestuur kenbaar maakt dat het beter is om de subsidierelatie te beëindigen: omdat de financiële positie van het AKPG aan het verslechteren is, omdat aanwijzingen van het bestuur binnen de organisatie ter zijde worden gelegd, omdat het bestuur niet langer wenste te verantwoorden dat de subsidie zinvol besteed werd’, luidde een deel van het advies van het Bureau Migranten. Een belangrijke overweging was bovendien dat het college de organisatie meerdere malen had gewaarschuwd aan te sturen op een beleidsverandering. Daarmee had het AKPG echter nooit iets gedaan.
5.5 De overlevingsstrijd
Ondertussen vocht het Aktiekomitee voor zijn voortbestaan. Het had een steunkomitee samengesteld dat zich inzette voor de voortzetting van de subsidiëring. Naast comitéleden waren onder meer medewerkers van de Erasmus Universiteit, voorzitters van andere organisaties en ex-Kamerleden in dat initiatief vertegenwoordigd. Door allerlei prominenten steunbetuigingen naar het college te laten versturen, hoopte Pro Gastarbeiders de gemeente Rotterdam er van te overtuigen dat het comité wel degelijk steun had in de samenleving.
Het diende tevens een bezwaarschrift in tegen de abrupte beslissing van de gemeente om de subsidie te beëindigen. Het AKPG klaagde dat het bestuur de overige leden niet goed op de hoogte had gebracht van de gesprekken met de gemeente. Dat was voor deze laatste echter niet van belang. Het was immers niet aan haar om te controleren of het bestuur en de werkvloer informatie overlegden. Bovendien had de gemeente vertrouwen in het bestuur, doordat het grotendeels uit ex-raadsleden bestond. De Algemene Beroepscommissie die het bezwaarschrift bestudeerde, kenmerkte de subsidierelatie tussen de gemeente en het AKPG als “lang”, maar ook als één “die, vergeleken met andere subsidierelaties, een bovenmatige gemeentelijke inspanning heeft gevergd” en dat zou nog “zacht” zijn uitgedrukt. Toch concludeerde de commissie ook dat de beslissing om de subsidie te beëindigen te abrupt was genomen.
Dat leidde ertoe dat de stopzetting langzaam zou worden afgebouwd. De gemeente stelde daaraan echter wel eisen. Voor 1 juli 1992 moest écht een beleidsplan binnen zijn. Een nieuwe vraag om uitstel zou niet meer worden geaccepteerd. Bovendien moest het AKPG elke vier maanden een voortgangsrapportage indienen, waarvoor uitstel eveneens uit den boze was. Daarnaast werden voor jaarverslagen strikte deadlines bepaald. De gemeente Rotterdam was onverbiddelijk. Als niet tijdig aan de voorwaarden werd voldaan, was het college gerechtigd de subsidie alsnog te beëindigen. Om voor 1993 in aanmerking te komen voor subsidie moesten alle noodzakelijke stukken voor 1 april 1992 worden ingeleverd. De tolerantie en het openstaan voor vertragingen kwam daarmee tot een einde. ‘Het actiecomité Pro Gastarbeiders heeft in Rotterdam een redelijke reputatie, maar in de loop der jaren is een gewoonte ontstaan om niet optimaal te voldoen aan de verwachtingen van de subsidiegever’, schreef het Rotterdams Dagblad. De gemeente ging haar macht over het comité steeds meer gebruiken. De politieke mogelijkheden werden daarmee beperkter.
Uit ambtelijke briefwisselingen blijkt overigens dat politiek Rotterdam al sinds 1991 bezig was argumenten te verzamelen voor het beëindigen van de subsidie aan het AKPG. Vooral waar het ging om de overdracht van taken bouwde de gemeente zich zo goed mogelijk in. Als eis om nog subsidie te krijgen, moest het AKPG toestemmen in de overdracht van taken. Alleen de “vangnetfunctie” en de spreekuren moesten bij het AKPG blijven. Dit om te voorkomen dat de gemeente activiteiten subsidieerde die al door andere instellingen werden gedaan. De gemeente was echter bang dat het comité inderdaad zou toestemmen, subsidie kreeg, vervolgens niets veranderde, maar door het instemmende antwoord toch verzekerd was van financiële ondersteuning. Daarom voegde ze de eis toe dat de activiteiten van Pro Gastarbeiders binnen het beleidsplan moesten passen. Ze wist dat dat niet het geval was, waardoor ze de garantie had juridisch sterk te staan wanneer ze de subsidie daadwerkelijk wilde stopzetten.
McCarthy en Zald concludeerden al dat de professionalisering van een beweging niet altijd even gunstig is. Die organisaties zijn namelijk meer gebonden aan de wensen van de geldschieters. Kriesi voegde daaraan toe dat te nauwe verbondenheid met het politieke veld niet altijd goed is voor een beweging. Dat leidt er namelijk toe dat een organisatie steeds meer wordt geïntegreerd in het bestaande systeem. Datzelfde gebeurde met het AKPG. Door de financiële afhankelijkheid moest het meer aan de eisen van de gemeentelijke geldschieter voldoen. Bovendien wilde de politiek het comité steeds verder in het beleid integreren.
Het comité kon weinig anders dan zo goed mogelijk aan de wensen van de gemeente tegemoetkomen. Het ging daarom op zoek naar instellingen aan wie het activiteiten kon overdragen. Een brief waarin het AKPG aangaf de Basiseducatie te hebben overgedragen aan een andere instelling, de spreekuren te blijven voortzetten – wat mocht –, maar voor het jongerenwerk geen alternatief te kunnen vinden, werd de club uiteindelijk fataal. De gemeente pakte het laatste punt op als een verbreking van de beloften. Intern verschenen notities waarin ze benadrukte dat dit het moment was waarop ze de subsidie kon beëindigen. Het niet uitbesteden van het jongerenwerk strookte namelijk niet met het raadsbesluit.
Daar kwam bij dat Nelly en een aantal bestuursleden in een gesprek met wethouder Hallensleben aangaven het jongeren- en vrouwenwerk te willen voortzetten. Om van subsidie verzekerd te zijn, moest het comité die taken echter overdragen aan algemene instellingen. De gemeente zag dit signaal dan ook als bewuste weigering van het volgen van de aan hen gestelde eisen. Het gesprek leidde tot frustraties bij de gemeente Rotterdam. Het bestuur kreeg nauwelijks de kans het woord te voeren, omdat Nelly voortdurend zat “te kakelen”. ‘NS [Nelly Soetens] hecht onverkort aan de bestaande formule bij het AKPG: een aantal sterk met elkaar vervlochten activiteiten die elkaar aanvullen. Het past niet in haar voorstellingsvermogen om daar functies uit weg te nemen.’
Het gesprek kwam het Aktiekomitee niet ten goede. Vanaf dat moment had de gemeente zwart op wit het bewijs dat het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders de taken niet wílde overdragen. Het was voldoende om te besluiten de subsidie per 1 februari 1993 te beëindigen. De gemeente was van mening dat het AKPG niet aan de voorwaarden had voldaan. Het werkte niet op andere wijze samen met instellingen, er was geen nieuwe werkafspraak gemaakt met professionele organisaties over het doorverwijzen naar aanleiding van de spreekuren, het had onvoldoende inzet getoond om personeel over te dragen en vroeg daarentegen om extra personeel. Afgesproken was om over te gaan op een personeelreductie. Het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders had in de ogen van politiek Rotterdam bewust een risico genomen om niet aan de gestelde voorwaarden te voldoen.
In april 1993 kwam er een definitief einde aan het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders. Het kon Figuur 5.3 Nelly regelt de laatste zaken voordat het AKPG officieel wordt gesloten (Bron: Rotterdams Dagblad, ‘Ik gun de overheid een hoop narigheid’, 27 maart 1993). niet op tegen de macht van de gemeente Rotterdam. De stadsbestuurders dwongen het comité aan autonomie in te leveren, maar het Aktiekomitee weigerde om zich zo onder druk te laten zetten. Ondanks de subsidie wilde het onafhankelijk en naar eigen inzicht blijven opereren. Nelly reageerde na afloop standvastig in het Algemeen Dagblad. ‘Mensen aanhoren en doorverwijzen. Dat verdomden wij. Wij waren geen doorgeefluik. Wij verwezen wel door, maar pas als het ons schikte.’ Bovendien hadden de leden geen fut meer om door te vechten voor hun bestaan. ‘Door ziekte en uitval van medewerkers na de strijd om de subsidie vorig jaar is Nelly versleten (…). Om weer zo’n grote actie te beginnen is enorm veel energie nodig, want het betekent bergen werk verzetten. Om gezondheidsredenen is dat niet mogelijk. Noodgedwongen staakt het AKPG de strijd.’
De enorme druk die in de jaren negentig op de actieleden was komen te liggen, eiste haar tol. Joke en Ary zaten oververmoeid thuis en ook Marloes kampte met gezondheidsproblemen. Die afwezigheid legde nog meer druk op Nelly’s schouders die zelf ook op was. Hoewel een groepje migranten nog een actie wilde organiseren en niet begreep dat het AKPG niets ondernam tegen het raadsbesluit gooide het AKPG het bijltje er bij neer.
De leidster had het gevoel haar levenswerk voortijdig te moeten beëindigen. Ze zag nog altijd vele problemen en hulpverzoeken wat voor haar een teken was dat de positieverbetering van de gastarbeiders nog niet tot het gewenste niveau was getild. Een reactie van Nelly was echter nogal tegenstrijdig. ‘We werden vaak uitgekreten voor opvattingen die nu langzaam acceptatie vinden. De gemeente Rotterdam wil nu ook een loket waar migranten met alle vragen terecht kunnen. Dat deden wij toch ook al!’ Della Porta en Diani concludeerden al dat wanneer het interpretatieve frame van de beweging wordt overgenomen in politieke kringen ze een kleinere kans heeft op een voortbestaan. Wanneer dit niet het geval is, blijft er meer ruimte voor de activiteiten van de beweging. Feitelijk bevestigt Nelly hier dat er weer een taak opzat. Het AKPG werkte hard aan voorzieningen voor buitenlanders en die waren er. Steeds meer instellingen waren beter afgesteld op het werken met migranten en de overheid kwam stap voor stap tot een breder beleid. De ogen waren geopend. In de gemeente Rotterdam was er grote aandacht voor het lot van de etnische minderheden. Wellicht gebeurde niet alles zoals Nelly in gedachten had, maar er was beleid.
Zo luidde tevens de opvatting van politiek Rotterdam. Het AKPG had zichzelf in haar ogen overleefd. Volgens haar waren de buitenlandse werknemers mondig genoeg om voor hun eigen belangen op te komen. Bovendien werd integratie pas bereikt wanneer de buitenlanders niet meer hoefden aan te kloppen bij categorale organisaties, maar gebruikmaakten van dezelfde instellingen als de autochtone Rotterdammers. Tot op het laatste moment zag Nelly echter het belang van haar Aktiekomitee Pro Gastarbeiders. ‘Als dat zo zou zijn, snap ik niet dat we het op onze spreekuren nog zo druk hebben met buitenlanders die bij algemene instellingen hun neus hebben gestoten. Met onze hulpverlening voorzien we in een gat dat anderen laten vallen.’
5.6 Conclusie
Ook in deze laatste periode van het bestaan van het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders is het niet gelukt de doelstelling te verwezenlijken. Zeker op het gebied van structurele positieverbeteringen zijn zelfs weinig activiteiten meer ondernomen. De individuele hulpverlening nam een belangrijker plaats in en was daarmee succesvoller. De taallessen, spreekuren en het jongerenwerk draaiden door, maar acties werden een stuk minder vaak gevoerd. De periode is daarmee opnieuw te bestempelen als gematigd succesvol.
Dat het AKPG minder actie voerde, had er mede mee te maken dat zich minder thema’s aandienden om actie op te voeren. Het minderhedenbeleid had zich op zowel landelijk als gemeentelijk niveau verder ontwikkeld en er waren meer migrantenorganisaties ontstaan die zich over de problematiek bogen. Daarmee was het Aktiekomitee steeds verder uit de markt geprijsd. De exclusieve rol die het jarenlang had gespeeld, was het kwijt.
De belangrijkste oorzaak voor het teruglopende succes heeft betrekking op de politieke mogelijkheden. Door de ontwikkeling van meer beleid nam de druk op het comité toe. Het paste namelijk steeds slechter in de beleidslijnen. De gemeente wilde echter alleen nog organisaties subsidiëren bij welke dat wel het geval was. Met het nieuwe beleid was de nadruk op algemene voorzieningen zo sterk geworden dat de gemeente de categorale wilde beëindigen. Bovendien vond het college de blanke organisaties als het AKPG te betuttelend. Die maakten de buitenlanders te afhankelijk. De nadruk lag meer op een verbeterde beroepseducatie en de creatie van een arbeidsmarktperspectief.
Als het Aktiekomitee wilde voortbestaan, moest het een beleidsplan opstellen dat bij het minderhedenbeleid aansloot. Ook nu speelde de organisatorische zwakte het comité echter parten. Het plan kwam er nooit, waardoor de gemeente eiste dat het AKPG de uitvoerende taken overdroeg aan algemene instellingen. Door de toegenomen politieke druk was de organisatiestructuur tussen werkvloer en bestuur iets duidelijker geworden. Sinds 1986 was er geen belangenverstrengeling meer, doordat het bestuur niet langer bestond uit mensen van de werkvloer. Het comité probeerde met een “hotemetotenbestuur” te professionaliseren. Tegelijkertijd legde Nelly echter geen taken neer, waardoor ze in het vaarwater van het bestuur terechtkwam. Met het tweede nieuwe bestuur, waarin drie ex-raadsleden zaten, nam de kloof tussen de werkvloer en het bestuur toe. De ex-raadsleden wilden een beleidsplan ontwikkelen, maar wisten dat de werkvloer zich daarnaar niet zou schikken. Daarom brachten ze het advies om de subsidie te stoppen over op de gemeente Rotterdam. Die had grote vertrouwen in het nieuwe bestuur, doordat er ex-raadsleden inzaten.
Pro Gastarbeiders balanceerde op de keuze voor voortbestaan of niet. De enorme financiële afhankelijkheid van de gemeente liet hen weinig ruimte. Het moest de werkwijze veranderen en aan autonomie inleveren om een verlengstuk van het gemeentebeleid te worden. Als het op eigen wijze wilde doorgaan, moest het andere geldschieters zoeken. Het AKPG ging echter op bestaande voet verder, waardoor de politiek de macht gebruikte om de subsidie stop te zetten.
Het in de samenleving heersende frame werkte ook in deze laatste periode niet in het voordeel van het AKPG. Dat raakte nog verder verwijderd van het comité-frame. De discriminatie nam nog verder toe en de rechtse, anti-buitenlander Centrumpartij won aan steun. Dat maakte het er voor het Aktiekomitee niet gemakkelijker op om zijn ideeën uit te werken. Daar kwam bij dat het vertrouwen van de gemeente in het comité verder was afgenomen. Met de voortdurende uitstel van de verhuizing en de nog altijd slechte verslaglegging zag het college het comité nog meer als organisatorisch zwakke club. Door de toenemende professionalisering hechtte het echter meer waarde aan de organisatiestructuur.
Financieel had het Aktiekomitee het bovendien moeilijk door de invoering van de Wet op de Basiseducatie. Alleen professionele krachten mochten nog taallessen geven. Het geld van de taallessen was juist belangrijk geweest om van te sparen en andere activiteiten van te doen. Dat kon echter niet meer, doordat dat nu ging naar de uitbetaling van de werknemers. De afhankelijke positie is in april 1993 uiteindelijk de ondergang geworden.

6. Slotbeschouwing

Het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders bestond bijna 24 jaar. Dat is vrij lang voor een sociale beweging. Wanneer het comité andere inkomstenbronnen had gehad, was het waarschijnlijk zelfs nog jaren langer doorgegaan. De organisatie bestond uit onuitputtelijke, solidaire strijders die niets liever wilden dan hun buitenlandse medemens aan een beter perspectief te helpen. De financiële afhankelijkheid dwong de actiegroep er mee te stoppen. In dit laatste hoofdstuk rest mij niets anders dan een afrondende analyse uit te voeren van de succesfactor van het AKPG.
Daarnaast wil ik de oorzaken voor de verdwijning van het comité onder de loep nemen. Daarnaar is in de sociale wetenschappen slechts beperkt onderzoek gedaan. Aanvankelijk bestudeerden sociologen namelijk vooral de opkomst van sociale bewegingen. Vervolgens ging de aandacht meer uit naar analyse van de bestaansvoorwaarden en resultaten van die bewegingen. Zald, McCarthy en McAdam concludeerden al dat bruikbare theorieën echter nog altijd zeldzaam zijn. Dat geldt des te sterker voor de beëindiging van bewegingen. Om een degelijk onderzoek naar het Aktiekomitee te kunnen afronden, is een blik op de oorzaken voor de verdwijning van Pro Gastarbeiders echter noodzakelijk. Die zijn namelijk voor een belangrijk deel gelieerd aan de factoren die van invloed waren op de mate van succes ervan.
De slotanalyse voer ik uit aan de hand van de in hoofdstuk 2 behandelde effecten. Gebleken is dat voor al mijn bevindingen ideeën zijn terug te vinden in de literatuur. In de slotbeschouwing wil ik daarom meer in grote lijnen ingaan op de succesfactor. Stapsgewijs analyseer ik de mate van succes, de politieke mogelijkheden, de invloed van de organisatiestructuur en de gevolgen van framing. Die laatste drie factoren hebben gedurende het bestaan van het Aktiekomitee een ontwikkeling doorgemaakt. Uit het onderzoek komt naar voren dat ze elkaar voortdurend kruisen en raken. Tijdens het gehele bestaan van Pro Gastarbeiders hadden de drie daardoor invloed op het functioneren. Het einde van het AKPG was tevens het slotpunt van de ontwikkelingen die al die tijd het succes hadden bepaald.
Een studie naar de uitkomsten van een sociale beweging is echter niet eenvoudig. Het AKPG was zo’n veelzijdige organisatie dat ik gedurende het hele onderzoek keuzes heb moeten maken. Het was onmogelijk alle activiteiten te analyseren. Daarom heb ik me voornamelijk geconcentreerd op de drie belangrijkste aspecten van de organisatie, te weten de taallessen, het jongerenwerk en de spreekuren met daaraan gekoppeld de acties. Bovendien heb ik me gericht op de gemeentepolitiek, terwijl het Aktiekomitee tot op zekere hoogte ook op landelijk niveau opereerde. De resultaten van die acties zouden in een nieuw onderzoek kunnen worden geanalyseerd.

Om de uitkomsten te meten, heb ik voortdurend de doelstellingen in het oog gehouden. Het comité stelde alles in het werk om voor buitenlandse werknemers op politiek, sociaal, cultureel en economisch terrein een positie te creëren die gelijk was aan de autochtone bevolking. Het greep terug op alle benodigde middelen om die doelstelling te verwezenlijken. Belangrijke pilaren van de strategie waren het geven van taalonderwijs en cursussen, het geven van voorlichting, het verlenen van sociale bijstand door het houden van spreekuren, maatschappelijke misstanden aan de kaak stellen aan de hand van acties, oplossingen vinden om een einde te maken aan de misstanden en “andere wettige middelen aanwenden die aan het doel bevorderlijk kunnen zijn”. Een belangrijk idee was bovendien dat de gastarbeiders zich bewust moesten worden van de positie waarin ze zich bevonden.
Deze brede doelstelling maakt het bepalen van de mate van succes er niet eenvoudiger op. In feite hield die immers een complete verandering in de samenleving in. De doelstelling was te breed en te hoog gegrepen om haar volledig te kunnen verwezenlijken. Ten eerste staat een beweging die op dit terrein opereert niet alleen. Zoals in de inleiding beredeneerd, waren er drie belangrijke spelers op het veld van het migrantenvertoog, te weten de overheden, de autochtone Rotterdammers en de buitenlandse werknemers met hun belangenbehartigers. Allen hadden invloed op de problematiek. Ten tweede is het lastig te bepalen wanneer buitenlanders een gelijke positie innemen aan die van de autochtone bevolking. Tussen autochtonen onderling bestaat immers eveneens diversiteit. In hoeverre het AKPG resultaat heeft geboekt, onderzoek ik in de volgende paragraaf.
6.1 Het AKPG en succes
Om de mate van succes van het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders vast te stellen, is het van belang een onderscheid te maken tussen twee niveaus. Enerzijds werkte het aan de individuele positieverbetering en anderzijds zette het zich in om algemene veranderingen te verwezenlijken. Met individuele positieverbetering bedoel ik letterlijk de hulpverlening aan aparte, afzonderlijke gevallen. Het gaat om mensen die individueel zijn geholpen. Taallessen, spreekuren en jongerenwerk zijn activiteiten die mijns inziens bijdroegen aan de individuele positieverbetering. Ongetwijfeld zijn uiteindelijk hele groepen gastarbeiders vooruitgeholpen, maar de aanpak werd op individueel niveau uitgevoerd. Met algemene positieverbetering doel ik op verandering van beleid. Met wijzigingen van regelgeving werden namelijk in één keer alle buitenlanders die onder die wetgeving vielen geholpen. Dat is een meer algemene vorm van positieverbetering. We hebben gezien dat het comité met name succesvol is geweest op het gebied van de individuele hulpverlening. Algemene successen zijn echter grotendeels uitgebleven. Daarom wil ik de activiteiten van het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders in Rotterdam tussen 1969 en 1993 gematigd succesvol noemen. Op individueel niveau zijn vele gastarbeiders vooruit geholpen, maar op algemeen niveau had het comité meer willen bereiken.
Het Aktiekomitee trachtte deze algemene positieverbetering vooral door acties te bereiken. Die protesten waren met name gericht tegen het stadsbestuur en de gemeentelijke diensten. Het begon actie te voeren voor betere huisvesting. Die problematiek is tot ver in de jaren tachtig een thema gebleven, waarop het comité algemene successen probeerde te boeken. Zeker in het begin was de thematiek zo nieuw dat de gemeente Rotterdam wel oren had voor de kritiek van de actiegroep. Het nam ermee een plaats in van klokkenluider. De huisvestingsproblematiek was niet de enige thematiek waarmee het comité vooropliep met alarmeren. Het was zeker tot medio jaren tachtig zeer succesvol in het aankaarten van andere nieuw ontdekte problemen, zoals een achterstallige uitbetaling van de kinderbijslag en de noodzaak voor de buitenlanders om een transculturele psychiater tot de beschikking te hebben.
Het vestigen van de aandacht op gastarbeidersproblematiek was echter één van de weinige successen op algemeen niveau. Meerdere thema’s zijn door de acties van het comité op de politieke agenda gekomen. De uitvoering ervan gebeurde echter vaak niet volgens de verlangens van het Aktiekomitee. De aandacht van wethouder Van der Ploeg voor de taallessen was een uitzondering. De gemeentelijke talenpractica werden binnen de kortste keren opengesteld voor de buitenlanders. Een ander scenario speelde zich echter af op het gebied van de huisvesting. Het comité wist de thematiek wel op de politieke agenda te krijgen en er was waardering voor de alertheid waarmee het was opgetreden, maar het gemeentebestuur nam pas krachtige maatregelen nadat de Afrikaanderrellen waren uitgebarsten. De totale onvrede van zowel buitenlandse werknemers als autochtone Rotterdammers zette de gemeente pas voldoende onder druk om daadwerkelijk harde maatregelen te treffen. Dat die dubbele druk noodzakelijk was, valt tevens af te leiden uit de acties om grotere huizen voor de buitenlanders aan het begin van de jaren tachtig. Het kostte het comité meer moeite aandacht te krijgen voor de problematiek en in plaats van een structurele oplossing af te dwingen, wist het slechts een sociale urgentieverklaring voor de migranten te verwezenlijken.
In dezelfde periode kampten de gastarbeiders met meerdere problemen die het Aktiekomitee aangreep om actie op te voeren. Meer oren had het college voor de klachten van het AKPG over de slechte uitbetaling van de kinderbijslag. De buitenlanders hadden het financieel gezien al niet breed. Achterstallige uitbetaling van de kinderbijslag maakte hun situatie er niet eenvoudiger op. Door toedoen van het AKPG werden probleemgevallen direct geholpen. Het comité wist de positie van de gastarbeiders ook te verbeteren met de actie voor de afschaffing van de psychologische test bij de sollicitatieprocedure van de gemeente. Die test was te moeilijk voor buitenlandse sollicitanten, waardoor ze ongelijke kansen hadden op de baan. Het probleem werd erkend en de test verdween. Toch is ook dit succes niet geheel aan het AKPG toe te schrijven. Al voordat de club het probleem signaleerde, werd er op landelijk niveau aan een oplossing gewerkt. Het Aktiekomitee was slechts één van de organisaties die de kwestie onder de aandacht van de politiek bracht.
Het was steeds lastiger om tot de politieke agenda door te dringen. Het AKPG probeerde aan het begin van de jaren tachtig erkenning te krijgen voor de medische problematiek door een eerlijke herkeuring van WAO’ers te eisen, maar dat draaide nergens op uit. Door het comité kwam er niet veel later wel een transculturele psychiater in dienst van het RIAGG. Toch nam de gemeente ook bij deze actie niet de aanbeveling van het AKPG over. Dat wenste namelijk dat het college een transculturele psychiater bij hem plaatste. Ook wist het comité geen aandacht te krijgen op het gebied van voorlichting aan en over buitenlanders. Zelf nam het de taak op zich door de gastarbeiders tijdens de spreekuren over hun rechten en plichten voor te lichten. Daarnaast stond het met een stand op de Lijnbaan om de Nederlanders over de nieuwkomers voor te lichten. Daarmee hoopte het meer begrip te kweken tussen beide groepen, maar dat lukte niet erg. Veel autochtone stadsgenoten stonden niet open voor een gedachteverandering, waardoor de taak tot weinig leidde. Het merendeel van de Rotterdammers zag de buitenlanders als tweederangsburgers en daar kon het comité geen verandering in brengen. Het AKPG wist de sociale positie niet te verbeteren.
Dat had tevens gevolgen voor de economische positie van de buitenlandse werknemers. Naarmate het aantal laagbetaalde banen verdween, groeide de werkloosheid onder de gastarbeiders. De werkloosheidscijfers werden eerder dramatischer dan dat ze een positief beeld lieten zien. Met de verharding in de samenleving in de jaren tachtig nam namelijk ook de discriminatie van werkgevers toe. Ondanks diverse acties van het AKPG tegen specifieke bedrijven kon het comité daar geen verandering in brengen. Het streven naar een economische positieverbetering mislukte.
Een belangrijke verdienste van de acties was wél dat de buitenlanders zich bewuster werden van de ongelijkheid in de samenleving. Ze leerden voor zichzelf op te komen. Allereerst ontwikkelde die bewustwording zich onder de eerste generatie gastarbeiders, maar dat werd in de loop der tijd ook overgedragen op latere generaties. De acties maakten hen er van bewust dat ze in de Nederlandse samenleving mochten strijden voor hun rechten. Op het moment dat het AKPG het bijltje er bij neer gooide, was een groep migranten automatisch klaar om actie te gaan voeren. Ze pepten de vrijwilligers op om te strijden voor het bestaan van hún comité. Hoewel de energie om verder te strijden op was en protest uitbleef, was de reactie van de buitenlandse werknemers een bewijs dat ze zich bewust waren van onrecht om hen heen. Ze wisten dat ze met een actie om het AKPG in leven te houden.
Op het individuele niveau deden zich ook ontwikkelingen voor. Dat gebeurde meer in de vorm van uitvoerende taken. De taallessen waren een belangrijke eerste stap. Naast de openstelling van de gemeentelijke talenpractica startte het AKPG zelf ook met taallessen. Er kwamen binnen de kortste keren jaarlijks gemiddeld tussen de driehonderd en vierhonderd cursisten op af. Als ze gelijke kansen aan die van de autochtone Rotterdammers wilden hebben, was het van belang een eigen zegje te kunnen doen. In hoeverre de eigen lessen daadwerkelijk hebben geleid tot een positieverbetering blijft echter lastig te meten. Het AKPG heeft nooit onderzoek laten doen naar de kwaliteit van de lessen en de vooruitgang die de migranten boekten bij het spreken van de Nederlandse taal. Ongetwijfeld hebben de cursisten iets opgestoken, ongetwijfeld zijn er cursisten die jaar in jaar uit naar de taallessen kwamen en zelfs een behoorlijk woordje Nederlands hebben leren spreken. Een groot deel van de cursisten was echter laag opgeleid en leerde moeilijk. Uit reacties van de respondenten blijkt dat veel van hen na jaren nog altijd slecht Nederlands spraken. De taallessen zullen hen de beginselen hebben bijgebracht, maar om mondigheid te creëren moesten de buitenlanders hun opgedane kennis bovendien in de praktijk brengen. De mondigheid is daarmee niet alleen het gevolg van het AKPG.
Tijdens de taallessen kwam het comité in aanraking met de taalbarrière waar de buitenlanders tegen opliepen. Ze konden nergens terecht met hun problemen, waardoor het comité met spreekuren begon. Die spreekuren zijn een zeer belangrijke pilaar geweest voor het Aktiekomitee. Opnieuw is het jammer dat het geen officiële cijfers heeft bijgehouden van de hulpverlening. Afgaande op de respondenten kan echter worden geconcludeerd dat duizenden mensen door de activiteit vooruit zijn geholpen en dat het succesvol was. Het comité versterkte zijn krachten door problemen af te leiden uit de spreekuren. Daar trok het vervolgens voor aan de bel. Door de bundeling van probleemgevallen had het thema’s om actie op te voeren en kon het vooroplopen in de signalering.
De vreemdelingenhulp is een belangrijk thema van het AKPG geworden. Het heeft vele buitenlanders aan een verblijfsvergunning geholpen, waarmee ze voor de wet gelijkwaardige burgers waren. Ook over deze thematiek heeft het AKPG nooit cijfers bijgehouden. Het merendeel van de respondenten heeft aangegeven dat misschien wel duizenden buitenlanders door het comité aan een verblijfsvergunning zijn geholpen. Voor de echte probleemgevallen werden zelfs individuele acties op touw gezet. Hoewel dit uiteindelijk een algemeen succes lijkt, wil ik het toch als individueel bestempelen. Er is immers nooit door toedoen van het AKPG een maatregel doorgedrukt die de hele groep raakte. Alle gevallen moesten apart worden behandeld, waardoor mensen op individueel niveau werden geholpen.
De spreekuren zijn in al die jaren druk bezocht geweest. Het was een activiteit waar iedereen terecht kon. Op die manier bouwde het AKPG een achterban op. Het ging als een lopend vuurtje onder de buitenlandse werknemers in Rotterdam dat ze met problemen bij het Aktiekomitee moesten zijn. Daar werden ze goed geholpen. Via de pilaar werden de migranten naar de taallessen geleid, waardoor de twee activiteiten nauw verbonden waren. Om zich goed op de doelgroep te kunnen richten, kwam daar aan het einde van de jaren zeventig een derde pilaar bij, namelijk het jongerenwerk. Die activiteit was voor het AKPG een middel om de doelstelling te bereiken. Vanuit de jongerensoos werden de jongens doorgestuurd naar de taallessen en konden ze met problemen naar de spreekuren. Het is echter de vraag of de mate van succes opwoog tegen de enorme druk die het jongerenwerk op het comité legde. De jongerensoos was vooral belangrijk om een sociaal netwerk op te bouwen en om de jongens van de straat te houden. Die doelen werden met een gemiddeld bezoekersaantal van zestig per avond bereikt. Het valt echter ook bij deze activiteit te betwijfelen in hoeverre ze heeft bijgedragen aan de positieverbetering van de buitenlanders. De jongens kwamen er immers meer voor de ontspanning dan dat ze bewust bezig waren met hun positie van tweederangsburger. De activiteiten die waren gericht op bewustwording maakten de jongeren slechts opstandig. Het jongerenwerk was daardoor een moeilijk houdbare taak.
Aangetekend moet worden dat de individuele hulpverlening tot het einde is doorgezet. De strijd voor een algemene positieverbetering kwam vanaf 1986 echter op een laag pitje te staan. Het actiegehalte werd geringer met name, doordat zich minder problemen aandienden om tegen te protesteren. Het succes van het AKPG nam daardoor verder af, want de positie van de buitenlanders werd er ook aan het einde van de jaren tachtig niet beter op. Het is het Aktiekomitee niet gelukt de denkwijze over migranten die in de Rotterdamse samenleving aanwezig was dusdanig te beïnvloeden dat die een ommekeer van 360 graden heeft gemaakt. Wel heeft het de gemeente met de neus op de feiten gedrukt door voortdurend aan de bel te trekken. Misschien werd niet alles opgelost zoals het comité graag had gezien, maar het AKPG heeft wel degelijk veel thema´s op de politieke agenda gekregen. Dat de doelstelling te hoog was gegrepen om alleen te kunnen oplossen, staat als een paal boven water. Dat kan de reden zijn geweest dat met name leidster Nelly Soetens niet een geheel bevredigd gevoel aan de resultaten van het AKPG heeft overgehouden. De brede idealen hebben er echter wel toe geleid dat het comité niet heeft opgegeven. Het had voortdurend oog voor het feit dat de buitenlanders nog geen gelijke positie aan die van de autochtone Rotterdammers innamen. Daarom bleef het doorgaan. In al die tijd dat het heeft doorgevochten, zijn toch weer nieuwe mensen geholpen.
Dat het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders met name op individueel niveau succesvol was, had alles te maken met de grote achterban die het had. In al die jaren van activiteiten had het comité een naam opgebouwd onder de migranten. Via mond-tot-mondreclame wisten de buitenlanders met problemen het AKPG als geen ander te vinden. Vooral wat betreft de spreekuren was het comité bovendien weinig afhankelijk van externe instellingen. Die activiteit vroeg immers weinig kosten. In de komende paragrafen wil ik me vooral richten op de verklaring van de vraag waarom het weinig succesvol is geweest op het niveau van de algemene positieverbetering. De eerstvolgende paragraaf is gericht op de invloed van de politieke mogelijkheden.
6.2 De politieke mogelijkheden van het AKPG
Aangezien de pogingen van het AKPG om de positie van de gastarbeiders structureel te verbeteren zich hoofdzakelijk op de gemeente Rotterdam richtten, vormt deze paragraaf een belangrijk onderdeel van mijn slotbeschouwing. Het beïnvloeden van het beleid bleek doorgaans lastig, waardoor de vraag opkomt hoe het met de politieke mogelijkheden in de stad was gesteld. Het Aktiekomitee had met drie ontwikkelingen te maken. Ten eerste schreef zowel de landelijke als de gemeentelijke overheid een eigen migrantenbeleid. Ten tweede veroorzaakte de toegepaste strategie van het AKPG steeds nieuwe vertrouwensbreuken met de gemeente. Tot slot eiste het stadsbestuur een bureaucratisering van de organisatiestructuur van het comité.
Aan het begin van de jaren zeventig was de gastarbeidersproblematiek nieuw voor politiek Rotterdam. Het had geen idee in welke omstandigheden de buitenlandse stadsbewoners leefden en ontwikkelde geen beleid. Het AKPG drukte het met de neus op de feiten, waardoor de politieke aandacht begon te groeien. Hoewel het comité vooral op decentraal (gemeentelijk) niveau opereerde, werd het beleid nog grotendeels op centraal niveau bepaald. Alexis de Tocqueville concludeerde echter dat hoe decentraler een staat is ingericht, hoe meer ruimte ontstaat voor burgerinitiatieven. Gedurende het grootste deel van het bestaan van het Aktiekomitee was decentralisatie echter ver te zoeken. Dat bemoeilijkte de activiteiten van het AKPG. De landelijke overheid bleef ontkennen dat de gastarbeiders zich permanent vestigden en hield vol dat Nederland geen immigratieland was. Tot 1983 ontbrak daardoor migrantenbeleid. De gemeente Rotterdam vond het de verantwoordelijkheid van de landelijke overheid om migrantenbeleid te ontwikkelen. Bij kwesties, zoals de betreurenswaardige huisvesting, verwees ze dan ook graag naar Den Haag. Zelf had ze misschien beperkte mogelijkheden om binnen de bestaande regelgeving een eigen beleid te voeren, maar er waren wel degelijk manieren om de problemen te kunnen aanpakken. Politiek Rotterdam had echter de neiging zich aan de verantwoordelijkheden te onttrekken en leek onder het mom van een eenvoudig excuus voortdurend naar de landelijke overheid te wijzen als het AKPG problemen aankaartte.

Eind jaren zeventig moest het wel meer beleid formuleren. In 1978 introduceerde de gemeente de nota Migranten in Rotterdam. De gezinshereniging was voor haar een bewijs dat de gastarbeiders zich permanent in Nederland vestigden. Het was een stap in de goede richting, maar naarmate het gemeentebestuur meer beleid ontwikkelde, nam de bewegingsvrijheid van het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders af. Het college subsidieerde het comité en wilde dat het in het migrantenbeleid paste. Al in de eerste nota van 1978 bleek dat het bestuur een duidelijke voorkeur had voor algemene boven categorale voorzieningen. Op dat moment erkende het wel dat specifieke voorzieningen nog noodzakelijk waren, maar het zag dat als een tijdelijke noodmaatregel die op den duur moest verdwijnen. Dat had ook grote gevolgen voor het Aktiekomitee. Dat was immers een categorale voorziening die in deze nota al ter discussie werd gesteld.
In 1983 werd het Aktiekomitee door de invoering van de landelijke Minderhedennota verder in de hoek gedreven. Een positieve stap vooruit was het feit dat nu ook de rijksoverheid erkende dat de gastarbeiders permanent in Nederland bleven. In de nota ging de aandacht echter uit naar emancipatie en participatie van de buitenlandse werknemers. Hoewel Pro Gastarbeiders dat eveneens nastreefde, legde de gemeente de doelen anders uit. In die tijd waren meer zelforganisaties ontstaan. De rijksoverheid zag deze burgerinitiatieven als een vorm van emancipatie en ondersteunde de zelforganisaties, omdat ze in de beleidslijn pasten. Dat betekende echter dat de concurrentie voor het AKPG toenam. Bovendien bestond het comité zelf voornamelijk uit autochtonen, waardoor zo’n actiegroep de emancipatie in de ogen van de politici eerder remde dan bevorderde.
Hoe meer beleid de gemeente en de rijksoverheid ontwikkelden, hoe verder het AKPG werd teruggedrongen. Al in 1986 sprong het college met de notitie Minderhedenbeleid in een gewijzigde situatie in op de veranderde migrantenproblematiek en bekeek het de eerder uitgekomen nota’s kritisch. In Rotterdam ging integratie voortaan boven het behoud van de eigen cultuur. Voor activiteiten met betrekking tot het behoud van de eigen cultuur moesten de migranten een grotere eigen verantwoordelijkheid nemen. Dat hield in dat ze in principe meer zelf voor de voorzieningen zorgden en dat de gemeente in mindere mate tot subsidiëring bereid was. De gemeente benadrukte bovendien nog meer het belang van zelforganisaties. Nederlandse vrijwilligersorganisaties maakten de buitenlanders in de nieuwe optiek te afhankelijk. Er was voor hen alleen nog een plek als ze zich aan de gewijzigde situatie aanpasten. Als klap op de vuurpijl moest het beleid meer op wijkniveau worden uitgevoerd, de aandacht moest bovendien meer worden gevestigd op het creëren van kansen voor migranten op de arbeidsmarkt en op een verbetering van de beroepsscholing. De taaleducatie bij vrijwilligersorganisaties werd niet van het gewenste niveau geacht.
Deze beleidsuitgangspunten hadden grote gevolgen voor het AKPG. Dat was nu juist zo’n vrijwilligersorganisatie die door Nederlanders was opgezet en die de buitenlanders nu in de ogen van de gemeente te afhankelijk zou maken. Bovendien verschoof de voorkeur voor algemene voorzieningen verder door meer nadruk te leggen op integratie, had het comité geen echte aandacht voor beroepsscholing, vond de gemeente de taaleducatie bij vrijwilligersorganisaties van een te laag niveau en wilde ze ook nog eens op wijkniveau gaan werken, terwijl het AKPG nu juist een stedelijke organisatie was.
Die beleidslijn werd in 1989 voortgezet met de introductie van de landelijke nota Allochtonenbeleid. De nadruk kwam nog meer te liggen op integratie, waardoor specifieke voorzieningen niet langer gewenst waren en algemene ook voor migranten dienden te voldoen. Hierbij aansluitend kwam de gemeente Rotterdam in hetzelfde jaar met de nota Het nieuwe Rotterdam in sociaal perspectief. De gemeente stelde meer eisen aan de taken van de subsidiënten. Die moesten goed aansluiten bij het integratiebeleid.
Met de toevoeging van de nota De nieuwe Rotterdammers van 1991 zag het college de taak van het AKPG verder vervagen. Inburgering met een nadruk op beroepsscholings- en werkgelegenheidsbeleid werd nog belangrijker. De voorkeur ging bovendien nog meer uit naar algemeen boven categoraal beleid. Alle taken van het AKPG konden volgens de gemeente ook worden ondergebracht bij de professionele instanties. Het Aktiekomitee werd al met al zover in een hoek geduwd dat het alleen nog kon voortbestaan als het een koerswijziging inzette en autonomie inleverde. Het AKPG weigerde echter te veranderen. Dat gaf de machtige gemeente een goede reden de subsidie te beëindigen. Een mogelijkheid voor het Aktiekomitee om toch te kunnen voortbestaan, was door te zoeken naar nieuwe geldschieters. Dat is echter niet gebeurd.
Hoe verder het migrantenbeleid zich ontwikkelde, hoe slechter het AKPG in de beleidslijn paste. Dat heeft er mede toe geleid dat politici steeds minder geneigd waren naar het comité te luisteren. Ze vonden dat het een overbodige instelling was geworden, omdat de buitenlanders mondig genoeg waren om voor zichzelf op te komen. De exclusiviteit van het Aktiekomitee nam af. Dat had het in de beginjaren juist een vooraanstaande positie gegeven. Het AKPG liep vaak voorop bij het ontdekken van problemen en vroeg daarvoor aandacht. Zeker in de laatste jaren van het bestaan was die signaleringspositie vrijwel verdwenen. Hoewel de thematiek regelmatig werd opgepikt, handelde de gemeente vaak niet zoals de actieleden wensten. Het comité had grote moeite door te dringen tot het gemeentebestuur.
Wel werd het al die jaren door politiek Rotterdam gesteund, doordat het jaar in jaar uit subsidie kreeg. De gemeente had ergens toch grote waardering voor het comité. Ze wist dat het veel buitenlanders bereikte en dat het vaak als eerst op de hoogte was van nieuwe problematiek. Zeker in de beginjaren schakelde het AKPG voortdurend de media in om de wantoestanden openlijk aan de kaak te stellen. De gemeente kón niet om de signalen heen. Ze moest het comité tegemoetkomen, omdat ze wist dat het niet zou opgeven en de pers zou blijven opzoeken. Een openlijke bekritisering van de gemeente Rotterdam kwam de bestuurders niet ten goede en zou slechts tot meer onvrede leiden. Het was een machtsmiddel dat het Aktiekomitee goed benutte. Naarmate de tijd vorderde zocht het comité echter minder de pers op. Daar kwam bij dat de media minder aandacht besteedden aan de oproepen van het AKPG, omdat er meer weerstand tegen de buitenlanders was ontstaan in de samenleving. Dat nam echter niet weg dat het Aktiekomitee onder de buitenlanders in Rotterdam een waar begrip was. Daarom wilde de gemeente dat het comité een taak van “werving, activering en toeleiding” op zich nam. Op informele hulp kon de actiegroep rekenen, maar beleidsbeïnvloeding was lastiger.
In de lijn van de political process benadering valt te concluderen dat het politieke systeem in Rotterdam een open structuur leek te hebben, maar eigenlijk meer gesloten was. Het AKPG kreeg de ruimte om zijn ontevredenheid te uiten. Bovendien had het de mogelijkheid steun te zoeken bij de Rotterdamse politici. Het waren echter vooral leden van de oppositie die het comité steunden. De PvdA is al die jaren de grootste partij in Rotterdam geweest. Het lukte het Aktiekomitee echter niet deze partij achter zich te krijgen. Terwijl het met die steun waarschijnlijk meer had kunnen doordrukken. De PvdA-bestuurders werd veelal verweten arrogant te zijn en vooral aandacht te besteden aan de haven en de modernisering van het centrum. In Rotterdam waren politici het niet gewend naar actiegroepen te moeten luisteren. Dat had echter tot gevolg dat de politieke steun die het AKPG kreeg vrij beperkt was. In de jaren zeventig waren het CPN’er De Vos-Krul en VVD’er Baggerman die met het comité sympathiseerden. In de jaren tachtig en negentig kwam de enige duidelijke politieke steun van VVD’er Ter Kuile. Door hun toedoen werden regelmatig vragen gesteld in de gemeenteraad. Toch was ook hun macht als oppositieleden beperkt.
Een effectievere steun kwam van wethouder Van der Ploeg. Zeker in zijn functie als hoofd van de afdeling Onderwijs heeft hij regelmatig iets voor het AKPG kunnen betekenen. De taallessen kwamen door zijn toedoen vrij eenvoudig van de grond. Hij hielp het comité aan een werkruimte en kende het van begin af aan subsidie toe, waarvan het tot de invoering van de Basiseducatie heeft kunnen sparen. Dat geld gaf het bovendien de ruimte om activiteiten te organiseren. Van der Ploeg waardeerde het Aktiekomitee en beloonde dat. Als hoofd van de afdeling Onderwijs had de wethouder weinig te maken met de acties van het comité. Hij kon het zich klaarblijkelijk permitteren om een soepele houding aan te nemen.
Vooral de problemen waartegen het comité op algemeen niveau in actie kwam, vielen echter onder andere afdelingen. Zelfs in verkiezingstijd was er niets te merken van een mildere houding van de PvdA. Een verklaring daarvoor was volgens meerdere politici te vinden in het feit dat het AKPG een communistisch getinte club was. Gedurende het overgrote deel van het bestaan van het comité woedde de Koude Oorlog. Het communisme was een zeer geladen en weinig geliefde stroming. Het Aktiekomitee stak zijn politieke voorkeur echter niet onder stoelen of banken.
Een redenering van Paul Burstein kan eveneens een verklaring zijn. Politieke partijen zijn geneigd te luisteren naar de stem van de meerderheid. Wanneer de wensen van een beweging ingaan tegen de belangen van de meerderheid is het politieke bestuur minder snel geneigd naar die organisatie te luisteren. De buitenlanders vormden in Rotterdam altijd de minderheid. Ze kampten met problemen die veelal niet specifiek voor die bevolkingsgroep waren. Ook de minder welgestelde autochtonen hadden huisvestingsproblemen en ondervonden grotere concurrentie op de arbeidsmarkt. Hoewel de gastarbeiders extra hinder ondervonden door de taalbarrière en de groeiende discriminatie wilde de gemeente Rotterdam zo min mogelijk categorale oplossingen bieden. Ze was namelijk bang dat positieve discriminatie zou leiden tot grote onvrede onder de autochtone Rotterdammers. Gezien de grote ontevredenheid die er al onder de autochtonen heerste, is dat geen vreemde gedachte. Ook de ‘oorspronkelijke’ stadsbewoners voelden zich door de gemeente in de steek gelaten op het gebied van de huisvesting en arbeid. Het stadsbestuur moest nu eenmaal rekening houden met alle groepen in de stad. Waar het het migrantenvertoog betaamt, bevond het zich op een positie tussen de gastarbeiders en de autochtonen. Daar moest het een balans in zien te vinden.
Beck constateerde al dat er tussen actiegroepen en politieke partijen altijd een concurrentiestrijd gaande is om de gunst van de publieke opinie. Dat leidt ertoe dat politieke partijen geneigd zijn zich tegen de burgerinitiatieven af te zetten. De gemeente Rotterdam zette zich overduidelijk tegen de actiegroep af. Die houding ontwikkelde zich door de tijd heen. Naarmate de houding van de autochtonen ten aanzien van buitenlanders verhardde, groeide bij de gemeente Rotterdam de angst voor positieve discriminatie. Vooral in de jaren tachtig namen het racisme en de discriminatie toe. Door de tweede oliecrisis in 1979 verdwenen voortdurend banen. De autochtonen voelden de concurrentie van de buitenlanders toenemen. Met die veranderende houding nam de gemeentelijke voorkeur voor algemene boven categorale voorzieningen toe. Aangezien het AKPG een specifieke organisatie was, werd de gemeente ook voor hem strenger. Het resulteerde in het idee dat het comité de uitvoerende taken moest overdragen aan algemene instellingen en dat het zich moest beperken tot de echte belangenbehartiging. Het was een proces dat zou eindigen in de verdwijning van de actiegroep.
Daarbij kwam dat het AKPG veel tijd en aandacht vroeg. De gemeentebestuurders werden moe van de continue klaagzang van het comité. Dat veroorzaakte een andere ontwikkeling die van grote invloed is geweest op de resultaten van het Aktiekomitee. De gemeente Rotterdam heeft in de loop der tijd een zekere terughoudendheid ten aanzien van het AKPG ontwikkeld. De relatie tussen beide partijen liep meerdere deuken op, waardoor de vertrouwensband steeds verder verdween. Het begon aan het begin van de jaren zeventig met de voortdurende openbare beschuldigingen van het AKPG jegens politici. Bovendien waren ze niet gediend van alle interrupties tijdens gesprekken. De gemeente ervoer het comité van begin af aan als lastige gesprekspartner die ontzettend veel aandacht vroeg. Door nog wel eens feitelijke onjuistheden in berichten te plaatsen, zoals met de kwestie-Kruiskade in 1971, verloor het in ambtelijke kringen aan geloofwaardigheid.
De relatiebreuk zette zich voort tijdens de Afrikaanderrellen in 1972. De gemeente vond de houding van het AKPG – dat de gastarbeiders maande te blijven zitten waar ze waren – provocerend en had geen goed woord over voor zijn optreden. Vervolgens trok de gemeente de interne verhoudingen in het comité in twijfel vanwege de drie afscheidingen in 1972, 1973 en 1975. Ze had geen hoge pet op van de interne democratie en kreeg steeds meer de indruk dat Nelly te weinig naar andere leden luisterde. Waarschijnlijk herkenden de politici de felle houding van de leidster in de verhalen van de afgescheiden leden. Nelly kon immers ook bij de politici behoorlijk fel overkomen.
Met de kwestie-Boudichat in 1978 liet het Bureau Migranten doorschemeren dat het niet langer naar de klaagzang van het Aktiekomitee wilde luisteren. De ambtenaren waren er niet van gediend dat de comitéleden met interne problemen naar hen toe stapten en de ander slecht afschilderden. Dat idee zette zich voort bij de elkaar opvolgende jongerenwerkers. Juist door alle problemen aan de ambtenaren voor te leggen, kregen die de indruk dat het AKPG geen goede werkgever was. Het vertrouwen in het comité als professionele organisatie nam af.
Een echt dieptepunt in de relatie is ontstaan op het moment dat het AKPG de gemeentelijke Ombudsman inschakelde om het functioneren van het Bureau Migranten te onderzoeken. De ambtenaren hadden veel tijd en energie in het Aktiekomitee gestoken en voelden zich ontzettend gepasseerd. De bereidheid om zich nog voor de volle honderd procent voor het comité in te zetten, nam door deze kwestie af. Terwijl het onderzoek het AKPG niets opleverde aangezien de klachten feitelijk waren gericht op de beleidsvoering en helemaal niet op de ambtenaren.
Ook de zoektocht naar nieuwe huisvesting was een doorn in het oog van politiek Rotterdam. Het comité wilde koste wat kost niet naar de Stieltjesstraat en zocht zelf liever naar een andere geschikte ruimte. De eisen waren echter zo hoog dat het continu om uitstel van verhuizing vroeg. Aan de Henegouwerlaan bleef het comité zo lang zitten dat de gemeente zich genoodzaakt zag naar de rechter te stappen om hen te dwingen de panden te verlaten. Door al deze voorvallen trok de gemeente de teugels strakker aan en werden de politieke mogelijkheden beperkter.
De derde politieke ontwikkeling waar Pro Gastarbeiders mee te maken kreeg, was de verscherping van bureaucratische eisen. In de loop van de jaren tachtig erkende de landelijke overheid dat de migrantenproblematiek beter op gemeentelijk niveau kon worden opgelost. Vanaf 1980 werd gesproken over een verder door te voeren decentralisatie. Naarmate het subsidiebeleid voor migrantenorganisaties in de loop der jaren tachtig werd gedecentraliseerd, nam de invloed van het Aktiekomitee verder af. De gemeente perkte de vrijheid van het comité steeds meer in en luisterde minder naar zijn ideeën. Dat had er in eerste instantie mede mee te maken dat ondanks de decentralisatie de rijksoverheid nog een flinke vinger in de pap hield. In 1980 kreeg de gemeente extra geld voor het migrantenbeleid, maar ze moest tot achter de komma verantwoorden waar dat geld aan werd besteed. Daarmee was er nog grote controle van de rijksoverheid.
Ook van het AKPG werd een duidelijke verslaglegging verlangd. De gemeente wilde dat het Aktiekomitee een bureaucratischer organisatie werd die het papierwerk beter op orde had. Dat was echter een heikel punt voor het comité. Het was in geen enkel opzicht een bureaucratische club en de financiële huishouding was vaak niet geheel op orde. Het vroeg voortdurend om uitstel voor het inleveren van verslagen en miste een goede inhoudelijke verantwoording. Daardoor kon het comité veelal niet aan de eisen van de gemeente voldoen wat tot frictie leidde. In 1983 leidde het zelfs tot een tijdelijke stop van de bevoorschotting van de subsidie. Het Aktiekomitee had de zaakjes vaak niet op orde wat bij de gemeente irritatie opwekte. Het was en bleef gemeenschapsgeld dat het besteedde. Uitgaven werden nog strenger gecontroleerd en een duidelijk beleidsplan werd een vereiste. De gemeente wilde immers ook dat het comité beter in de beleidslijn ging passen. Het AKPG moest een ambtelijkere aanpak ontwikkelen, maar deed dat niet.
Jenkins en Perrow concludeerden dat de politici dan de macht hebben om een beweging tegen te werken. Doordat het AKPG financieel gezien volledig van de gemeente Rotterdam afhankelijk was, was de politieke macht over het comité groot. Zeker gedurende de laatste jaren heeft ze daarvan gebruikgemaakt door het te dwingen de werkzaamheden te beëindigen. Zonder gemeentelijke subsidie kon het niet doorgaan. Het is precies die macht die de gemeente heeft gebruikt op het moment dat het comité niet voor de eisen van het bestuur wilde buigen. Als het AKPG wel aan de eisen van de gemeente had voldaan, had het een stuk van zijn autonomie moeten inleveren. Het had een verlengstuk van het stadsbestuur geworden en dat wilde het Aktiekomitee voorkomen. Het comité deed immers ook dingen die niet binnen het straatje van de gemeente pasten. Het wilde de vrijheid houden om daarmee door te gaan. Die vrijheid werd het echter niet gegund.
6.3 De organisatiestructuur van het AKPG
De gemeente stopte de subsidie mede, doordat het budget beperkt was en het AKPG niet aan de eisen van de financiële verslaglegging kon voldoen. Zoals hierboven beschreven, wilde ze dat het comité bureaucratischer werd en eiste ze een organisatorische omslag. De organisatiestructuur is één van de factoren die van belang is voor een succesvol resultaat van een sociale beweging. Organisatie was echter niet de sterkste kant van het Aktiekomitee. Een duidelijke organisatiestructuur ontbrak en een echt beleidsplan bestond niet. Door de groei van het comité werd het echter een ingewikkelder organisatie dat zonder management steeds moeilijker te beheersen was.
De organisatiestructuur is onderdeel van de strategie van een beweging. De keuze voor een organisatiestructuur gaat altijd gepaard met dilemma’s. Geen vorm is in alle interne en externe opzichten perfect. Meer gestructureerde organisaties kunnen beter beslissingen nemen, terwijl spontanere meestal succesvoller zijn in het behouden van de interne solidariteit. Het AKPG behoorde tot de laatste categorie. Een echte organisatiestructuur was ver te zoeken. Er was weliswaar een bestuur, maar dat fungeerde zeker in de beginjaren vooral als noodzakelijke tak voor het kunnen verkrijgen van subsidie. Het bestuur bestond slechts uit mensen van de werkvloer die er wat extra taken bij deden. Het bestuur bestond niet om het reilen en zeilen op de werkvloer in de gaten te houden en eventueel bij te sturen.
In de begintijd leidde de afwezigheid van een duidelijke organisatiestructuur al tot drie afsplitsingen. Aangezien Nelly Soetens zowel bestuursvoorzitter als coördinator op de werkvloer was, had ze alle ruimte om beslissingen te nemen. Dat deed ze dan ook vaak, waardoor haar rol in het comité groot was. De leidster had veelal moeite met het delegeren van functies en hield de touwtjes liefst in eigen handen. Feitelijk klaagden alle vertrekkende leden over een gebrek aan democratie in het AKPG. Sills concludeerde dat met name leden van de kernploeg betrokken willen worden bij de besluitvorming. Nelly was weliswaar degene die de meeste tijd en energie in het comité stak, maar anderen voelden zich ook zeer betrokken bij de club. Daarom wensten zij meer inspraak.
De leidster was echter degene die het Aktiekomitee had gemaakt tot wat het was. Zonder haar volhardendheid was het nooit gelukt om zo lang te blijven bestaan. Het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders was haar levenswerk. In de loop der tijd had ze zoveel ervaring opgedaan in het werken met de migrantenproblematiek dat ze overtuigd was van haar koers. Het feit dat voortdurend veel gastarbeiders bij het comité over de vloer kwamen, was voor haar voldoende bewijs dat ze er een juiste werkwijze op nahield. Daarom wilde ze niet graag de hoofdlijnen van het comité veranderen. Actieleden die daaraan probeerden te tornen, konden rekenen op een conflict. Actieleden die ze vertrouwde en die met een plan kwamen dat paste in het actiemodel van het AKPG konden er prima hun eigen ideeën uitwerken.
Volgens McAdam, McCarthy en Zald is de leider van een beweging een bepalende factor voor het resultaat ervan. Wil een beweging succesvol zijn, is het belangrijk dat de leden de leider erkennen voor zijn of haar organisatorische talent en prestige. Nelly Soetens was een bevlogen persoon bij wie de gastarbeiders op de absolute eerste plaats stonden. Ze eiste veel van de vrijwilligers en was niet iemand die een blad voor de mond nam. Bovendien kon ze nogal emotioneel op gebeurtenissen reageren. Dat maakte dat veel mensen een haat-liefde verhouding met haar hadden. Enerzijds hadden ze bewondering voor haar volharding, maar anderzijds achtten ze haar niet tactisch genoeg, waren ze van mening dat ze belangrijke instanties tegen het comité in het harnas joeg en vonden ze haar op het dictatoriale af. Dat heeft regelmatig geleid tot spanningen.
Die spanningen kwamen over het algemeen ook de gemeente ter ore. Veel medewerkers van de gemeente Rotterdam konden niet met Nelly overweg. Ze interrumpeerde voortdurend en liet mensen niet uitspreken. Bovendien hadden ze moeite met al haar beschuldigingen die tijdens gesprekken over de tafel vlogen. Nelly nam veelal een wantrouwende houding aan ten aanzien van politieke gesprekspartners. Dat werd niet altijd gewaardeerd. De gemeente wist hoe de houding van de leidster kon zijn en kon zich verplaatsen in de medewerkers met wie conflicten ontstonden. Daarom pleitte ze al langer voor meer democratie in het comité en eiste ze duidelijke plannen.
Dat de gemeente een bureaucratisering van het comité wenste, had vooral te maken met de noodzakelijke bezuinigingen in de welzijnssector. De gemeente had relatief weinig geld tot haar beschikking en moest elk kwartje omdraaien. Tegelijkertijd viel bij het AKPG echter een toenemende behoefte aan professionalisering te bespeuren. Die was ontstaan door de komst van het jongerenwerk. De activiteit veroorzaakte grote spanningen en vergde veel energie. De openingstijden waren ruim, waardoor het af en toe moeilijk was voldoende vrijwilligers te vinden die een oogje in het zeil wilden houden. Daarom kreeg het AKPG betaalde werknemers. Het werd echter ingewikkelder om met zowel vrijwilligers als professionals te werken. Ontslag na ontslag volgde, waardoor het stadsbestuur weinig vertrouwen had in de werkgeversrol van het comité. De gemeente dacht dat een duidelijk beleids- en personeelsplan een einde zou maken aan de organisatorische problemen. Beslissingen werden altijd spontaan genomen en een plan voor op de lange termijn bestond niet. Door de afwezigheid van een duidelijk beleid was het voor een groot deel van de medewerkers niet altijd duidelijk wat van hen werd verwacht. Daar kwam bij dat een duidelijke taakverdeling afwezig was. Iedereen kon waar nodig worden ingezet en deed wat hij dacht dat goed was. Voor echte begeleiding was vaak geen tijd. Een bureaucratisering van de organisatie zou een einde maken aan de bestaande verwarring en daarmee aan de interne problemen.
De afwezigheid van een duidelijke organisatiestructuur en een beleidsplan had echter ook voordelen voor het AKPG. Juist door het ontbreken van een bureaucratische structuur had Nelly de ruimte om spontane beslissingen te nemen. Daardoor kon de leidster direct op situaties inspringen. Zeker bij het voeren van actie had ze de mogelijkheid snel te handelen. Dat maakte dat het comité vaak vooropliep bij de signalering van problemen. De flexibiliteit zette aan tot handelen. Van bureaucratisering moest de actiegroep niets hebben. Die had waarschijnlijk vertragend gewerkt, waardoor het Aktiekomitee zijn alertheid had verloren. Bovendien kon het comité voor de cliënten laagdrempelig blijven, doordat het geen bureaucratische instelling was. Het maakte niet uit met welke problemen de buitenlandse werknemers binnenkwamen. Ze werden hoe dan ook geholpen.
Die voordelen zag de gemeente echter niet. Een duidelijk beleid zou het AKPG organisatorisch sterker maken. Pas in 1986 stapte het over op een professioneler bestuur om de toenemende druk van de gemeente het hoofd te kunnen bieden. Het was toe aan een reorganisatie, omdat het stadsbestuur het meer in het beleid wilde inpassen. Het eerste nieuwe bestuur lukte het niet beleidsplannen te overleggen. Dat was voor politiek Rotterdam opnieuw een bewijs van de organisatorische zwakte. Het leidde in 1987 tot de maatregel dat de uitvoerende taken van het AKPG moesten worden overgedragen aan algemene instellingen.
In 1988 namen drie ex-raadsleden zitting in het bestuur. Die ondernamen een tweede poging. De ex-raadsleden hielden er echter een andere agenda op na dan de vrijwilligersorganisatie. Voor de werkvloer was het enige dat telde de positieverbetering van de buitenlanders. De nieuwe bestuursleden bekeken het comité veel meer vanuit politiek oogpunt. Zij begrepen dat een organisatie die subsidie – en dus gemeenschapsgeld – ontving aan de voorwaarden van de gemeente moest voldoen. Aangezien de stadsbestuurders een betere aansluiting bij het minderhedenbeleid wensten, wilden de ex-raadsleden het AKPG omvormen. De bestuursleden schuwden een ambtelijke aanpak niet. Hun ideeën sloten echter niet aan bij die van de werkvloer, waarop conflicten ontstonden. Nelly was tevreden over haar model en wilde helemaal niet veranderen. De werkvloer wilde immers geen verlengstuk worden van de gemeente. Daarop verloren de bestuursleden het vertrouwen in het comité en die gevoelens briefden ze door aan de gemeente. Aangezien de gemeente groot vertrouwen had in de ex-raadsleden namen ze hun woorden voor waar aan. Het betekende het einde van het Aktiekomitee.
Toch heeft het comité lange tijd op volle kracht weten te draaien. Dat was mogelijk, doordat de leden zich het lot van de buitenlandse werknemers aantrokken. Nelly probeerde de inzet van de vrijwilligers zo goed mogelijk te benutten door te hameren op de solidariteit met de migranten. De afscheidingen bewijzen echter dat het niet altijd goed lukte om leden aan zich te binden. Dat had gedeeltelijk te maken met de strategie die het comité er op nahield. Zeker in de beginjaren zette het AKPG zich scherp af tegen de Stichting Hulp aan Buitenlandse Werknemers. Nelly bekritiseerde die stichting vaak op een weinig tactische manier. Daardoor kwamen haar opmerkingen over als beschuldigingen. Pro Gastarbeiders bouwde met die strategie een zekere naam op en maakte meer vijanden dan vrienden. De leden van de eerste drie afscheidingen waren niet erg te spreken over die tactiek en voelden zich daardoor juist steeds verder van het comité verwijderd. Ook met stagiaires en WVM’ers ontstonden nogal eens conflicten. In wezen kwam dit voort uit het feit dat deze mensen vaak niet vanuit ideologische redenen bij het AKPG terecht waren gekomen. Daarom ontstond bij hen weerstand tegen de werkwijze van het comité. De solidariteit met de buitenlandse werknemers die bij de comitéleden voortkwam uit overgave was voor hen werk.
Een andere zaak is dat de strategie om bij het Rotterdamse publiek sympathie te wekken mislukte. Het comité heeft in feite weinig aandacht besteed aan het autochtone publiek. Het richtte zich dermate op de buitenlandse werknemers dat de lobby voor begrip bij en steun van de autochtone Rotterdammers beperkt was. Zonder stevige steun van autochtonen stond het AKPG zwakker ten opzichte van de gemeente Rotterdam. Dat heeft opnieuw te maken met de stem van de meerderheid en de plek van het stadsbestuur in het migrantenvertoog. Het college moest immers rekening houden met de belangen van zowel de autochtonen als de buitenlanders. Hoe meer beide belangen vertegenwoordigd zijn, hoe eerder politici zijn geneigd te luisteren. Dat bleek uit de samenwerking met de oude wijken aan het begin van de jaren zeventig. Die leidde tot een positiever resultaat, omdat de druk op de gemeente groter was. Soortgelijke samenwerkingsverbanden hadden Pro Gastarbeiders succesvoller kunnen maken. Het comité bleek daarvoor te veel in zichzelf gekeerd en niet in staat tot een goede samenwerking. Della Porta en Diani erkennen dan ook dat het zelden voorkomt dat organisaties van bewegingen nauw met elkaar samenwerken, omdat ze vaak concurrenten van elkaar zijn. Aangezien autochtonen veelal een andere kijk hadden op de gastarbeidersproblematiek was het lastig met elkaar door één deur te gaan.
Het AKPG moest het vooral hebben van de gastarbeiders. Die waren zich er van bewust dat het comité hen veelal wist te helpen, waardoor de mobilisatie nooit veel moeite kostte. Desondanks waren de acties verre van massaal. Gemiddeld demonstreerden er zo’n dertig mensen. Dat kan van invloed zijn geweest op het succes ervan. In veel gevallen worden politici eerder beïnvloed door acties wanneer het aantal demonstranten dat meedoet groter is. Dit heeft te maken met het feit dat de inbreuk op de dagelijkse routine groter is naarmate de protestactie een flinke omvang heeft. Bovendien geeft het het politieke bestuur een betere indruk van de mate waarin zo’n actie steun krijgt in de samenleving.
Het hoeft echter niet per se invloed te hebben op het resultaat. Veel acties kwamen namelijk in de media. Nelly zorgde altijd dat ze de journalisten van de plannen op de hoogte bracht. Ze was zich er goed van bewust dat de media een belangrijke rol speelden voor de effectiviteit van het AKPG. Hoe meer aandacht de media aan een actie geven, hoe groter de kans op succes. De protesten van het Aktiekomitee kwamen nooit negatief in de schijnwerpers te staan. Het zette de problemen goed neer. Zeker in de jaren zeventig besloeg de berichtgeving over de wantoestanden in pensions hele pagina’s met foto’s. Deze krachtige strategie bevond zich echter al snel in een negatieve spiraal. Veel acties kregen aanvankelijk aandacht in de media, maar na verloop van tijd was de nieuwsgierigheid er wel vanaf en kreeg het Aktiekomitee steeds minder aandacht. Van de bezettingsacties van de Dienst Woonruimtezaken was bijvoorbeeld slechts een foto met ondertekst terug te vinden. De aandacht, zoals die voor de pensions was geweest, is in de media niet meer teruggekomen. Daardoor nam de druk op de gemeente Rotterdam af.
Dat werd overigens ook veroorzaakt door het veranderde klimaat in de samenleving. Het AKPG zocht minder de publiciteit op, omdat het bang was dat de aandacht voor de problemen van buitenlanders zou leiden tot nog meer negativiteit. Bovendien hadden de media om dezelfde reden minder belangstelling voor de problematiek. Er verschenen juist meer artikelen over de organisatorische problemen waarmee het comité kampte. Meerdere malen is er geschreven over het gebrek aan professionele krachten, maar ook over de noodzaak van nieuwe huisvesting en het tekort aan financiële middelen. Dat veroorzaakte een imago van het klagende comité dat weer eens iets nodig had. Het positieve imago van klokkenluider raakte in een negatieve spiraal. Bovendien stond niet langer de aandacht voor de problemen van de gastarbeiders centraal.
Vooral over geldkwesties kwam het AKPG negatief in de schijnwerpers te staan. De ontwikkeling van de geldmiddelen is eveneens van grote invloed geweest op het resultaat van Pro Gastarbeiders. Door de enorme groei van het comité breidden de geldstromen zich snel uit. Hoewel het comité tot 1987 van de inkomsten door de taallessen kon sparen, kreeg het nooit zoveel als het wilde. Dat kwam in de jaren zeventig mede doordat de rijksoverheid in beginsel aan de SHBW subsidie uitkeerde. Die stichting moest dat geld over de bestaande organisaties in Rotterdam verdelen. Het AKPG had echter zulke slechte verhoudingen met de stichting dat het niet van haar afhankelijk wilde zijn voor subsidie. Het probeerde altijd zelf bij het ministerie van Cultuur, Recreatie en Maatschappelijk Werk om middelen te vragen, maar dat hield nogal eens de boot af vanwege bovenstaande reden.
De wens om meer geld werd groter naarmate de tijd vorderde. Het AKPG startte immers voortdurend met nieuwe activiteiten. Het werd echter steeds lastiger om aan subsidie te komen. In de jaren tachtig werd de subsidiëring van vrijwilligersorganisaties steeds meer op decentraal niveau geregeld. Hoewel die ontwikkeling een sociale beweging volgens De Toqueville meer ruimte moet geven, bleef een positieve uitwerking voor Pro Gastarbeiders achterwege. Het budget dat de landelijke overheid voor migrantenbeleid beschikbaar stelde, nam nauwelijks toe. Tegelijkertijd moest Pro Gastarbeiders met steeds meer andere migrantenorganisaties delen en werden de eisen aan de verslaglegging hoger. Deze bestuurlijke functie had bij het AKPG echter geen prioriteit. De druk op het personeel was al zo hoog dat er geen tijd kon worden vrijgemaakt voor het schrijven van verslagen. Het comité besteedde die kostbare tijd liever aan de minderheden. Daardoor werden deadlines niet gehaald en voldeden de verslagen veelal niet aan de criteria. Het AKPG hield geen cijfers bij van het aantal hulpverzoeken en heeft nooit een kwaliteitsmeting laten uitvoeren. Het Aktiekomitee had met dergelijke gegevens kunnen zorgen dat de gemeente het serieuzer nam. Nu zag de gemeente het comité niet als volwaardige gesprekspartner.
Met de invoering van de Wet op de Basiseducatie in 1987 kreeg het comité het financieel stukken krapper. Opvallend is echter dat Pro Gastarbeiders ondanks de toenemende organisatorische druk nooit een stapje terugdeed. Het bleef nieuwe activiteiten ontwikkelen en wilde er slechts meer uitvoerende taken bijnemen. Aan het einde van de jaren tachtig wilde het bijvoorbeeld nog beginnen met ouderenwerk. Het comité had zich beter op de bestaande taken kunnen concentreren. Het kreeg nu de klacht dat het alles halfslachtig uitvoerde. Daardoor was het niet langer een vooraanstaande speler op een deelvlak van de migrantenproblematiek. Dat maakte het AKPG niet langer noodzakelijk. Specialisatie had kunnen leiden tot een nieuwe noodzakelijkheid en exclusieve rol.
6.4 Framing rondom het AKPG
Een laatste deel van de analyse heeft betrekking op het in hoofdstuk 2 geïntroduceerde begrip framing. Het is een theorie die er van uitgaat dat het succes van een beweging samenhangt met het vermogen om het individuele waardensysteem aan te passen aan de publieke opinie. Hoe beter de ideeën aansluiting vinden bij de publieke opinie, hoe groter de kans van slagen. Framing is voor het Aktiekomitee van grote invloed is geweest. Eigenlijk sloot het idee dat de migranten gelijkwaardige burgers waren niet aan bij de publieke opinie. Al vanaf de komst van de gastarbeiders waren economisch mindere tijden aan de orde van de dag. Vooral de Rotterdammers die een lage positie op de sociaal-economische ladder bekleedden, werden daardoor getroffen. Banen gingen verloren en steeds meer mensen wilden een goedkope huurwoning. Die situatie ontwikkelde zich tijdens het bestaan van het AKPG ten nadele ervan.
De conflicttheorie – die er vanuit gaat dat spanningen tussen groepen ontstaan door concurrentie om schaarse goederen – gaat in de Rotterdamse situatie dikwijls op. Gedurende het overgrote deel van de periode dat het AKPG actief was, heerste grote woningnood in Rotterdam. Zowel autochtonen als buitenlanders beconcurreerden elkaar om de goedkope huurwoningen in de stad. Dat leidde van begin af aan tot enorme spanningen die in 1972 tot een uitbarsting kwamen in de Afrikaanderbuurt. Deze rellen hadden tot gevolg dat er een grotere tweedeling ontstond tussen buitenlanders en Nederlanders. Hieraan gekoppeld werd ook de kloof tussen de frames van het AKPG en die in de samenleving groter. Dat bewijst het feit dat de samenwerking met de oude wijken op de klippen liep.
Het Aktiekomitee vond zich slechts gesteund door de groep autochtonen die zich de omstandigheden van de gastarbeiders aantrokken. Daar vandaan kwamen steeds nieuwe vrijwilligers. Om leden aan zich te binden, stelde het comité altijd de positieverbetering van de buitenlandse werknemers voorop. Als iemand de groep wilde verlaten of het even niet meer zag zitten door de hoge werkdruk, refereerde Nelly aan de solidariteit met de gastarbeiders. Het merendeel van de vrijwilligers wilde iets voor zijn medemens betekenen. Dat is de kracht geweest van het comité. Het betekende daadwerkelijk iets voor de buitenlanders en daarom zijn altijd veel mensen lid geworden.
Er waren echter ook grote groepen autochtonen die niets van de ideeën van het comité moesten weten. De concurrentie tussen buitenlanders en autochtonen nam alleen maar toe met de oliecrises in 1973 en in 1979. De strijd werd nu geleverd op de arbeidsmarkt. Vooral na de tweede oliecrisis waren veel Turken en Marokkanen werkloos, waardoor hun aanwezigheid werd geproblematiseerd. Onder autochtone Rotterdammers groeide het racisme. Het AKPG ontving meer signalen dat werkgevers discrimineerden tijdens ontslagronden. Het klimaat in de Rotterdamse samenleving verhardde en het Aktiekomitee had steeds meer moeite mensen te winnen voor zijn frame. In plaats van dat de buitenlandse werknemers werden gezien als gelijke burgers, weerklonken meer geluiden dat Nederland vol was en dat ze terugmoesten naar het land van herkomst. Het maakte het voor het comité lastig nog langer succesvol te kunnen zijn. In de laatste periode durfde het minder met de problemen van de buitenlanders naar buiten te treden uit angst dat een negatieve stemming de samenleving in haar bezit nam. Dat had ook gevolgen voor de politieke mogelijkheden. Politici hechtten immers waarde aan de stem van de meerderheid.
Daar kwam een ander aspect bij. Eyerman en Jamison concludeerden dat wanneer het interpretatieve frame van de beweging snel wordt overgenomen in politieke kringen het een kleinere kans heeft op een lang bestaan. Wanneer dit niet het geval is, blijft er meer ruimte voor de activiteiten van de beweging. De problemen waarmee de gastarbeiders kampten, waren lange tijd nieuw. Zeker door de gezinshereniging deden zich tot medio jaren tachtig nieuwe problemen voor die het AKPG kon aangrijpen. Na die tijd waren er weinig thema’s over om actie op te voeren. De taallessen werden met de invoering van de Wet op de Basiseducatie algemeen uitgevoerd en ook voor het jongerenwerk waren andere mogelijkheden ontstaan. Daardoor vond de gemeente het AKPG overbodig geworden. Ze was zich er nog wel van bewust dat het Aktiekomitee een grote groep buitenlanders bereikte en vond het herleiden van problemen vanuit de spreekuren een kracht van het comité, maar daar bleef het ook bij. Daar nam de actiegroep geen genoegen mee. Het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders werd uitgespeeld.

Bronnenlijst
Archivalia
Gemeentearchief Rotterdam, archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders.
Gemeentearchief Rotterdam, CD 1028.
Gemeentearchief Rotterdam, CD 705/GB 536-1/536-2.
Gemeentearchief Rotterdam, Jaarverslagen SHBW 1972-1988, Jaarverslagen 1973, 1977, 1980/81, 1986
Gemeentebestuur Rotterdam, Leegloop en Toeloop, een eerste vervolg: Nota over bevolkingsbewegingen in Rotterdam (Rotterdam 1980).
Gemeente Rotterdam, -2.07.351.32, 75/75317, SOBC/NV10/000000408, Henegouwerlaan 18 en 20, Huisvesting van het Aktiekomitee pro Gastarbeiders in deze panden, 1975-1985.
Gemeente Rotterdam, Dossiernummer ABZ/NV07/000000023, Class.nr. CIE.07.515, Secretarie-afdeling ABZ, Raadscommissie voor verzoekschriften, Aktiekomitee Pro Gastarbeiders (AKPG), Periode 1981 – 1987.
Gemeente Rotterdam, Dossiernummer SEZ/OB14/000000189, 02014 BD Doos 48, Kode -1.844.92, Minderhedenbeleid, Aktiekomitee Pro Gastarbeiders AKPG, Beleidsplan beëindiging subsidie, Deel 1 1991/1991.
Gemeente Rotterdam, Dossiernr. SEZ/OB14/000000190, 02014 BD Doos 49, Kode -1.844.92, Minderhedenbeleid, Aktiekomitee Pro Gastarbeiders AKPG, Beëindiging subsidie Deel 2, 1991/1992.
Gemeente Rotterdam, Dossiernr. SEZ/OB14/000000191, 02014 BD Doos 49, Kode -1.844.92, Minderhedenbeleid, Aktiekomitee Pro Gastarbeiders AKPG, Beeindiging Subsidie Deel 3, 1992/1993.
Gemeente Rotterdam, SEZ/OM08/000031, CM doos 11, -1.844.92 Minderhedenbeleid, Buitenlandse werknemers, Aktiekomitee ro Gastarbeiders (AKPG), Correspondentie mbt diverse zaken, 01/01/1970 – 31/12/1973.
Gemeente Rotterdam, SEZ/OM08/000032, CM Doos 11, -1.844.92, Minderhedenbeleid, Buitenlandse werknemers, Aktiekomitee Pro Gastarbeiders AKPG Correspondentie mbt diverse zaken o.a. subsidie begroting en afrekening, 01/01/1974 – 31/12/1978.
Gemeente Rotterdam, SEZ/OM08/000033, CM Doos 11, -1.844.92, Minderhedenbeleid, buitenlandse werknemers, Aktiekomitee Pro Gastarbeiders AKPG, Correspondentie mbt diverse zaken o.a. subsidie begroting en afrekening, 01/01/1979 – 31/12/1979.
Gemeente Rotterdam, SEZ/OM08/000034, CM Doos 12, -1.844.92, Minderhedenbeleid, buitenlandse werknemers, Aktiekomitee Pro Gastarbeiders AKPG, Correspondentie mbt diverse zaken o.a. subsidie begroting en afrekening, 01/01/1980 – 31/12/1980.
Gemeente Rotterdam, SEZ/OM8/000036, CM Doos 13, -1.844.92, Minderhedenbeleid, Buitenlandse werknemers, Aktiekomitee Pro Gastarbeiders AKPG, Diverse zaken – deel 1 o.a. subsidie begroting en afrekening, 01/01/1982 – 31/12/1982.
Gemeente Rotterdam, SEZ/OM8/000037, CM Doos 13, -1.844.92, Minderhedenbeleid, Buitenlandse werknemers, Aktiekomitee Pro Gastarbeiders AKPG, Diverse zaken – deel 2 01/01/1982 – 31/12/1982.
Gemeente Rotterdam, SEZ/OM8/000038, CM Doos 13, -1.844.92, Minderhedenbeleid, Buitenlandse werknemers, Aktiekomitee Pro Gastarbeiders AKPG Diverse zaken – deel 1 o.a. subsidie begroting en afrekening.
Gemeente Rotterdam, SEZ/OM8/000039, CM Doos 14, -1.844.92, Minderhedenbeleid, Buitenlandse werknemers, Aktiekomitee Pro Gastarbeiders AKPG Diverse zaken – deel 2, 01/01/1983 – 31/12/1983.
Gemeente Rotterdam, SEZ/OM8/000040, CM Doos 14, -1.844.92, Minderhedenbeleid, Buitenlandse werknemers, Aktiekomitee Pro Gastarbeiders AKPG, Diverse zaken / subsidie, 01/01/1984 – 31/12/1984.
Gemeente Rotterdam, SEZ/OM8/000042, CM Doos 15, -1.844.92, Minderhedenbeleid, Buitenlandse werknemers, Aktiekomitee Pro Gastarbeiders AKPG, Deel 2 o.a. huisvesting/personeelszaken, 01/01/1985 – 31/12/1985.
Gemeente Rotterdam, SEZ/OM8/000043, CM Doos 15, -1.844.92, Minderhedenbeleid, Buitenlandse werknemers, Aktiekomitee Pro Gastarbeiders AKPG o.a. subsidie en jaarverslagen, 01/01/1986 – 31/12/1987.
Gemeente Rotterdam, Kenniscentrum Bestuursdienst, Verzameling 1970-1972, 1977, 1980, 1981, 1984, 1986, 1987.
Notulen Gemeenteraad van Rotterdam, 1969-1993.
Geraadpleegde media
Algemeen Dagblad (1993)
BN/De Stem (december 2007)
De Havenloods (1970, 1971, 1973)
De Rotterdammer (1970, 1972)
De Tijd/Maasbode (1971, 1972)
De Volkskrant (september 2007)
Elsevier (november 2007)
Fronttaal (1979)
Het Vrije Volk (1970-1972, 1979, 1981, 1983, 1985)
Het Zuiden (1978, 1985)
NRC Handelsblad (1972, 1980)
Overschie Post (1971)
Reformatorisch Dagblad (maart 2008)
Rotterdamsch Nieuwsblad (1970-1973, 1978, 1980-1987, 1989-1992)
Trouw (1979, 1993)
Vrij Nederland (1972)
Info, Maandblad van de PvdA-Rotterdam, 21e jaargang, nummer 8, augustus 1989.
Migranten Informatief, februari 1987, nummer 79.
Gesproken bronnen
Aross, Darifa, cliënt AKPG 1992-1993, 21 april 2008.
Bibi, Mohammed, cliënt AKPG eind 1982-1984, 16 april 2008.
Boot, Marloes, vrijwilliger AKPG 1984-1992, 7 mei 2008.
Bouchtoubi, Mohamed El, cliënt AKPG 1983-1985, vrijwilliger AKPG eind 1986-1989 en medewerker AKPG 1989-1992, 18 april 2008.
Celik, Mustafa, cliënt AKPG 1975, 18 april 2008.
Chbab, Mustapha, cliënt AKPG 1984-1990, 4 april 2008.
Gerritsen, Betty, vrijwilliger AKPG 1970-1972, 9 april 2008.
Harika, Ahmed, cliënt AKPG 1987-1989, 31 maart 2008.
Kahraman, Memduh, vrijwilliger AKPG 1972-1975, 27 maart 2008.
Kruyt, Arriën, bestuurslid AKPG 1986-1987 en 1992-1993, 7 april 2008.
Kuile, Ella ter, VVD-raadslid 1982-1998, 14 maart 2008.
Moerman, Ary, vrijwilliger en medewerker AKPG 1986-1992, 6 mei 2008.
Moret, Marianne, vrijwilligers AKPG 1972-1975, 1 april 2008.
Oosterwijk, Nelis, vrijwilliger AKPG 1989-1991, 19 maart 2008.
Santos, Fernanda de, cliënt en vrijwilliger AKPG 1976-1985, 23 april 2008.
Schilperoord, Elly, tussen 1980 en 1986 werkte ze intensief samen met de ex-AKPG-leden die in 1973 waren afgescheiden en de Stichting Samen zijn begonnen, 8 april 2008.
Smit, Henk, deze naam is vanwege privacyredenen gefingeerd, 9 april 2008.
Soetens, Nelly, leidster van het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, 9 april 2008, 16 mei 2008, 19 mei 2008, 28 mei 2008.
Tempel, Joke van den, vrijwilliger en medewerker AKPG 1985-1992, 8 mei 2008.
Tuijnman, Willem, vanaf 1975 ambtenaar Bureau Migranten van de gemeente Rotterdam, 18 februari 2008.
Voort, Gerard van der, vanaf 1978 ambtenaar Bureau Migranten van de gemeente Rotterdam, 26 mei 2008.
Geraadpleegde literatuur
AKPG, Een huis om in te wonen; Brochure over de huisvesting van de buitenlandse arbeiders in het jaar 1970 (Rotterdam 1979).
Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, Zwartboek (Rotterdam 1972).
Amersfoort, J.M.M. van en H.B. Entzinger, Immigrant en samenleving (Deventer, 1982).
Blokland, Talja, ‘Ethnic complexity: routes to discriminatory repertoires in an inner-city neighbourhood’, in Ethnic and Racial Studies, Vol. 26 No. 1, January 2003.
Brink, Gabriël van den, Culturele Contrasten (Amsterdam 2006).
Della Porta, Donatella and Mario Diani, Social Movements: An Introduction (Oxford 1999).
Duyvendak, Jan Willen, De staat en de straat; Beleid, wetenschap en de multiculturele samenleving (Amsterdam 2006).
Ellemers, J.E., ‘Etnische minderheden in Nederland’ in Intermediair, Tussen wal en schip (Overdruk 1/2 11 januari 1980).
Engbersen, Godfried en Jack Burgers, De verborgen stad; De zeven gezichten van Rotterdam (Amsterdam 2001).
Entzinger, H.B. en P.J.J. Stijnen, Etnische minderheden in Nederland (Heerlen 1990).
Freeman, Jo, Social Movements of the Sixties and Seventies (New York 1983).
Gamson, William A., The strategy of social protest (Illinois 1975).
Ginjaar-Maas, N.J., Eenheid en verscheidenheid: op zoek naar de balans; Beschouwingen over immigratie- en integratiebeleid (Amsterdam 1995).
Giugni, Marco, Doug McAdam en Charles Tilly, How Social Movements Matter (Minneapolis 1999).
Hoppe, R. e.a., Etniciteit, politiek en beleid in Nederland (Amsterdam 1987).
Klandermans, Bert en Erwin Seydel, Overtuigen en activeren; Publieksbeïnvloeding in theorie en praktijk (Assen 1991).
Kraaijestein, Martin, Gemeentelijk werkgelegenheidsbeleid en het Rijk: 1945-1990 (Rotterdam 1995).
Krijnen, Ellen, Op zoek naar brood: 35 jaar Stichting (Hulp aan) Buitenlandse Werknemers Rijnmond (Rotterdam 1997).
Kurvers, S.A., Van migrant tot moslim: De problematisering van de islam in het Nederlandse overheidsbeleid 1978-2002 (Rotterdam 2006).
Laar, Paul van de, Leo Lucassen en Kees Mandemakers, Naar Rotterdam; Immigratie en levensloop in Rotterdam vanaf het einde van de negentiende eeuw (Amsterdam 2006).
Lakeman, Pieter, Binnen zonder kloppen: Nederlandse immigratiepolitiek en de economische gevolgen (Amsterdam 1999).
Marcuse, Herbert, ‘Repressive Tolerance’ op http://grace.evergreen.edu/~arunc/texts/frankfurt/marcuse/tolerance.pdf.
McAdam, Doug, John D. McCarthy en Mayer N. Zald, Comparative Perspectives on Social Movements: Political Opportunities, Mobilizing Structures, and Cultural Framings (Cambridge 1996).
McAdam, Doug, John D. McCarthy en Mayer N. Zald, ‘Social Movements’, in Neil J. Smelser, Handbook of Sociology (London 1988).
Meijs, Lucas C.P.M., Management van vrijwilligersorganisaties (Utrecht 1997).
Meulen, John van der, De strijd voor de stadsvernieuwing in het Oude Westen, 1970-1980 (Rotterdam 1991).
Pearce, Jone L., Volunteers: The organizational behabior of unpaid workers (London 1993).
Penninx, Rinus en Boris Slijper, Voor elkaar? Integratie, vrijwilligerswerk en organisaties van migranten (Amsterdam 1999).
Rath, Jan, Minorisering: De sociale constructie van ‘etnische minderheden’ (Amsterdam 1991).
Schuster, John, Poortwachters over migranten. Het debat over migratie in het naoorlogse Nederland (Amsterdam 1999).
Studium Generale, Gastarbeid en de tweede generatie (Rotterdam 1981).
Tassie, Bill, Asaf Zohar, Vic Murray, ‘The management of change’, in Stephen P. Osborne (editor), Managing in the voluntary sector; A handbook for managers in charitable and non-profit organizations (London 1996).
Tilly, Charles, Social Movements, Old and New (New York 1985).
Tilly Charles, Social Conflict (New York 1987).
Veenman, Justus, Rapport in opdracht van wethouder Herman Meijer van Stadsvernieuwing, Sociale Vernieuwing, Allochtonenbeleid en Volkshuisvesting: Sturen en gestuurd worden; De geschiedenis van het migrantenbeleid in Rotterdam (Rotterdam 2001).
Woudstra, J.P.R., (De-)Centralisatie: Ontwikkelingen in de bestuurlijke verhoudingen tussen rijk en gemeente (Rotterdam 1991).
Geraadpleegde websites
Gemeente Rotterdam, www.rotterdam.nl.
Notulen Gemeenteraad van Rotterdam van 22 juni 2000, In memoriam de heer W. Baggerman, gevonden op http://www.bds.rotterdam.nl/content.jsp?objectid=28615&highlights=wim%2Cbaggerman&frompage=search_quick&sr=t .
RADAR, http://www.radar.nl/read/7/radar_25_jaar?sublist=475.

Bijlage 1

(Bron: Gemeentelijk Bureau voor Onderzoek en Statistiek, te vinden in de Verzameling 1972 van de gemeente Rotterdam, volgnr. 279E, Tabel 3)
Bijlage 2

(Bron: Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, uitgereikt manifest bij de actie tijdens de nieuwjaarsreceptie van 1972)
Bijlage 3

(Bron: Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, Werkplan 1985)

Bijlage 4
(Bron: Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, Eerste Diagnose, 1989)

Krantenkoppen van artikelen in respectievelijk De Volkskrant, Elsevier en het Reformatorisch Dagblad die de afgelopen maanden in de nieuwsbladen zijn verschenen (gevonden op 2 april 2008).

BN/De Stem, ‘Vijf vragen over de Polentop in Rotterdam’, 12 december 2007, gevonden op http://www.bndestem.nl/algemeen/binnenland/article2304511.ece (2 april 2008).

Reformatorisch Dagblad, ‘Stop komst Polen naar Rotterdam’, 19 maart 2008, gevonden op http://www.refdag.nl/artikel/1336675/Stop+komst+Polen+naar+Rotterdam.html (2 april 2008).

De Volkskrant, ‘Oost-Europeaan blijft in Nederland’, 21 september 2007, gevonden op http://www.volkskrant.nl/binnenland/article463434.ece/Oost-Europeaan_blijft_in_Nederland (2 april 2008).

http://www.rotterdam.nl/smartsite2172342.dws (2 april 2008).

Elsevier, ‘Wethouders: politiek negeert invasie Polen’, 24 november 2007, gevonden op http://www.elsevier.nl/nieuws/nederland/artikel/asp/artnr/180825/index.html (2 april 2008).

Interview Nelly Soetens, 4 april 2008.

Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, Zwartboek (Rotterdam 1972) 2.

Vraaggesprek van Gemeentearchief Rotterdam met Nelly Soetens op 11 december 1979, CD766/GB1188.

Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, Zwartboek, 24.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 35, Statuten van de Stichting Pro Gastarbeiders, 24 augustus 1973.

Een aantal actieve leden heeft dit gedicht opgesteld om de actie tegen de slechte leefomstandigheden te ondersteunen. Het gedicht werd onder meer afgedrukt in Het Vrije Volk van 22 december 1971.

Het Vrije Volk, ‘Kleine naast grote’, 22 december 1971.

Tilly, Charles, Social Movements, Old and New (New York 1985) 2.

Schuster, John, Poortwachters over migranten. Het debat over migratie in het naoorlogse Nederland (Amsterdam 1999) 14, 15.

Rath, Jan, Minorisering: De sociale constructie van ‘etnische minderheden’ (Amsterdam 1991) op http://users.fmg.uva.nl/jrath/downloads/@Minorisering%20hoofdstuk%207.pdf (20 maart 2008).

Lakeman, Pieter, Binnen zonder kloppen: Nederlandse immigratiepolitiek en de economische gevolgen (Amsterdam 1999) 29-33.

Schuster, Poortwachters over migranten, 165-168.

Rath, Minorisering op http://users.fmg.uva.nl/jrath/downloads/@Minorisering%20hoofdstuk%207.pdf.

Lakeman, Binnen zonder kloppen, 34.

Idem, 39, 40.

Rath, Minorisering op http://users.fmg.uva.nl/jrath/downloads/@Minorisering%20hoofdstuk%207.pdf.

Lakeman, Binnen zonder kloppen, 39, 40.

Entzinger, H.B., ‘Migratie- en minderhedenbeleid in Europees perspectief’, in J.M.M. van Amersfoort en H.B. Entzinger, Immigrant en samenleving (Deventer, 1982) 22-24.

Ruijter, Dick de, ‘Kansen voor sociale mobiliteit; De rol van cultuurverschillen in school en bedrijf’, in Gabriël van den Brink, Culturele Contrasten (Amsterdam 2006) 79-82.

Idem, 114, 115.

Idem, 118.

Brink, Gabriël van den, Culturele Contrasten (Amsterdam 2006) 24, 25.

Idem, 283.

Burgers, Jack en Godfried Engbersen, ‘De wrok van Spangen: opkomst en neergang van een arbeidersbuurt’, in Godfried Engbersen en Jack Burgers, De verborgen stad; De zeven gezichten van Rotterdam (Amsterdam 2001) 253.

Dijk, R. van, ‘Gezondheid en gezondheidszorg’, in H.B. Entzinger en P.J.J. Stijnen, Etnische minderheden in Nederland (Heerlen 1990) 192-194.

Burgers en Engbersen, ‘De wrok van Spangen’, 253.

Engbersen, Godfried en Richard Staring, ‘Safety-first. De morele economie van lage inkomensgroepen’, in Godfried Engbersen en Jack Burgers, De verborgen stad; De zeven gezichten van Rotterdam (Amsterdam 2001) 293, 294.

Ginjaar-Maas, N.J., Eenheid en verscheidenheid: op zoek naar de balans; Beschouwingen over immigratie- en integratiebeleid (Amsterdam 1995) 6.

Veenman, Justus, Rapport in opdracht van wethouder Herman Meijer van Stadsvernieuwing, Sociale Vernieuwing, Allochtonenbeleid en Volkshuisvesting: Sturen en gestuurd worden; De geschiedenis van het migrantenbeleid in Rotterdam (Rotterdam 2001) 4.

Rath, Minorisering op http://users.fmg.uva.nl/jrath/downloads/@Minorisering%20hoofdstuk%207.pdf.

Lakeman, Binnen zonder kloppen, 177, 180.

Idem, 177, 180.

Burgers en Engbersen, ‘De wrok van Spangen’, 253.

Notulen Gemeenteraad van Rotterdam, Rapport: Ongeregeldheden Afrikaanderbuurt e.o., Gemeentepolitie Rotterdam Linker Maasoever, 17 augustus 1972.

Vermeulen, H., ‘De multi-etnische samenleving op buurtniveau’, in H.B. Entzinger en P.J.J. Stijnen, Etnische minderheden in Nederland (Heerlen 1990) 222-227.

Blokland, Talja, ‘Ethnic complexity: routes to discriminatory repertoires in an inner-city neighbourhood’, in Ethnic and Racial Studies, Vol. 26 No. 1, January 2003, p. 9.

Tilly, Charles, Social Conflict (New York 1987) 4.

Burgers en Engbersen, ‘De wrok van Spangen’, 255, 256.

Idem, 253.

Penninx, Rinus en Boris Slijper, Voor elkaar? Integratie, vrijwilligerswerk en organisaties van migranten (Amsterdam 1999) 3-5.

Duyvendak, Jan Willen, De staat en de straat; Beleid, wetenschap en de multiculturele samenleving (Amsterdam 2006) 25.

Idem, 31.

Kurvers, S.A., Van migrant tot moslim: De problematisering van de islam in het Nederlandse overheidsbeleid 1978-2002 (Rotterdam 2006) 29, 30.

Lakeman, Binnen zonder kloppen, 60, 78.

Kruyt, A. en W. Fleuren, ‘Juridische aspecten’, in H.B. Entzinger en P.J.J. Stijnen, Etnische minderheden in Nederland (Heerlen 1990) 41.

Veenman, Sturen en gestuurd worden, 6.

Kurvers, Van migrant tot moslim, 32.

Veenman, Sturen en gestuurd worden, 6, 7.

Lakeman, Binnen zonder kloppen, 122, 123.

Veenman, Sturen en gestuurd worden, 6, 7.

Kraaijestein, Martin, Gemeentelijk werkgelegenheidsbeleid en het Rijk: 1945-1990 (Rotterdam 1995) 28.

Woudstra, J.P.R., (De-)Centralisatie: Ontwikkelingen in de bestuurlijke verhoudingen tussen rijk en gemeente (Rotterdam 1991) 37.

Kraaijestein, Gemeentelijk werkgelegenheidsbeleid en het Rijk, 242, 243.

Veenman, Sturen en gestuurd worden, 9-11.

Schmitz,Elizabeth M.A., ‘Gastarbeid en de tweede generatie; Analyse vanuit beleidsstandpunt, beleidsvoornemens t.a.v. de Rotterdamse situatie’, Studium Generale, Gastarbeid en de tweede generatie (Rotterdam 1981) 44, 45.

Hoppe, R. e.a., Etniciteit, politiek en beleid in Nederland (Amsterdam 1987) 79.

Gemeentebestuur Rotterdam, Leegloop en Toeloop, een eerste vervolg: Nota over bevolkingsbewegingen in Rotterdam (Rotterdam 1980) 9.

Veenman, Sturen en gestuurd worden, 11-14.

Idem, 7.

Penninx en Slijper, Voor elkaar?, 10, 11.

Idem, 23.

Idem, 12.

Della Porta, Donatella and Mario Diani, Social Movements: An Introduction (Oxford 1999) 14-16.

Westbroek, Ineke, ‘Aktie Komité Pro Gastarbeiders viert ‘twijfelachtig’ jubileum: “Eigenlijk zouden we niet meer moeten bestaan” ’, in Fronttaal, jaargang 2, nummer 12, 1979, p. 3.

Jo Freeman analyseerde de vrouwenbeweging onder andere in haar essay ‘The Tyranny of Structurelessness’, hield Paul Burstein zich bezig met mensenrechtenbewegingen in ‘Legal mobilization as a social movement tactic: The struggle for equal employment opportunity’ en bestudeerde Robert Mitchell de milieubeweging onder meer in ‘From Conservation to Environmental Movement: the Development of the Modern Environmental Lobbies’.

McAdam, Doug, John D. McCarthy en Mayer N. Zald, ‘Social Movements’, in Neil J. Smelser, Handbook of Sociology (London 1988) 727.

Giugni, Marco, ‘How social Movements Matter: Past Research, Present Problems, Future Developments’, in Marco Giugni, Doug McAdam en Charles Tilly, How Social Movements Matter (Minneapolis 1999) xxi, xxiv.

Amenta, Edwin en Michael P. Young, ‘Making an Impact: Conceptual and Methodological Implications of the Collective Goods Criterion’, in Marco Giugni, Doug McAdam en Charles Tilly, How Social Movements Matter (Minneapolis 1999) 23.

Meyer, David S., ‘How the Cold War Was Really Won: The Effects of the Antinuclear Movements of the 1980s’, in Marco Giugni, Doug McAdam en Charles Tilly, How Social Movements Matter (Minneapolis 1999) 185.

Amenta en Young, ‘Making an Impact’, 24-27.

Idem, 31, 32.

Idem, 39.

Rucht, Dieter, ‘The Impact of Environmental Movements in Western Societies’, in Marco Giugni, Doug McAdam en Charles Tilly, How Social Movements Matter (Minneapolis 1999) 211.

Kriesi, Hanspeter en Dominique Wisler, ‘The Impact of Social Movements on Political Institutions: A Comparison of the Introduction of Direct Legislation in Switzerland and the United States’, in Marco Giugni, Doug McAdam en Charles Tilly, How Social Movements Matter (Minneapolis 1999) 45.

Amenta en Young, ‘Making an Impact’, 34.

Meyer, ‘How the Cold War Was Really Won’, 186.

Bromley, David G. en Anson D. Shupe Jr., ‘Repression and the Decline of Social Movements: The Case of the New Religions’, in Jo Freeman, Social Movements of the Sixties and Seventies (New York 1983) 335.

Della Porta, Donatella and Mario Diani, Social Movements: An Introduction (Oxford 1999) 196-198, 200.

Kriesi, Hanspeter, ‘The organizational structure of new social movements in a political context’, in Doug McAdam, John D. McCarthy en Mayer N. Zald, Comparative Perspectives on Social Movements: Political Opportunities, Mobilizing Structures, and Cultural Framings (Cambridge 1996) 161, 162.

Gamson, William A., The strategy of social protest (Illinois 1975) 29.

Marcuse, Herbert, ‘Repressive Tolerance’ op http://grace.evergreen.edu/~arunc/texts/frankfurt/marcuse/tolerance.pdf (16 januari 2008) 1, 4, 11.

McAdam, Doug, ‘Conceptual origins, current problems, future directions’, in Doug McAdam, John D. McCarthy en Mayer N. Zald, Comparative Perspectives on Social Movements: Political Opportunities, Mobilizing Structures, and Cultural Framings (Cambridge 1996) 27.

Della Porta en Diani, Social Movements, 9.

Tarrow, Sidney, ‘States and opportunities: The political structuring of social movements’, in Doug McAdam, John D. McCarthy en Mayer N. Zald, Comparative Perspectives on Social Movements: Political Opportunities, Mobilizing Structures, and Cultural Framings (Cambridge 1996) 54.

Gamson, The strategy of social protest, 7.

Della Porta en Diani, Social Movements, 9.

Tarrow, ‘States and opportunities’, 55.

Della Porta en Diani, Social Movements, 218.

Burstein, Paul, ‘Social Movements and Public Policy’, in Marco Giugni, Doug McAdam en Charles Tilly, How Social Movements Matter (Minneapolis 1999) 4.

Idem, 9.

Tarrow, Sidney, ‘States and opportunities: The political structuring of social movements’, in Doug McAdam, John D. McCarthy en Mayer N. Zald, Comparative Perspectives on Social Movements: Political Opportunities, Mobilizing Structures, and Cultural Framings (Cambridge 1996) 55.

Della Porta en Diani, Social Movements, 208.

Idem, 214, 215.

Idem, 219.

Idem, 9, 10.

Idem, 209.

Idem, 140.

Idem, 7.

Idem, 151.

Idem, 161, 162.

Dwyer, Lynn E., ‘Structure and Strategy in the Antinuclear Movement’, in Jo Freeman, Social Movements of the Sixties and Seventies (New York 1983) 156.

Freeman, Jo, ‘A Model for Analyzing the Strategic Options of Social Movement Organizations’, in Jo Freeman, Social Movements of the Sixties and Seventies (New York 1983) 204.

Della Porta en Diani, Social Movements, 8.

Geschwender, James A., ‘The Social Context of Strategic Succes: A Land-Use Struggle in Hawaii’, in Jo Freeman, Social Movements of the Sixties and Seventies (New York 1983) 236, 237.

Idem, 250.

Thorne, Barrie, ‘Protest and the Problem of Credibility: Uses of Knowledge and Risk Taking in the Draft Resistance Movement of the 1960s’, in Jo Freeman, Social Movements of the Sixties and Seventies (New York 1983) 113.

LeVeen, Deborah, Organization or Disruption? Strategic Options for Marginal Groups: The Case of the Chicago Indian Village’, in Jo Freeman, Social Movements of the Sixties and Seventies (New York 1983) 212.

Della Porta en Diani, Social Movements, 174.

Idem, 176.

Idem, 170.

Idem, 177-183.

Idem, 169.

Dwyer, ‘Structure and Strategy in the Antinuclear Movement’, 156.

Della Porta en Diani, Social Movements, 124, 125.

McAdam, McCarthy en Zald, ‘Social Movements’, 716.

McAdam, Doug, John D. McCarthy en Mayer N. Zald, ‘Introduction: Opportunities, mobilizing structures, and framing processes – toward a synthetic, comparative perspective on social movements’, in Doug McAdam, John D. McCarthy en Mayer N. Zald, Comparative Perspectives on Social Movements: Political Opportunities, Mobilizing Structures, and Cultural Framings (Cambridge 1996) 14.

Della Porta, Donatella, ‘Protest, Protesters, and Protest Policing: Public Discourse in Italy and Germany from the 1960s to the 1980s’, in Marco Giugni, Doug McAdam en Charles Tilly, How Social Movements Matter (Minneapolis 1999) 68.

Della Porta en Diani, Social Movements, 68.

Della Porta, ‘Protest, Protesters, and Protest Policing’, 68.

Della Porta en Diani, Social Movements, 69, 70.

Klandermans, Bert en Erwin Seydel, Overtuigen en activeren; Publieksbeïnvloeding in theorie en praktijk (Assen 1991) 5.

Della Porta, ‘Protest, Protesters, and Protest Policing’, 69.

Della Porta en Diani, Social Movements, 74.

Zald, Mayer N., ‘Culture, ideology, and strategic framing’, in Doug McAdam, John D. McCarthy en Mayer N. Zald, Comparative Perspectives on Social Movements: Political Opportunities, Mobilizing Structures, and Cultural Framings (Cambridge 1996) 267.

Della Porta en Diani, Social Movements, 82.

Idem, 92, 93.

Idem, 67.

Idem, 73.

Idem, 79.

Idem, 89.

Klandermans, Bert, ‘Mobiliseren door sociale bewegingen’, in Bert Klandermans en Erwin Seydel, Overtuigen en activeren; Publieksbeïnvloeding in theorie en praktijk (Assen 1991) 91.

Della Porta en Diani, Social Movements, 100.

McAdam, McCarthy en Zald, ‘Social Movements’, 714.

Zald, ‘Culture, ideology, and strategic framing’, 267.

Idem, 271.

Gamson, William A. en David S. Meyer, ‘Framing political opportunity’, in Doug McAdam, John D. McCarthy en Mayer N. Zald, Comparative Perspectives on Social Movements: Political Opportunities, Mobilizing Structures, and Cultural Framings (Cambridge 1996) 287.

Della Porta en Diani, Social Movements, 40.

Cuilenburg, Jan van, ‘Massacommunicatie’, in Bert Klandermans en Erwin Seydel, Overtuigen en activeren; Publieksbeïnvloeding in theorie en praktijk (Assen 1991) 22.

Kok, Gerjo en Vic Damoiseaux, ‘Beïnvloeding van attitudes en gedrag in vogelvlucht’, in Bert Klandermans en Erwin Seydel, Overtuigen en activeren; Publieksbeïnvloeding in theorie en praktijk (Assen 1991) 38.

Idem, 44.

Klandermans, ‘Mobiliseren door sociale bewegingen’, 94, 95.

McCarthy, John D., Jackie Smith en Mayer N. Zald, ‘Accessing public, media, electoral, and governmental agendas’, in Doug McAdam, John D. McCarthy en Mayer N. Zald, Comparative Perspectives on Social Movements: Political Opportunities, Mobilizing Structures, and Cultural Framings (Cambridge 1996) 294.

Interview Nelly Soetens (10 oktober 2007).

Gamson, The strategy of social protest, 50, 51.

Klandermans en Seydel, Overtuigen en activeren, 6.

Idem, 176.

McAdam, ‘Conceptual origins, current problems, future directions’, 27.

Della Porta en Diani, Social Movements, 7.

Idem, 68.

Gamson, The strategy of social protest, 34-36.

Rotterdamsch Nieuwsblad, ‘Huisvesting gastarbeiders mensonterend’, 17 februari 1970.

Hoppe, R. e.a., Etniciteit, politiek en beleid in Nederland, 54-56.

Krijnen, Ellen, Op zoek naar brood: 35 jaar Stichting (Hulp aan) Buitenlandse Werknemers Rijnmond (Rotterdam 1997) 12-16.

Idem, 18.

De Tijd-De Maasbode, ‘Organisaties voor behartiging gastarbeiders; Stichting en comité gaan niet samen’, 30 november 1971.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 35, ‘Statuten van de Stichting Pro Gastarbeiders’, 24 augustus 1973.

Interview Nelly Soetens, 6 februari 2008.

Rotterdamsch Nieuwsblad, ‘Huisvesting gastarbeiders mensonterend’, 17 februari 1970.

Het AKPG heeft in 1972 na de Afrikaanderrellen een overzicht gepubliceerd met daarin gegevens die hebben geleid tot de onrust. Het document is getiteld ‘Hoe B & W van Rotterdam systematisch toewerkten naar Nederlands eerste rassenrel’. Op 12 februari 1970 publiceerde het AKPG de eerste zwarte lijst met 43 logementen.

Interview Nelly Soetens, 16 mei 2008.

Interview Nelly Soetens, 9 april 2008.

Rotterdamsch Nieuwsblad, ‘De angst van de gastarbeiders in boek van Nel’, 22 januari 1973.

Interview Nelly Soetens, 9 april 2008.

Meerdere vrijwilligers die bij het AKPG actief zijn geweest, gaven te kennen hun eigen inbreng te hebben gehad. Voor de verandering van de hoofdlijnen was meestal geen ruimte, maar wanneer de plannen binnen het beleid paste dat Nelly voor ogen had, stond ze er wel voor open.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 45, Artikel Het Vrije Volk, 25 oktober 1972.

Interview Nelly Soetens, 9 april 2008.

Notulen Gemeenteraad van Rotterdam, 17 augustus 1972, de gemeenteraad spreekt voor het eerst over de rellen die zich in de voorgaande dagen hebben afgespeeld in de Afrikaanderbuurt.

Interview Willem Tuijnman, ambtenaar van Bureau Migranten sinds 1975 en tevens gemeentelijk contactpersoon voor het AKPG sinds die tijd, 18 februari 2008.

Ridder, Hans de, D.N.L., ‘Rotterdam blijft keihard’, 27 juni 1970.

Notulen Gemeenteraad van Rotterdam van 22 juni 2000, In memoriam de heer W. Baggerman, gevonden op http://www.bds.rotterdam.nl/content.jsp?objectid=28615&highlights=wim%2Cbaggerman&frompage=search_quick&sr=t (27 mei 2008).

Kraaijestein, Martin, Gemeentelijk werkgelegenheidsbeleid en het Rijk: 1945-1990 (Rotterdam 1995) 28.

Interview Willem Tuijnman, Bureau Migranten, 18 februari 2008.

Laar, Paul van de, ‘ Hier Rotterdam: Stadsruimte, stadsgeschiedenis en migratie’, in Paul van de Laar, Leo Lucassen en Kees Mandemakers, Naar Rotterdam; Immigratie en levensloop in Rotterdam vanaf het einde van de negentiende eeuw (Amsterdam 2006) 131, 132.

Interview Willem Tuijnman, Bureau Migranten, 18 februari 2008.

Notulen Gemeenteraad van Rotterdam, Algemene beschouwingen, 12 december 1972.

Della Porta en Diani, Social Movements, 69, 70.

Rotterdamsch Nieuwsblad, ‘Overleg over huisvesting gastarbeiders komt op gang’, 3 april 1970.

Della Porta en Diani, Social Movements, 69, 70.

Het Vrije Volk, ‘Na brief Pro Gastarbeider vragen in de raad’, 21 februari 1970.

Notulen Gemeenteraad van Rotterdam, 2 april 1970, ‘Vragenhalfuurtje’.

Het Vrije Volk, ‘Met ’t Aktiekomitee Pro Gastarbeider is niet te praten’, 6 juni 1970.

Marcuse, Herbert, ‘Repressive Tolerance’ op http://grace.evergreen.edu/~arunc/texts/frankfurt/marcuse/tolerance.pdf (16 januari 2008) 1, 4, 11.

Interview Willem Tuijnman, 18 februari 2008.

Burstein, ‘Social Movements and Public Policy’, 4.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 7, ‘Verslag bijeenkomst Stadhuis 14-3-1972 van het AKPG’.

Het Vrije Volk, ‘Met ’t Aktiekomitee Pro Gastarbeider is niet te praten’, 6 juni 1970.

De Havenloods, ‘Er is best met hen te praten, maar: Aktiecomite laat zich niet bedotten’, 11 juni 1970.

De Havenloods, ‘Pensions dicht’, 25 januari 1973.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 7, ‘Belangrijkste punten uit de bespreking, die de burgemeester op 23 november 1971 heeft gevoerd met het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders’.

Het Vrije Volk, ‘Pro Gastarbeiders niet tevreden met ‘mededelingen’’, 24 januari 1972.

Migranten informatief, ‘SBW Rijnmond 25 jaar: 1 januari 1987, een magische datum’, februari 1987, nummer 79.

Het Vrije Volk, Comité Pro Gastarbeiders: ‘Grote fouten in verslag van Humanitas’, 30 juni 1971.

De Tijd-De Maasbode, ‘Organisaties voor behartiging gastarbeiders; Stichting en comité gaan niet samen’, 30 november 1971.

Interview Nelly Soetens, 16 mei 2008.

Het Vrije Volk, Comité Pro Gastarbeiders: ‘Grote fouten in verslag van Humanitas’, 30 juni 1971.

Krijnen, Op zoek naar brood, 21.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 44, Bulletin no. 9 – februari 1972.

Het Vrije Volk, ‘Weer pensions op zwarte lijst’, 1 juli 1970.

Meulen, John van der, De strijd voor de stadsvernieuwing in het Oude Westen, 1970-1980 (Rotterdam 1991) 9.

Idem, 16.

Gemeentearchief Rotterdam, CD 1028, eerste uitzending van NOS-programma Interpellatie op 12 oktober 1971, Rotterdammers mogen vragen stellen aan burgemeester Thomassen.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 14, ‘Gastarbeiders’, 22 oktober 1971.

Interview Memduh Kahraman, een Turkse man die in 1972 bij het AKPG kwam als vrijwilliger. Hij hielp bij de spreekuren en de taallessen, stond achter de stand op de Lijnbaan en voerde veel actie. Het interview is gehouden op 27 maart 2008.

Rotterdamsch Nieuwsblad, ‘Comité publiceert tweede “zwarte lijst” van pensions voor buitenlanders’, 1 juli 1970.

Het Vrije Volk, ‘Met ’t Aktiekomitee Pro Gastarbeider is niet te praten’, 6 juni 1970.

De Havenloods, ‘Kamers zijn slecht en veel duur’, 19 september 1970.

Gemeente Rotterdam, Kenniscentrum Bestuursdienst, Verzameling 1970, volgnr. 210, S.Z. nr. 4711, ‘Beantwoording van vragen van de heer H. van der Pols e.a. en van de heer W. Baggerman inzake huisvesting buitenlandse werknemers’, 19 juni 1970.

Gemeente Rotterdam, Kenniscentrum Bestuursdienst, Verzameling 1970, volgnr. 263, litt. A., ‘Herziening van de Logementenverordening 1961’, 29 juli 1970.

De Havenloods, ‘Kamers zijn slecht en veel duur’, 19 september 1970.

Gemeente Rotterdam, Kenniscentrum Bestuursdienst, Verzameling 1971, volgnr. 98, ‘Beantwoording van vragen van de heer M. van Hattem met betrekking tot sluiting van pensions voor buitenlandse werknemers’, 19 maart 1971.

De Tijd/Maasbode, ‘Wensen van gastarbeiders op receptie’, 2 januari 1971.

Gemeente Rotterdam, SEZ/OM08/000031, CM doos 11, -1.844.92 Minderhedenbeleid, Buitenlandse werknemers, Aktiekomitee ro Gastarbeiders (AKPG), Correspondentie mbt diverse zaken, 01/01/1970 – 31/12/1973, ‘Brief van wethouder De Vos aan de wethouder voor huisvestingsaangelegenheden betreft afdoening requesten, ingediend bij Huuradviescommissie t.b.v. buitenlandse werknemers’, 10 juni 1970.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 7, ‘Kort verslag van de bijeenkomst, gehouden op 25 mei 1970 om 20.00 uur in kamer 120 van het stadhuis ter bespreking van vraagstukken, verband houdende met het verblijf van buitenlandse werknemers te Rotterdam’.

Het Vrije Volk, ‘Pak eerst de allerslechtste pensions aan’, 11 februari 1972.

De Havenloods, ‘Pensions dicht’, 25 januari 1973.

Gemeente Rotterdam, SEZ/OM08/000031, CM doos 11, -1.844.92 Minderhedenbeleid, Buitenlandse werknemers, Aktiekomitee ro Gastarbeiders (AKPG), Correspondentie mbt diverse zaken, 01/01/1970 – 31/12/1973, ‘Brief van burgemeester Thomassen aan het AKPG’, 20 januari 1972.

Interview Nelly Soetens, 16 mei 2008.

Rotterdamsch Nieuwsblad, ‘Verdienen aan andermans ellende nog niet afgelopen’, 24 april 1971.

Notulen Gemeenteraad van Rotterdam, ‘Nota naar aanleiding van de door de heer M. van Hattem en anderen op 17 augustus jongstleden ingediende moties met betrekking tot de huisvesting c.a. van buitenlandse werknemers’, 31 augustus 1972.

De Tijd/De Maasbode, ‘Pro-Gastarbeiders stuurt zwarte lijst’, 28 juni 1971.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 34, ‘Struktuur en werkwijze AKPG, situatieschets van 1969 tot 1985’.

Meijs, Lucas C.P.M., Management van vrijwilligersorganisaties (Utrecht 1997) 20.

Idem, 60.

Rotterdamsch Nieuwsblad, ‘Aap Noot Mies voor Mohammed, Iwan en Ali’, 4 november 1970.

Volkskrant, ‘Gastarbeiders in beklag over slechte behuizing’, 2 juli 1970.

Interview Nelly Soetens, 9 april 2008.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 17, ‘Brief van het AKPG aan de leden’, 13 januari 1975.

Meijs, Management van vrijwilligersorganisaties, 57.

Interview Nelly Soetens, 9 april 2008.

De Havenloods, ‘Protest tegen Burgos’, 17 december 1970.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 29, ‘Marokkaanse verklikkers krijgen hulp’, kopie van artikel met in rood opschrift 26 maart 1974.

Interview Nelly Soetens, 16 mei 2008.

Gemeente Rotterdam, Kenniscentrum Bestuursdienst, Verzameling 1972, volgnummer 55, ‘Beantwoording van vragen van mevrouw H. de Vos-Krul inzake het Actie Comite “Pro Gastarbeiders”’, 11 februari 1972.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, Plaatsingslijst 24, Artikel ‘Nel Soetens: Terreur over onze stichting’, 6 januari 1972.

Rotterdamsch Nieuwsblad, ‘Ene partij vreet de andere op en de gemeente betaalt’, 11 januari 1972.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 26, ‘Brief van wethouder Van der Ploeg aan het AKPG’, 14 januari 1972.

Info, Maandblad van de PvdA-Rotterdam, 21e jaargang, nummer 8, augustus 1989, Gewestelijke Adviescommissie Migranten: 'Behoudt huisvestingssubsidie voor organisaties van migranten', 4.

Rotterdamsch Nieuwsblad, ‘Thomassen: geen geld, wel hulp aan actiegroepen’, 5 november 1971.

Kriesi, ‘The organizational structure of new social movements in a political context’, 161, 162.

Gemeente Rotterdam, SEZ/OM08/000032, CM Doos 11, -1.844.92, Minderhedenbeleid, Buitenlandse werknemers, Aktiekomitee Pro Gastarbeiders AKPG Correspondentie mbt diverse zaken o.a. subsidie begroting en afrekening, 01/01/1974 – 31/12/1978, ‘Korte aantekeningen inzake het verzoek om een onderhoud van het komitee Internationale Solidariteit’, 12-2-1976.

Rotterdamsch Nieuwsblad, ‘Aktiekomité Pro Gastarbeiders vraagt subsidie’, 26 april 1971.

Gemeente Rotterdam, Kenniscentrum Bestuursdienst, Verzameling 1972, Volgnummer 279E, ‘notitie van de wethouder van Sociale Zaken aan de gemeenteraad’, 10 oktober 1972.

AKPG, Zwartboek, 55.

De Havenloods, ‘Pro Gastarbeiders vraagt inheemse raadgevers’, 25 november 1971.

AKPG, Zwartboek, 57.

De Rotterdammer, ‘We krijgen u nog wel’, 2 april 1970.

In het Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 8 zijn onder meer brieven terug te vinden van de directeur van de Koninklijke lak-, vernis- en verffabriek Molyn&Co. N.V. (12 maart 1970) en van personeelszaken Van Berkel’s Patent-Holland N.V. (16 maart 1970).

De Havenloods, ‘Gastarbeiders XVI’, 26 maart 1970.

Zald, ‘Culture, ideology, and strategic framing’, 82.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 16, ‘Meer en meer discriminatie’.

Blokland, ‘Ethnic complexity’, 9.

Rotterdamsch Nieuwsblad, ‘Breek maar af, zou de huisbaas hebben gezegd’, 17 juni 1971.

J.E. Ellemers, ‘Etnische minderheden in Nederland’ in Intermediair, Tussen wal en schip (Overdruk 1/2 11 januari 1980) 10.

Rotterdamsch Nieuwsblad, ‘Pand Willebrordusplein pension 250 gastarbeiders’, 25 juni 1971.

Overschie Post, ‘Herrie in Overschie over bestemming Huis ter Schie’, 9 december 1971.

Rotterdamsch Nieuwsblad, ‘Breek maar af, zou de huisbaas hebben gezegd’, 17 juni 1971.

Het Vrije Volk, ‘Toezegging van Jettinghoff: Per straat één pension voor buitenlanders’, 28 december 1971.

De Havenloods, ‘Zet doe gastarbeiders op een schuit en laat die op zee zinken’, 2 september 1971.

Het Vrije Volk, ‘Wat Turk hier ziet is voor hem onvoorstelbaar’, 8 september 1971.

Gemeente Rotterdam, SEZ/OM08/000031, CM doos 11, -1.844.92 Minderhedenbeleid, Buitenlandse werknemers, Aktiekomitee ro Gastarbeiders (AKPG), Correspondentie mbt diverse zaken, 01/01/1970 – 31/12/1973, ‘Bijlage, behorende bij brief van het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders d.d. 4 augustus 1972 (betr. voorlichting aan Nederlanders)’.

Kok en Damoiseaux, ‘Beïnvloeding van attitudes en gedrag in vogelvlucht’, 38.

Interview Nelly Soetens, 9 april 2008.

Vrij Nederland, ‘De economische groei dicteert het gastarbeidersbeleid’, 26 augustus 1972.

Gemeentearchief Rotterdam, CD 705/GB 536-1/536-2, betoging 3 februari 1972 van aktiekomitee Oude Wijken op de Coolsingel tegen de hoge huren en slechte woonomstandigheden.

Notulen Gemeenteraad van Rotterdam, ‘Nota naar aanleiding van de door de heer M. van Hattem en anderen op 17 augustus jongstleden ingediende moties met betrekking tot de huisvesting c.a. van buitenlandse werknemers’, 31 augustus 1972.

Notulen Gemeenteraad van Rotterdam, Rapport: Ongeregeldheden Afrikaanderbuurt e.o., Gemeentepolitie Rotterdam Linker Maasoever, 17 augustus 1972.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 26, ‘Open brief aan het College van B&W’, 12 augustus 1972.

Interview Nelly Soetens, 9 april 2008.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 26, ‘Perscommuniqué’, 13 augustus 1972.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 14, ‘Politie tevoren op de hoogte van kraakactie’, augustus 1972.

De Rotterdammer, ‘Getracht Turken waardig Turk te laten blijven’, 15 augustus 1972.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 37, Een ongetiteld bulletin, waarschijnlijk geschreven begin jaren negentig.

De Tijd/Maasbode, ‘Wijkoverleg gastarbeiders zonder resultaat uiteen’, 14 januari 1972.

Rotterdamsch Nieuwsblad, ‘Oude Wijken boos op Nel Soetens van Pro Gastarbeiders’, 14 januari 1972.

NRC Handelsblad, ‘Oude Westen besluit tot “wapenstilstand”’, 12 december 1972.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 26, ‘Straatbulletin’, 10 maart 1973.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 28, Artikel Het Vrije Volk, ‘Pro Gastarbeiders: Oude Westen toch voor ‘5 procent’’, op de achterkant van bladzijde 28 februari 1973.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 28, Artikel ‘Ruzie tussen actiegroepen lijkt compleet’, 12 maart 1973.

Notulen Gemeenteraad van Rotterdam, de gemeenteraad spreekt voor het eerst over de rellen die zich in de voorgaande dagen hebben afgespeeld in de Afrikaanderbuurt, 17 augustus 1972.

Idem.

Gemeente Rotterdam, Kenniscentrum Bestuursdienst, Verzameling 1972, Volgnr. 303, ‘Beantwoording van vragen van de heren W. Baggerman, H.J. van der Meiden en drs. P.L.M. Pex inzake controle op pensions voor buitenlandse werknemers’, 3 oktober 1972.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, Plaatsingslijst 24, Artikel 27 december 1971 van Joost van den Hooff op pagina ‘Spanning groeit in oude wijken’.

Notulen Gemeenteraad van Rotterdam, ‘Het voorstel tot wijziging van de logementenverordening’, 17 augustus 1972.

Notulen Gemeenteraad van Rotterdam, ‘Nota naar aanleiding van de door de heer M. van Hattem en anderen op 17 augustus jongstleden ingediende moties met betrekking tot de huisvesting c.a. van buitenlandse werknemers’, 31 augustus 1972.

Notulen Gemeenteraad van Rotterdam, Commissievergadering Sociale Zaken, 28 november 1972.

Gemeente Rotterdam, Kenniscentrum Bestuursdienst, Verzameling 1972, volgnummer 219, ‘Motie-Van Hattem c.s. inzake buitenlandse werknemers’, 7 juli 1972.

Interview Nelly Soetens, 9 april 2008.

Interview Betty Gerritsen, een kantoorbeambte en later student die in haar vrije tijd iets voor de maatschappij en de mensen wilde betekenen. Na de publicatie van de eerste zwarte lijst in 1970 besloot ze bij het AKPG te gaan. Betty hield zich vooral bezig met de pensiontochten en stond ook achter de stand op de Lijnbaan. Het interview is gehouden op 9 april 2008.

Meijs, Management van vrijwilligersorganisaties, 57.

Interview Betty Gerritsen, 9 april 2008.

Interview Nelly Soetens, 16 mei 2008.

Meijs, Management van vrijwilligersorganisaties, 168.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 29, Artikel op de eerste pagina ‘Dit vuile water moest even onze deur voorbij’, voorjaar 1973.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 29, Artikel op de eerste pagina ‘Dit vuile water moest even onze deur voorbij’, voorjaar 1973.

Interview Elly Schilperoord, die lange tijd bestuurslid is geweest van de Stichting Samen. Hoewel ze niet in het AKPG heeft gezeten en niet bij de afsplitsing was, heeft ze lange tijd met de afgescheiden leden samengewerkt. De afgescheiden leden zijn overleden of niet te traceren. Schilperoord kent het comité wel van begin af aan, omdat ze als lid van de Aktiegroep Middelland/Het Nieuwe Westen ook al met het AKPG werd geconfronteerd. Het interview is gehouden op 8 april 2008.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 35, ‘Brief van vertrekkende BAKO-leden aan het AKPG’, 20 december 1974.

Interview Memduh Kahraman, 27 maart 2008.

Interview Marianne Moret, student van de Sociale Academie die tussen 1972 en 1975 tot de kernploeg van het AKPG behoorde. In eerste instantie mocht ze niet meer dan stencilen en achter de stand op de Lijnbaan staan. Al snel kreeg ze er echter taken bij die zich vooral richtten op het geven van taallessen en het coördineren van de lessen op één van de drie locaties van het comité. Ook deed ze altijd mee aan de acties. Het interview is gehouden op 1 april 2008.

Interview Nelly Soetens, 9 april 2008.

Della Porta en Diani, Social Movements, 100.

McAdam, McCarthy en Zald, ‘Social Movements’, 714.

Gemeentearchief Rotterdam, Jaarverslagen SHBW 1972-1988, Jaarverslag 1973.

Interview Nelly Soetens, 9 april 2008 en interview Mustafa Celik, een Turkse man die als tolk heeft geholpen en wiens familie vele hulpbehoevende Turken doorverwees naar het AKPG, 18 april 2008. Ook uit krantenberichten blijkt dat het comité alles in het werk heeft gesteld om de documenten in orde te krijgen.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 22, artikelen uit onder meer Nijmeegs Dagblad over de arrestatie, publicatiedata om en nabij 1 oktober 1975.

Gemeente Rotterdam, SEZ/OM08/000032, CM Doos 11, -1.844.92, Minderhedenbeleid, Buitenlandse werknemers, Aktiekomitee Pro Gastarbeiders AKPG Correspondentie mbt diverse zaken o.a. subsidie begroting en afrekening, 01/01/1974 – 31/12/1978, ‘Korte aantekeningen inzake Nel Soetens’.

Interview Nelly Soetens, 9 april 2008.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 30, Brief t.a.v. de heer W. Schapelhouman betreft Gift Lunaparkenpot, 15 juni 1971.

Gemeente Rotterdam, SEZ/OM08/000032, CM Doos 11, -1.844.92, Minderhedenbeleid, Buitenlandse werknemers, Aktiekomitee Pro Gastarbeiders AKPG Correspondentie mbt diverse zaken o.a. subsidie begroting en afrekening, 01/01/1974 – 31/12/1978, Financieel overzicht opgesteld door Paardekooper & Hoffman Accountants, 2 augustus 1974 en elders jaarrekening 1974, 17 juni 1977.

Gemeente Rotterdam, SEZ/OM08/000032, CM Doos 11, -1.844.92, Minderhedenbeleid, Buitenlandse werknemers, Aktiekomitee Pro Gastarbeiders AKPG Correspondentie mbt diverse zaken o.a. subsidie begroting en afrekening, 01/01/1974 – 31/12/1978, Brief van de gemeente aan het bestuur van de Stichting Pro Gastarbeiders betreffende ‘Definitieve subsidieafrekening over de jaren 1974 t/m 1976’, 23 mei 1979.

Gemeente Rotterdam, SEZ/OM08/000032, CM Doos 11, -1.844.92, Minderhedenbeleid, Buitenlandse werknemers, Aktiekomitee Pro Gastarbeiders AKPG Correspondentie mbt diverse zaken o.a. subsidie begroting en afrekening, 01/01/1974 – 31/12/1978, Jaarrekening 1978 door Paardekooper & Hoffman Accountants, 19 juli 1979.

Gemeente Rotterdam, SEZ/OM08/000032, CM Doos 11, -1.844.92, Minderhedenbeleid, Buitenlandse werknemers, Aktiekomitee Pro Gastarbeiders AKPG Correspondentie mbt diverse zaken o.a. subsidie begroting en afrekening, 01/01/1974 – 31/12/1978, in dit dossier bevinden zich diverse brieven van CRM.

Interview Gerard van der Voort, van 1978 tot en met 1991 ambtenaar bij het Bureau Migranten. Hij maakte de oprichting van de Bureaus Migranten mee als ambtenaar van het ministerie van CRM. Interview gehouden op 26 mei 2008.

Gemeente Rotterdam, SEZ/OM08/000032, CM Doos 11, -1.844.92, Minderhedenbeleid, Buitenlandse werknemers, Aktiekomitee Pro Gastarbeiders AKPG Correspondentie mbt diverse zaken o.a. subsidie begroting en afrekening, 01/01/1974 – 31/12/1978, ‘Korte aantekeningen inzake subsidieverzoek Stichting Aktiekomité Pro Gastarbeiders’, maart 1976.

Interview Nelly Soetens, 16 mei 2008.

Gemeente Rotterdam, SEZ/OM08/000032, CM Doos 11, -1.844.92, Minderhedenbeleid, Buitenlandse werknemers, Aktiekomitee Pro Gastarbeiders AKPG Correspondentie mbt diverse zaken o.a. subsidie begroting en afrekening, 01/01/1974 – 31/12/1978, ‘Korte aantekeningen inzake spreekuur burgemeester/onderhoud Nel Soetens’, 16 mei 1977.

Interview Willem Tuijnman, 18 februari 2008.

Gemeentearchief Rotterdam, Jaarverslagen SHBW 1972-1988, Jaarverslag 1977.

Gemeentearchief Rotterdam, Jaarverslagen SHBW 1972-1988, Jaarverslag 1980/81.

Gemeente Rotterdam, Kenniscentrum Bestuursdienst,Verzameling 1981, ‘Preadvies motie van mevr. N. van der Pol- van den Dorpel e.a. inzake het voorkomen van overbewoning van huizen’, 13 maart 1981.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 6, Brief AKPG ‘Naar aanleiding van de notitie Tweede Generatie buit. jongeren in R’dam van het Bureau Migranten’, 24 maart 1985.

Rotterdamsch Nieuwsblad, ‘Tweede generatie problemen: alvast maar aan wennen…’, 4 januari 1978.

Interview Nelly Soetens, 9 april 2008.

Het Zuiden, ‘Problemen tweede generatie gastarbeiders komen naar boven’, 12 januari 1978.

Kruyt en Fleuren, ‘Juridische aspecten’, 41.

Het Zuiden, ‘Problemen tweede generatie gastarbeiders komen naar boven’, 12 januari 1978.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 29, Artikel ‘Pro Gastarbeiders heeft geld nodig’, op bladzijde met datum 28-12-77.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 33, Openbare vergadering commissie G.W./W.P./B.G. d.d. 20 maart 1984.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 33, Brief van de secretarieafdeling Sociale Zaken, Volksgezondheid en Wijkaangelegenheden aan wethouder Schmitz, betreft Tweede generatie buitenlanders, 26 januari 1979.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 33, Openbare vergadering commissie G.W./W.P./B.G. d.d. 20 maart 1984.

Gemeente Rotterdam, SEZ/OM08/000032, CM Doos 11, -1.844.92, Minderhedenbeleid, Buitenlandse werknemers, Aktiekomitee Pro Gastarbeiders AKPG Correspondentie mbt diverse zaken o.a. subsidie begroting en afrekening, 01/01/1974 – 31/12/1978, Enige achtergrondinformatie over het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders met het oog op het gesprek van de burgemeester en vertegenwoordiger(s) van deze organisatie (16 mei), 9 mei 1977.

Interview Willem Tuijnman, 18 februari 2008.

Gemeente Rotterdam, Kenniscentrum Bestuursdienst, Verzameling 1977, ‘Beantwoording vragen van de heer W. Baggerman met betrekking tot het gebrek aan ruimte van het Aktie Komitee Pro Gastarbeiders’, 22 april 1977.

Gemeente Rotterdam, -2.07.351.32, 75/75317, SOBC/NV10/000000408, Henegouwerlaan 18 en 20,
Huisvesting van het Aktiekomitee pro Gastarbeiders in deze panden, 1975-1985, Brief van wethouder Van der Ploeg aan het wijkorgaan Samenwerking in Cool, 21 juni 1977.

Gemeente Rotterdam, -2.07.351.32, 75/75317, SOBC/NV10/000000408, Henegouwerlaan 18 en 20,
Huisvesting van het Aktiekomitee pro Gastarbeiders in deze panden, 1975-1985, Brief van Piet Slijkerman over Huisvesting Pro Gastarbeider, 22 juni 1977.

Gemeente Rotterdam, SEZ/OM08/000033, CM Doos 11, -1.844.92, Minderhedenbeleid, buitenlandse werknemers, Aktiekomitee Pro Gastarbeiders AKPG, Correspondentie mbt diverse zaken o.a. subsidie begroting en afrekening, 01/01/1979 – 31/12/1979, Rapportage Project Marokkaanse Jongeren, 18 december 1979.

Rotterdamsch Nieuwsblad, ‘Verbolgen Nelly Soetens: “Wat zij doen is gewoon fascistisch!”, 30 oktober 1978.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 29, Artikel ‘Spanningen in comité gastarbeiders’.

Rotterdamsch Nieuwsblad, ‘Verbolgen Nelly Soetens: “Wat zij doen is gewoon fascistisch!”, 30 oktober 1978.

Pearce, Jone L., Volunteers: The organizational behabior of unpaid workers (London 1993) 98, 101.

Idem, 115.

Gemeente Rotterdam, SEZ/OM08/000034, CM Doos 12, -1.844.92, Minderhedenbeleid, buitenlandse werknemers, Aktiekomitee Pro Gastarbeiders AKPG, Correspondentie mbt diverse zaken o.a. subsidie begroting en afrekening, 01/01/1980 – 31/12/1980, Brief van het AKPG aan Bureau Migranten 12 februari 1980.

Gemeente Rotterdam, SEZ/OM08/000034, CM Doos 12, -1.844.92, Minderhedenbeleid, buitenlandse werknemers, Aktiekomitee Pro Gastarbeiders AKPG, Correspondentie mbt diverse zaken o.a. subsidie begroting en afrekening, 01/01/1980 – 31/12/1980, Notitie naar aanleiding van de brief van het AKPG d.d. 1 februari 1980 ten behoeve van wethouder B.G.

Della Porta en Diani, Social Movements, 209.

Gemeente Rotterdam, SEZ/OM08/000034, CM Doos 12, -1.844.92, Minderhedenbeleid, buitenlandse werknemers, Aktiekomitee Pro Gastarbeiders AKPG, Correspondentie mbt diverse zaken o.a. subsidie begroting en afrekening, 01/01/1980 – 31/12/1980, Korte aantekeningen inzake AKPG-vragen aan commissie S.Z., 10 juli 1980.

Interview Willem Tuijnman, 18 februari 2008.

Gemeente Rotterdam, SEZ/OM08/000034, CM Doos 12, -1.844.92, Minderhedenbeleid, buitenlandse werknemers, Aktiekomitee Pro Gastarbeiders AKPG, Correspondentie mbt diverse zaken o.a. subsidie begroting en afrekening, 01/01/1980 – 31/12/1980, Kort verslag van de openbare vergadering van de commissie voor Sociale Zaken op donderdag 17 juli 1980.

Notulen Gemeenteraad van Rotterdam, ‘De nota Migranten in Rotterdam’, 25 mei 1978.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 33, Openbare vergadering commissie G.W./W.P./B.G. d.d. 20 maart 1984.

Della Porta and Diani, Social Movements, 196-198, 200.

Trouw, ‘Nel Soetens (AKPG): Intrekken subsidie is onbehoorlijk’, 20 juni 1979.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 33, Openbare vergadering commissie G.W./W.P./B.G. d.d. 20 maart 1984.

Notulen Gemeenteraad van Rotterdam, ‘X. Het voorstel inzake de verdeling van de extra rijksgelden voor het minderhedenbeleid’, 11 mei 1983.

Gemeente Rotterdam, -2.07.351.32, 75/75317, SOBC/NV10/000000408, Henegouwerlaan 18 en 20,
Huisvesting van het Aktiekomitee pro Gastarbeiders in deze panden, 1975-1985, Nota voor wethr. Sv: Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, 27 oktober 1978.

Gemeente Rotterdam, -2.07.351.32, 75/75317, SOBC/NV10/000000408, Henegouwerlaan 18 en 20,
Huisvesting van het Aktiekomitee pro Gastarbeiders in deze panden, 1975-1985, Brief van wethouder Van der Ploeg aan het AKPG, 27 augustus 1979.

Gemeente Rotterdam, -2.07.351.32, 75/75317, SOBC/NV10/000000408, Henegouwerlaan 18 en 20,
Huisvesting van het Aktiekomitee pro Gastarbeiders in deze panden, 1975-1985, Afronding ontruiming Henegouwerlaan 18 en 20, 4 augustus 1980.

Gemeente Rotterdam, SEZ/OM08/000034, CM Doos 12, -1.844.92, Minderhedenbeleid, buitenlandse werknemers, Aktiekomitee Pro Gastarbeiders AKPG, Correspondentie mbt diverse zaken o.a. subsidie begroting en afrekening, 01/01/1980 – 31/12/1980, Brief van wethouder Schmitz aan het AKPG betreft Henegouwerlaan 18/20, 29 augustus 1980.

SEZ/OM08/000034, CM Doos 12, -1.844.92, Minderhedenbeleid, buitenlandse werknemers, Aktiekomitee Pro Gastarbeiders AKPG, Correspondentie mbt diverse zaken o.a. subsidie begroting en afrekening, 01/01/1980 – 31/12/1980, Jaarverslag jongerenproject 1980, 27 maart 1981.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 1, kopie van artikel Jeugdwerk Nu geschreven door John Beckers, ‘Paternalisme botst met veranderende werkelijkheid onder Marokkaanse jongens’, 27 juni 1984, jaargang 16, nummer 11-12.

Interview Nelly Soetens, 9 april 2008.

Idem.

Gemeente Rotterdam, SEZ/OM8/000039, CM Doos 14, -1.844.92, Minderhedenbeleid, Buitenlandse werknemers, Aktiekomitee Pro Gastarbeiders AKPG Diverse zaken – deel 2, 01/01/1983 – 31/12/1983, WVM-geschiedenis, 5-10-83.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 34, Struktuur en werkwijze AKPG, situatieschets van 1969 tot 1985.

Gemeente Rotterdam, SEZ/OM8/000039, CM Doos 14, -1.844.92, Minderhedenbeleid, Buitenlandse werknemers, Aktiekomitee Pro Gastarbeiders AKPG Diverse zaken – deel 2, 01/01/1983 – 31/12/1983, WVM-geschiedenis, 5-10-83.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 25, Notulen van de vergadering van het AKPG d.d. 30 september 1980.

Gemeente Rotterdam, SEZ/OM8/000039, CM Doos 14, -1.844.92, Minderhedenbeleid, Buitenlandse werknemers, Aktiekomitee Pro Gastarbeiders AKPG Diverse zaken – deel 2, 01/01/1983 – 31/12/1983, WVM-geschiedenis, 5-10-83.

Interview Henk Smit. Deze naam is vanwege privacyredenen gefingeerd. Interview gehouden op 4 april 2008.

Interview Nelly Soetens, 9 april 2008.

Gemeente Rotterdam, SEZ/OM8/000039, CM Doos 14, -1.844.92, Minderhedenbeleid, Buitenlandse werknemers, Aktiekomitee Pro Gastarbeiders AKPG Diverse zaken – deel 2, 01/01/1983 – 31/12/1983, Brief van wethouder Steeman aan de Gemeentelijke Ombudsman betreft klachten Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, 9 januari 1984.

Interview Nelly Soetens, 9 april 2008.

Interview Henk Smit, 4 april 2008.

Interview Mohamed El Bouchtoubi, een Marokkaanse man die in 1983 bij de jongerensoos kwam om aan de activiteiten meedoen, in 1986 vrijwilliger werd en in 1989 als jongerenwerker in dienst trad. Interview gehouden op 18 april 2008.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 33, Verslag van het gesprek tussen het Aktie Komité Pro Gastarbeiders, de Centrale Hervormde Jeugdraad en vertegenwoordigers van de afdelingen J. en V. en coördinatiebureau Migranten, gehouden op 31 maart 1983 in gebouw ‘De Heuvel’.

Interview Marloes Boot, van 1984 tot 1992 vrijwilliger voor de spreekuren, taallessen en stagebegeleiding. Interview gehouden op 7 mei 2008.

Gemeente Rotterdam, SEZ/OM8/000039, CM Doos 14, -1.844.92, Minderhedenbeleid, Buitenlandse werknemers, Aktiekomitee Pro Gastarbeiders AKPG Diverse zaken – deel 2, 01/01/1983 – 31/12/1983, Brief van wethouder Steeman aan de Gemeentelijke Ombudsman betreft klachten Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, 9 januari 1984.

Gemeente Rotterdam, SEZ/OM8/000037, CM Doos 13, -1.844.92, Minderhedenbeleid, Buitenlandse werknemers, Aktiekomitee Pro Gastarbeiders AKPG, Diverse zaken – deel 2 01/01/1982 – 31/12/1982, Korte aantekeningen inzake gesprek met het AKPG op 21 oktober 1982.

Het Vrije Volk, ‘Schmitz kreeg grijze haren van Soetens’, 19 januari 1981.

Interview Marloes Boot, 7 mei 2008 en vele andere geïnterviewden hebben te kennen geven dat het comité een noodzakelijk orgaan was in die tijd. Veel buitenlanders kampten nog met allerlei problemen, waarvoor ze altijd bij het AKPG terecht konden. Er waren maar weinig organisaties waar de hulpverlening zo divers en laagdrempelig was.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 30, Brief van het AKPG aan het College van B&W, 8 juni 1982.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 30, Brief van wethouder Schmitz aan het AKPG, 27 augustus 1982.

Notulen Gemeenteraad van Rotterdam, ‘VIII. De beantwoording van vragen van mevrouw E. Boxhoorn-Boot en de heer G.R. van Veldhuizen over bezuinigingen door het ministerie van W.V.C.’, 11 mei 1983.

Krijnen, Op zoek naar brood, 39.

Notulen Gemeenteraad van Rotterdam, ‘XXXI. A. Notitie over de hoofdlijnen van het gevoerde migrantenbeleid; b. Het tweede voortgangsverslag van de commissie Spreiding’, 19 augustus 1982.

Veenman, Sturen en gestuurd worden, 6.

Gemeente Rotterdam, SEZ/OM8/000039, CM Doos 14, -1.844.92, Minderhedenbeleid, Buitenlandse werknemers, Aktiekomitee Pro Gastarbeiders AKPG Diverse zaken – deel 2, 01/01/1983 – 31/12/1983, Openbare Commissie G.W./W.P./B.G. (BG-aangelegenheden) d.d. 13 september 1983.

Het Vrije Volk, ‘Misschien hulp voor Pro Gastarbeiders’, 14 september 1983.

Gemeente Rotterdam, SEZ/OM8/000039, CM Doos 14, -1.844.92, Minderhedenbeleid, Buitenlandse werknemers, Aktiekomitee Pro Gastarbeiders AKPG Diverse zaken – deel 2, 01/01/1983 – 31/12/1983, Openbare Commissie G.W./W.P./B.G. (BG-aangelegenheden) d.d. 13 september 1983.

Interview Nelly Soetens, 28 mei 2008.

Gemeentearchief Rotterdam, Migranten Informatief, SBW Rijnmond 25 jaar, ‘25 jaar Stichting Buitenlandse Werknemers…of: hoe het begon…’, februari 1987.

Interview Willem Tuijnman, 18 februari 2008.

Rotterdamsch Nieuwsblad, ‘Geen beroepskrachten voor aktiekomité Pro Gastarbeiders’, 6 augustus 1983.

Rotterdamsch Nieuwsblad, ‘Huisvesting buitenlanders schrijnend: Van enig “woongenot” is totaal geen sprake’, 9 juni 1978.

AKPG, Een huis om in te wonen; Brochure over de huisvesting van de buitenlandse arbeiders in het jaar 1970 (Rotterdam 1979) 31-34.

Idem, 30, 31.

Het Vrije Volk, ‘Bezetters Woonruimtezaken houden poot stijf’, 14 november 1979.

Rotterdamsch Nieuwsblad, ‘Van der Ploeg: “Storm van protest uit de wijken”’, 21 maart 1980.

Notulen Gemeenteraad van Rotterdam, XXIV. ‘De nota Leegloop en Toeloop’, 20 maart 1980.

Gemeente Rotterdam, Kenniscentrum Bestuursdienst, Verzameling 1981, ‘Preadvies motie van mevr. N. van der Pol- van den Dorpel e.a. inzake het voorkomen van overbewoning van huizen’, 13 maart 1981.

Het Vrije Volk, ‘Geen ghetto voor de buitenlanders’, 16 november 1979.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 40, In mapje Stadsvernieuwing: Brief van wethouder Van der Ploeg aan de Stichting voor Kerkelijke Sociale Arbeid der Hervormde Gemeenten, 19 maart 1980.

Gemeente Rotterdam, Kenniscentrum Bestuursdienst, Verzameling 1980, ‘Beantwoording van vragen van de heren M.J.D. Janen en G..Chr. Faasen over de wijze van huisvesting van buitenlanders’, 24 juni 1980.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 40, Mapje Stadsvernieuwing: Brief van wethouder Van der Ploeg aan Nelly Soetens, 17 juni 1980.

In het Vrije Volk verschenen de artikelen ‘Vrouw met vijf kinderen uit haar woning gehaald’, ‘Vrouw met negen kinderen teruggestuurd’ en in de Waarheid stonden de artikelen ‘Vreemdelingenbeleid grof’ en ‘Politiebureau straks vol vrouwen en kinderen’. Allemaal zijn de stukken verschenen tussen januari en april 1981 (Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 2).

Het Vrije Volk, ‘Kettingen op de deur’, 28 mei 1981.

Interview Nelly Soetens, 29 mei 2008.

Rotterdamsch Nieuwsblad, ‘Feestende’ demonstranten belanden in armen politie, 11 november 1981.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 20, Persbericht, 10 november 1981.

Rotterdamsch Nieuwsblad, ‘Pro Gastarbeider: Stadhuis op stelten’, 24 februari 1982.

Gemeente Rotterdam, SEZ/OM8/000036, CM Doos 13, -1.844.92, Minderhedenbeleid, Buitenlandse werknemers, Aktiekomitee Pro Gastarbeiders AKPG, Diverse zaken – deel 1 o.a. subsidie begroting en afrekening, 01/01/1982 – 31/12/1982, Nota voor wethouder sv. ai./ wethouder sv./wethouder soc. zaken/wnd. dir. WZ. over demonstratie buitenlandse arbeiders, 8-3-1982.

Rotterdamsch Nieuwsblad, ‘Buitenlanders vaak te snel weer aan ’t werk’, 9 december 1980.

Rotterdamsch Nieuwsblad, ‘Buitenlanders bezetten GAK-kantoor’, 8 april 1981.

Gemeente Rotterdam, SEZ/OM8/000037, CM Doos 13, -1.844.92, Minderhedenbeleid, Buitenlandse werknemers, Aktiekomitee Pro Gastarbeiders AKPG, Diverse zaken – deel 2, 01/01/1982 – 31/12/1982 Korte aantekeningen inzake AKPG en de GMD aan wethouder Simons, 24-11-82.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 1, Rapport van de Gemeentelijke Ombudsman Rotterdam naar klachten van het AKPG over het handelen van het bureau migranten van de secretarieafdeling Bijzondere Groepen van de gemeente Rotterdam, 20 juli 1984.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 30, Brief van de afdeling Sociale Zaken, Volksgezondheid en Bijzondere Groepen aan de gesubsidieerde instellingen, 27 december 1982/7 januari 1983.

Interview Willem Tuijnman, 18 februari 2008.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 30, Rapport van de Gemeentelijke Ombudsman Rotterdam, 18 juli 1984.

Interview Ella ter Kuile, van 1982 tot en met 1998 gemeenteraadslid voor de VVD. Ze nam het regelmatig op voor het AKPG. Interview gehouden op 14 maart 2008.

Gemeente Rotterdam, SEZ/OM8/000038, CM Doos 13, -1.844.92, Minderhedenbeleid, Buitenlandse werknemers, Aktiekomitee Pro Gastarbeiders AKPG Diverse zaken – deel 1 o.a. subsidie begroting en afrekening, Notitie t.b.v. wethoudersstaf woensdag 3 mei 1984.

Gemeente Rotterdam, SEZ/OM8/000039, CM Doos 14, -1.844.92, Minderhedenbeleid, Buitenlandse werknemers, Aktiekomitee Pro Gastarbeiders AKPG Diverse zaken – deel 2, 01/01/1983 – 31/12/1983, Brief van wethouder Steeman aan de Gemeentelijke Ombudsman betreft klachten Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, 9 januari 1984.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 30, Rapport van de Gemeentelijke Ombudsman Rotterdam aan het AKPG, 17 januari 1984.

Gemeente Rotterdam, SEZ/OM8/000039, CM Doos 14, -1.844.92, Minderhedenbeleid, Buitenlandse werknemers, Aktiekomitee Pro Gastarbeiders AKPG Diverse zaken – deel 2, 01/01/1983 – 31/12/1983, Rapport betreffende een onderzoek naar klachten van het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders (AKPG) te Rotterdam over het handelen van het bureau migranten van de secretarieafdeling Bijzondere Groepen van de gemeente Rotterdam.

Gemeente Rotterdam, Dossiernummer ABZ/NV07/000000023, Class.nr. CIE.07.515, Secretarie-afdeling ABZ, Raadscommissie voor verzoekschriften, Aktiekomitee Pro Gastarbeiders (AKPG), Periode 1981 – 1987,
Pre-advies van de commissie voor de Verzoekschriften inzake het verzoekschrift van het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, Henegouwerlaan 18-20.

Gemeente Rotterdam, SEZ/OM8/000039, CM Doos 14, -1.844.92, Minderhedenbeleid, Buitenlandse werknemers, Aktiekomitee Pro Gastarbeiders AKPG Diverse zaken – deel 2, 01/01/1983 – 31/12/1983, Brief van wethouder Steeman aan de Gemeentelijke Ombudsman betreft klachten Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, 9 januari 1984.

Gemeente Rotterdam, SEZ/OM8/000040, CM Doos 14, -1.844.92, Minderhedenbeleid, Buitenlandse werknemers, Aktiekomitee Pro Gastarbeiders AKPG, Diverse zaken / subsidie, 01/01/1984 – 31/12/1984, Verslag over het jongerenwerk bij het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders door Ibrahim Al Baz.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 6, Open Brief van AKPG, Groene Unie van Marokkaanse Jongeren en Aktiegroep binnen Samenwerkende Arabische Jongeren aan Dominee H. Visser, 22 januari 1989.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 6, Artikel: ‘Blekerstraat: drugs, roof en vernieling’, Rotterdams Nieuwsblad, 19 januari 1989.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 6, Open Brief van AKPG, Groene Unie van Marokkaanse Jongeren en Aktiegroep binnen Samenwerkende Arabische Jongeren aan Dominee H. Visser, 22 januari 1989.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 6, Artikel: ‘Blekerstraat: drugs, roof en vernieling’, Rotterdams Nieuwsblad, 19 januari 1989.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 1, Brief van het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders aan de Officier van Justitie, Arrondissement Amsterdam, juli 1984.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 1, kopie van artikel Jeugdwerk Nu geschreven door John Beckers, ‘Paternalisme botst met veranderende werkelijkheid onder Marokkaanse jongens’, 27 juni 1984, jaargang 16, nummer 11-12.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 33, Openbare vergadering commissie G.W./W.P./B.G. d.d. 20 maart 1984.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 25, in deze map zijn in vele notulen problemen met de soos te herleiden. Bijvoorbeeld in een brief van 16 februari 1984, waarin de situatie van de soos ‘problematisch’ wordt genoemd.

Gemeente Rotterdam, SEZ/OM8/000040, CM Doos 14, -1.844.92, Minderhedenbeleid, Buitenlandse werknemers, Aktiekomitee Pro Gastarbeiders AKPG, Diverse zaken / subsidie, 01/01/1984 – 31/12/1984, Openbare vergadering cie. G.W./W.P/B.G. d.d. 5 juni 1984.

Gemeente Rotterdam, SEZ/OM8/000040, CM Doos 14, -1.844.92, Minderhedenbeleid, Buitenlandse werknemers, Aktiekomitee Pro Gastarbeiders AKPG, Diverse zaken / subsidie, 01/01/1984 – 31/12/1984, Notitie ten behoeve van de gedachtenbepaling in het overleg tussen het Aktie Komitee Pro Gastarbeiders en Bureau Migranten inzake het functioneren van de manager bij het AKPG.

Gemeente Rotterdam, -2.07.351.32, 75/75317, SOBC/NV10/000000408, Henegouwerlaan 18 en 20,
Huisvesting van het Aktiekomitee pro Gastarbeiders in deze panden, 1975-1985, Brief van wethouder Linthorst aan de Directeur van het Grondbedrijf betreft Huisvesting Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, 21 december 1983.

Gemeente Rotterdam, SEZ/OM8/000042, CM Doos 15, -1.844.92, Minderhedenbeleid, Buitenlandse werknemers, Aktiekomitee Pro Gastarbeiders AKPG, Deel 2 o.a. huisvesting/personeelszaken, 01/01/1985 – 31/12/1985, Korte aantekeningen inzake herhuisvesting AKPG, 19 november 1985.

Notulen Gemeenteraad van Rotterdam, ‘LI. Het bestedingsplan 1986 minderhedenbeleid’, 19 december 1985.

Rath, Minorisering op http://users.fmg.uva.nl/jrath/downloads/@Minorisering%20hoofdstuk%207.pdf.

NRC, ‘Verboden toegang voor niet-blanken’, 14 februari 1980.

Notulen Gemeenteraad van Rotterdam, ‘XXIV. De nota Leegloop en Toeloop, een tweede vervolg’ en ‘XXIVa. Aanvullende notitie op de nota Leegloop en Toeloop, een tweede vervolg’, 28 januari 1982.

Notulen Gemeenteraad van Rotterdam, ‘Algemene beschouwingen’, 9 december 1982.

Notulen Gemeenteraad van Rotterdam, ‘XVII a. een rapportage van de Commissie Spreiding; b. een werkprogramma coördinatie migrantenbeleid 1981-1982 van de wethouder van Bijzondere Groepen’, 27 augustus 1981.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 2, een reeks aan artikelen uit onder meer De Waarheid, Het Vrije Volk en De Volkskrant over de Centrumpartij en extreemrechts verschijnt in 1982.

Gemeente Rotterdam, SEZ/OM8/000039, CM Doos 14, -1.844.92, Minderhedenbeleid, Buitenlandse werknemers, Aktiekomitee Pro Gastarbeiders AKPG Diverse zaken – deel 2, 01/01/1983 – 31/12/1983, Openbare Commissie G.W./W.P./B.G. (BG-aangelegenheden) d.d. 13 september 1983.

RADAR, http://www.radar.nl/read/7/radar_25_jaar?sublist=475 (28 mei 2008).

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 16, Oproep van het AKPG aan achterban voor actie tegen racisme, 22 februari 1984.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 25, Een kort verslag van een vergadering, waarin de info-stand en afspraken over het meegaan met cliënten tijdens de lessen ter sprake komen.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 16, brief van het AKPG aan gastarbeiders met de oproep om actie te ondernemen tegen het ontstane racisme, 8 februari 1984.

Gemeente Rotterdam, Kenniscentrum Bestuursdienst, Verzameling 1986, Volgnummer 30, litt. B., ‘Minderhedenbeleid in een gewijzigde situatie’.

Het Vrije Volk, ‘Geef buitenlandse jongeren voorrang’, 17 april 1985.

Het Vrije Volk, ‘Goede bedoelingen, maar nog geen daden’, 2 juli 1985.

Het Zuiden, ‘Gemeente niet serieus met anti-discriminatiebeleid’, 11 juli 1985.

Notulen Gemeenteraad van Rotterdam, XXXIa. Nota van wijzigingen inzake de conceptverordening organisatie wijkwelzijnsplanning, 25 mei 1976.

Gemeente Rotterdam, Kenniscentrum Bestuursdienst, Verzameling 1984, Volgnr. 276, ‘Gemeentelijk subsidiebeleid met betrekking tot zelforganisaties en vrijwilligersorganisaties van en voor migranten vanaf 1 januari 1985’, 5 oktober 1984.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 6, Openbare vergadering cie. G.W./W.P./B.G. (B.G.-aangelegenheden), onderwerp Marokkaans jongerenwerk, ‘Een notitie ter zake’, 26 maart 1985.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 6, ‘Notitie Tweede generatie buitenlandse jongeren in Rotterdam’, bij Commissie Bijzondere Groepen van 26 maart 1985.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 6, ‘Kort verslag gesprek met Steeman, Tuijnman, Wapperom door Nel, Fred, Anne’, 28 maart 1985. Tuijnman en Wapperom van Bureau Migranten, Steeman wethouder.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 6, ‘Notitie Tweede generatie buitenlandse jongeren in Rotterdam’, bij Commissie Bijzondere Groepen van 26 maart 1985.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 6, ‘Kort verslag gesprek met Steeman, Tuijnman, Wapperom door Nel, Fred, Anne’, 28 maart 1985. Tuijnman en Wapperom van Bureau Migranten, Steeman wethouder.

Rotterdamsch Nieuwsblad, ‘Buitenlanders voeren actie voor kinderbijslag’, 7 november 1984.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 37, Jaarverslag 1985.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 37, Jaarverslag 1985.

Jaarverslag Aktiekomitee pro Gastarbeiders 1986, 20.

Gemeente Rotterdam, SEZ/OM8/000042, CM Doos 15, -1.844.92, Minderhedenbeleid, Buitenlandse werknemers, Aktiekomitee Pro Gastarbeiders AKPG, Deel 2 o.a. huisvesting/personeelszaken, 01/01/1985 – 31/12/1985, Rapportage m.b.t. de trans-culturele psychiatrie.

Rotterdams Nieuwsblad, ‘Rotterdam rommelt met arts voor buitenlanders’, 26 maart 1986.

Gemeente Rotterdam, SEZ/OM8/000042, CM Doos 15, -1.844.92, Minderhedenbeleid, Buitenlandse werknemers, Aktiekomitee Pro Gastarbeiders AKPG, Deel 2 o.a. huisvesting/personeelszaken, 01/01/1985 – 31/12/1985, Brief van wethouder Simons aan het AKPG betreft psychologische tests bij sollicitatie, 25 juli 1985.

Gemeente Rotterdam, SEZ/OM8/000042, CM Doos 15, -1.844.92, Minderhedenbeleid, Buitenlandse werknemers, Aktiekomitee Pro Gastarbeiders AKPG, Deel 2 o.a. huisvesting/personeelszaken, 01/01/1985 – 31/12/1985, Perscommuniqué AKPG, 15 augustus 1985.

Rotterdams Nieuwsblad, ‘Stadsvernieuwing in gevaar als actiegroep niet verhuist’, 15 oktober 1986.

Gemeente Rotterdam, Kenniscentrum Bestuursdienst, Verzameling 1987, volgnr. 157, litt. A., ‘Opheffing Educatief Centrum Migranten en oprichting van en vaststelling van de Verordening op het ‘Gemeentelijk Centrum Basiseducatie (v.h. ECM)’, 4 september 1987.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 37, Jaarverslag 1986.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 3, Brief van het gemeentebestuur Rotterdam aan het bestuur van het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders over de beleidsmatige problemen, 18 oktober 1991.

Gemeentearchief Rotterdam, Jaarverslagen SHBW 1972-1988, Jaarverslag 1986.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 25, Bijeenkomst bestuur AKPG, 4 januari 1989.

Interview Marloes Boot, 7 mei 2008.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 3, Brief van het gemeentebestuur Rotterdam aan het bestuur van het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders over de beleidsmatige problemen, 18 oktober 1991.

Rotterdams Nieuwsblad, ‘Stadsvernieuwing in gevaar als actiegroep niet verhuist’, 15 oktober 1986.

Gemeente Rotterdam, SEZ/OM8/000042, CM Doos 15, -1.844.92, Minderhedenbeleid, Buitenlandse werknemers, Aktiekomitee Pro Gastarbeiders AKPG, Deel 2 o.a. huisvesting/personeelszaken, 01/01/1985 – 31/12/1985, Korte Aantekeningen betreft brief/notitie ROSV-herhuisvesting AKPG, 10-9-86.

Gemeente Rotterdam, SEZ/OM8/000043, CM Doos 15, -1.844.92, Minderhedenbeleid, Buitenlandse werknemers, Aktiekomitee Pro Gastarbeiders AKPG o.a. subsidie en jaarverslagen, 01/01/1986 – 31/12/1987, Notitie tbv staf BG inzake AKPG.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 3, Brief van het gemeentebestuur Rotterdam aan het bestuur van het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders over de beleidsmatige problemen, 18 oktober 1991.

Interview Nelly Soetens, 28 mei 2008.

Interview Arriën Kruyt, die in 1986 en 1987 en voor een tweede keer in 1992 en 1993 in het bestuur van het AKPG zat. Interview gehouden op 7 april 2008.

Gemeente Rotterdam, Dossiernr. SEZ/OB14/000000190, 02014 BD Doos 49, Kode -1.844.92, Minderhedenbeleid, Aktiekomitee Pro Gastarbeiders AKPG, Beëindiging subsidie Deel 2, 1991/1992, Brief van wethouder Steeman aan het AKPG, 9 december 1987.

Rotterdams Nieuwsblad, ‘Stadsvernieuwing in gevaar als actiegroep niet verhuist’, 15 oktober 1986.

Rotterdams Nieuwsblad, ‘Nel Soetens is niet weg op 15 november’, 1 november 1986.

Rotterdams Nieuwsblad, ‘Pro Gastarbeiders krijgt uitstel tot 1 december’, 22 november 1986.

Rotterdams Nieuwsblad, ‘Pro Gastarbeiders koopt Eloutschool’, 27 november 1986.

Interview Arriën Kruyt, 7 april 2008.

Gemeente Rotterdam, SEZ/OM8/000043, CM Doos 15, -1.844.92, Minderhedenbeleid, Buitenlandse werknemers, Aktiekomitee Pro Gastarbeiders AKPG o.a. subsidie en jaarverslagen, 01/01/1986 – 31/12/1987, Jaarrekening 1986 door Paardekooper & Hoffman Registeraccountants.

Gemeente Rotterdam, SEZ/OM8/000043, CM Doos 15, -1.844.92, Minderhedenbeleid, Buitenlandse werknemers, Aktiekomitee Pro Gastarbeiders AKPG o.a. subsidie en jaarverslagen, 01/01/1986 – 31/12/1987, Jaarrekening 1987 door Paardekoopers & Hoffman Registeraccountants.

Interview Nelly Soetens, 16 mei 2008.

Gemeente Rotterdam, Kenniscentrum Bestuursdienst, Verzameling 1987, volgnr. 157, litt. A., ‘Opheffing Educatief Centrum Migranten en oprichting van en vaststelling van de Verordening op het ‘Gemeentelijk Centrum Basiseducatie (v.h. ECM)’, 4 september 1987.

Notulen Gemeenteraad van Rotterdam, ‘XX. De notitie (etnische) minderhedenbeleid in een gewijzigde situatie alsmede een evaluatie van de besteding van de wijkbudgetten ten behoeve van wijkgericht migrantenbeleid over de jaren 1983-1984 en 1985.’, 20 februari 1986.

Interview Nelly Soetens, 9 april 2008.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 3, Brief van het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders aan de Algemene Bezwaarcommissie van de gemeente Rotterdam, 21 april 1989.

Thorne, ‘Protest and the Problem of Credibility’, 113.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 37, Vooronderzoek Project Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, 1989.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 18, ‘Betr.: Voorconcept van het reorganisatievoorstel voor de B.E. te Rotterdam’.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 18, Ontwerp-Besluit, volgnummer 235, litt. B, november 1987.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 3, Brief van de gemeente Rotterdam (Secretarie-afdeling Sociale Zaken, Volksgezondheid, Culturele Minderheden) aan het bestuur van de Stichting Pro Gastarbeiders, 9 mei 1989.

Gemeente Rotterdam, Dossiernummer SEZ/OB14/000000189, 02014 BD Doos 48, Kode -1.844.92, Minderhedenbeleid, Aktiekomitee Pro Gastarbeiders AKPG, Beleidsplan beëindiging subsidie, Deel 1 1991/1991, Brief van wethouder Hallensleben aan het AKPG, 7 november 1990.

Gemeente Rotterdam, Kenniscentrum Bestuursdienst, Verzameling 1986, Volgnummer 30, litt. B., ‘Minderhedenbeleid in een gewijzigde situatie’.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 41, Persbericht Gemeente Rotterdam, ‘Gemeente stopt subsidie aan Aktie Komitee Pro Gastarbeiders’, 18 oktober 1991.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 34, Opzet voor een beleidsplan van het AKPG; Het grote lijnenwerk, schatting omstreeks 1986.

Interview Willem Tuijnman, 18 februari 2008.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 18, Brief van het AKPG aan het Educatief Beraad, 28 februari 1989.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 37, Vooronderzoek Project Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, 1989.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 7, Structuurplan: Organisatieontwikkeling in het AKPG verstuurd aan de heer Tuynman op 15 oktober 1986.

Joke van den Tempel was van 1985 tot 1992 actief bij het AKPG. Als juriste draaide ze in eerste instantie spreekuren, maar al snel kwamen daar administratieve taken bij en sprong ze bij bij de taallessen. Met de invoering van de Basiseducatie is ze in dienst getreden bij die stichting, waardoor ze gesalarieerd voor het comité kon blijven werken. Marloes Boot werkte tussen 1984 en 1993 bij het AKPG. Ze draaide in eerste instantie mee met de taallessen en ging daar later spreekuren en vrijwilligers- en stagebegeleiding bij doen. Daar kreeg ze uiteindelijk een minimumloon voor. Ary Moerman begon in 1986 als stagiair bij het AKPG. Hij deed maatschappelijk werk en wilde iets met minderheden doen. Bij het comité gaf hij taallessen, hielp hij bij de spreekuren en hield hij soms een oogje in het zeil bij het jongerenwerk. Ook hij is op de loonlijst van de Stichting Basiseducatie gekomen en heeft het tot 1992 bij het AKPG volgehouden.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 25, Notulen, vergadering 08-05-87.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 3, Brief van het gemeentebestuur Rotterdam aan het bestuur van het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders over de beleidsmatige problemen, 18 oktober 1991.

Migranten Informatief, SBW Rijnmond 25 jaar, ‘1 januari 1987, een magische datum’, februari 1987.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 34, Taak- en functieomschrijving AKPG door Ritta Wapperom, mei 1985.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 7, Structuurplan: Organisatieontwikkeling in het AKPG verstuurd aan de heer Tuynman op 15 oktober 1986.

Rotterdams Nieuwsblad, ‘Pro Gastarbeiders koopt Eloutschool’, 27 november 1986.

Meerdere geïnterviewden erkennen de terugname van het aantal demonstraties, maar gaven te kennen dat het minder nodig was. Er waren inmiddels meerdere instellingen die zich op de migrantenproblematiek stortten en de gemeente voerde beleid. De noodzaak om actie te voeren was minder geworden.

Gemeente Rotterdam, SEZ/OM8/000043, CM Doos 15, -1.844.92, Minderhedenbeleid, Buitenlandse werknemers, Aktiekomitee Pro Gastarbeiders AKPG o.a. subsidie en jaarverslagen, 01/01/1986 – 31/12/1987, Brief van de wethouder van Culturele Minderheden aan de wethouder van Bedrijven, 6 november 1987.

Interview Nelly Soetens, 16 mei 2008.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 25, Rooster van aftreden van de bestuursleden van de Stichting Pro Gastarbeiders.

Gemeente Rotterdam, Dossiernummer SEZ/OB14/000000189, 02014 BD Doos 48, Kode -1.844.92
Minderhedenbeleid, Aktiekomitee Pro Gastarbeiders AKPG, Beleidsplan beëindiging subsidie, Deel 1
1991/1991, Notitie van Tuijnman aan de wethouders van CM en WWZ n.a.v. gesprek met AKPG 11 okt.

Interview Marloes Boot, 7 mei 2008.

Jaarverslag Aktiekomitee pro Gastarbeiders 1986, 12.

Rotterdams Nieuwsblad, ‘Meer te verdelen voor migranten’, 22 november 1989.

Nota van B&W aan Gemeenteraad, De Nieuwe Rotterdammers: facetbeleid culturele minderheden in de jaren '90 (Rotterdam februari 1991) 29.

Rotterdams Nieuwsblad, ‘Hulpverleners voor Marokkaanse jongeren’, 24 februari 1987.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 25, Notulen Jongerenwerkvergadering d.d 20-1-1988.

Interview Nelly Soetens, 19 mei 2008.

Geïnterviewden Mohamed El Bouchtoubi (18 april 2008), Mohammed Bibi (16 april 2008) en Ahmed Harika (31 maart 2008) bezochten als jongens zelf de soos. Zij herinnerden zich dat de sfeer altijd omsloeg zodra Nelly binnenkwam. De jongens zetten zich af tegen haar ‘bemoeizuchtige’ en ‘autoritaire’gedrag.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 6, ‘Condities voor het weer openstellen van het jongerenwerk’ door Adri Slingerland, 1 februari 1988.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 6, Brief wethouder Hoogendoorn aan het bestuur van het AKPG, betreft het jongerenwerk, 15 april 1988.

Tassie, Bill, Asaf Zohar, Vic Murray, ‘The management of change’, in Stephen P. Osborne (editor), Managing in the voluntary sector; A handbook for managers in charitable and non-profit organizations (London 1996) 137.

Veenman, Sturen en gestuurd worden, 6, 7.

Idem, 11-14.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 41, Brief van Arriën Kruyt aan Nelly over De Nieuwe Rotterdammers, 30 augustus 1991.

Notulen Gemeenteraad van Rotterdam, ‘XVI. Het voorstel tot vaststelling van de beleidsnota ‘De nieuwe Rotterdammers, facetbeleid culturele minderheden in de jaren negentig’’, 13 juni 1991.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 34, Brief van de wethouders Hallensleben (Onderwijs, Culturele Minderheden en Emancipatie) en Van der Schalk (Deelgemeentezaken, Wijkwelzijnszaken, Sport en Recreatie, Volksgezondheid en Maatschappelijke Dienstverlening) aan het AKPG, 9 augustus 1991.

Tassie, Zohar en Murray, ‘The management of change’, 139.

Interview Nelly Soetens, 28 mei 2008.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 3, Agenda voor de vergadering van burgemeester en wethouders van Rotterdam op vrijdag 10 februari 1989, onderwerp: ‘Reilen en zeilen van het Aktie Komitee Pro Gastarbeiders’.

Interview Ary Moerman, 6 mei 2008.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 3, Agenda voor de vergadering van burgemeester en wethouders van Rotterdam op vrijdag 10 februari 1989, onderwerp: ‘Reilen en zeilen van het Aktie Komitee Pro Gastarbeiders’.

Rotterdams Nieuwsblad, ‘Nel Soetens klaagt weer over te weinig personeel’, 23 november 1989.

Interview Nelly Soetens, 28 mei 2008.

Rotterdams Nieuwsblad, ‘Weer geen subsidie Pro Gastarbeiders’, 8 februari 1990.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 25, Notitie voor de bestuursvergadering 9.10.90.

Rotterdams Nieuwsblad, ‘Nel Soetens klaagt weer over te weinig personeel’, 23 november 1989.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 25, Notitie voor de bestuursvergadering 9.10.90.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 37, Jaarverslag 1990.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 25, Notulen vergadering steunkomittee d.d. 12-11-1991.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 34, Discussienotitie toekomst AKPG, Willem Tuijnman van Bureau Migranten, maart 1990.

Rotterdams Dagblad, ‘Subsidie comité voor gastarbeiders verdwijnt’, 21 oktober 1991.

Veenman, Sturen en gestuurd worden, 5.

Vermeulen en Penninx, Immigrant Integration, 18, 19.

Idem, 9.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 25, Brief van het AKPG aan de wethouders Onderwijs, Culturele Minderheden en Emancipatie, mw. E. Hallensleben en Deelgemeentezaken, Welzijnszaken, Sport & Recreatie, Volksgezondheid en Maatschappelijke Dienstverlening, J.W. van de Schalk, 15 oktober 1991.

Rotterdams Dagblad, ‘Subsidiestop bedreigt comité Pro Gastarbeiders’, 7 januari 1992.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 41, Brief van het AKPG aan de medewerkers, 20 oktober 1991.

Gemeente Rotterdam, Dossiernummer SEZ/OB14/000000189, 02014 BD Doos 48, Kode -1.844.92
Minderhedenbeleid, Aktiekomitee Pro Gastarbeiders AKPG, Beleidsplan beëindiging subsidie, Deel 1
1991/1991, Notitie van Tuijnman aan mevrouw Stout mbt: AKPGL met wie is op 22 juli 1991 gesproken?.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 41, Brief van het AKPG aan de medewerkers, 20 oktober 1991.

Gemeente Rotterdam, Dossiernummer SEZ/OB14/000000189, 02014 BD Doos 48, Kode -1.844.92
Minderhedenbeleid, Aktiekomitee Pro Gastarbeiders AKPG, Beleidsplan beëindiging subsidie, Deel 1
1991/1991, Notitie van Tuijnman aan mevrouw Stout mbt: met wie is op 11 oktober gesproken.

Gemeente Rotterdam, Dossiernummer SEZ/OB14/000000189, 02014 BD Doos 48, Kode -1.844.92
Minderhedenbeleid, Aktiekomitee Pro Gastarbeiders AKPG, Beleidsplan beëindiging subsidie, Deel 1
1991/1991, Besloten vergadering Commissie Onderwijs, Culturele Minderheden en Emancipatie d.d. 2 oktober 1991, onderwerp Aktiekomitee Pro Gastarbeiders.

Gemeente Rotterdam, Dossiernummer SEZ/OB14/000000189, 02014 BD Doos 48, Kode -1.844.92
Minderhedenbeleid, Aktiekomitee Pro Gastarbeiders AKPG, Beleidsplan beëindiging subsidie, Deel 1
1991/1991, Notitie van Tuijnman aan de wethouders van CM en WWZ n.a.v. gesprek met AKPG 11 okt.

Gemeente Rotterdam, Dossiernummer SEZ/OB14/000000189, 02014 BD Doos 48, Kode -1.844.92
Minderhedenbeleid, Aktiekomitee Pro Gastarbeiders AKPG, Beleidsplan beëindiging subsidie, Deel 1
1991/1991, Notitie van Tuijnman aan mevrouw Stout mbt: met wie is op 11 oktober gesproken.

Gemeente Rotterdam, Dossiernummer SEZ/OB14/000000189, 02014 BD Doos 48, Kode -1.844.92
Minderhedenbeleid, Aktiekomitee Pro Gastarbeiders AKPG, Beleidsplan beëindiging subsidie, Deel 1
1991/1991, Notitie: termijn van twee maanden.

Gemeente Rotterdam, Dossiernummer SEZ/OB14/000000189, 02014 BD Doos 48, Kode -1.844.92
Minderhedenbeleid, Aktiekomitee Pro Gastarbeiders AKPG, Beleidsplan beëindiging subsidie, Deel 1
1991/1991, Besloten vergadering Commissie Onderwijs, Culturele Minderheden en Emancipatie d.d. 2 oktober 1991, onderwerp Aktiekomitee Pro Gastarbeiders.

Gemeente Rotterdam, Dossiernummer SEZ/OB14/000000189, 02014 BD Doos 48, Kode -1.844.92
Minderhedenbeleid, Aktiekomitee Pro Gastarbeiders AKPG, Beleidsplan beëindiging subsidie, Deel 1
1991/1991, Notitie: termijn van twee maanden.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 25, Notulen vergadering steunkomittee AKPG, d.d. 30-10-1991.

Interview Marloes Boot, 7 mei 2008.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 41, Brief van Peter van Agteren aan de heer Tuijnman, onderwerp: AKPG, 7 november 1991.

Gemeente Rotterdam, Dossiernr. SEZ/OB14/000000190, 02014 BD Doos 49, Kode -1.844.92
Minderhedenbeleid, Aktiekomitee Pro Gastarbeiders AKPG, Beeindiging subsidie Deel 2, 1991/1992, Proces/verbaal van de hoorzitting als bedoeld in artikel 16, lid 1, van de Verordening inzake de behandeling van beroep- en bezwaarschriften inzake het beroepschrift van de Stichting Pro Gastarbeiders tegen subsidiebeëindiging, 8 januari 1992.

Gemeente Rotterdam, Dossiernummer SEZ/OB14/000000189, 02014 BD Doos 48, Kode -1.844.92
Minderhedenbeleid, Aktiekomitee Pro Gastarbeiders AKPG, Beleidsplan beëindiging subsidie, Deel 1
1991/1991, Notitie van Tuijnman aan mevrouw Stout mbt op welke grond is een beleidsplan geëist.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 41, Notulen vergadering steunkomittee AKPG, d.d. 30-10-1991.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 41, allerlei organisaties en instanties hebben de gemeente een brief gestuurd, waarin ze protesteren tegen de subsidiestop van het AKPG, eind 1991.

Notulen Gemeenteraad van Rotterdam, ‘XVIII. Het preadvies van de Algemene Beroepscommissie, Kamer III, op een beroepschrift van het AKPG tegen de beëindiging van subsidie per 1 januari 1992, waarbij in overweging wordt gegeven de bezwaren gedeeltelijk gegrond te verklaren, de beslissing van b en w in te trekken en de subsidie voorlopig, tot uiterlijk 1 juli 1993, voort te zetten op het huidige niveau, onder een aantal nader aangegeven voorwaarden, alsmede de mededeling van b en w dat zij in het preadvies berusten’, 6 februari 1992.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 41, Preadvies inzake een beroepschrift tegen beëindiging subsidie, 8 januari 1992.

Rotterdams Dagblad, ‘Onzekere toekomst Pro Gastarbeiders’, 28 februari 1992.

Gemeente Rotterdam, Dossiernr. SEZ/OB14/000000191, 02014 BD Doos 49, Kode -1.844.92, Minderhedenbeleid, Aktiekomitee Pro Gastarbeiders AKPG, Beeindiging Subsidie Deel 3, 1992/1993, Notitie Van der Meide aan Tuijnman betreft AKPG, 22 juli 1992.

Rotterdams Dagblad, ‘Onzekere toekomst Pro Gastarbeiders’, 28 februari 1992.

Gemeente Rotterdam, Dossiernr. SEZ/OB14/000000191, 02014 BD Doos 49, Kode -1.844.92, Minderhedenbeleid, Aktiekomitee Pro Gastarbeiders AKPG, Beeindiging Subsidie Deel 3, 1992/1993, Notitie Van der Meide aan Tuijnman betreft AKPG, 22 juli 1992.

Della Porta en Diani, Social Movements, 161, 162.

Gemeente Rotterdam, Dossiernr. SEZ/OB14/000000191, 02014 BD Doos 49, Kode -1.844.92, Minderhedenbeleid, Aktiekomitee Pro Gastarbeiders AKPG, Beeindiging Subsidie Deel 3, 1992/1993, Notitie van Tuijnman aan wethouders Hallensleven en Van der Schalk betreft gesprek met AKPG.

Gemeente Rotterdam, Dossiernr. SEZ/OB14/000000191, 02014 BD Doos 49, Kode -1.844.92, Minderhedenbeleid, Aktiekomitee Pro Gastarbeiders AKPG, Beeindiging Subsidie Deel 3, 1992/1993, Samenvatting van het overleg tussen de gemeente Rotterdam en het bestuur van het Aktiekomitee Pro Gastarbeiders d.d. 25 september 1992.

Gemeente Rotterdam, Dossiernr. SEZ/OB14/000000191, 02014 BD Doos 49, Kode -1.844.92, Minderhedenbeleid, Aktiekomitee Pro Gastarbeiders AKPG, Beeindiging Subsidie Deel 3, 1992/1993, Notitie van Tuijnman aan Edit Hallensleben mbt AKPG.

Gemeente Rotterdam, Dossiernr. SEZ/OB14/000000191, 02014 BD Doos 49, Kode -1.844.92, Minderhedenbeleid, Aktiekomitee Pro Gastarbeiders AKPG, Beeindiging Subsidie Deel 3, 1992/1993, Brief van het College van B&W aan het AKPG, 24 november 1992.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 41, Brief van het College van B&W aan het bestuur van het AKPG, 1 december 1992.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 45, Artikel Algemeen Dagblad, ‘Bureaucratie te taai voor lastige horzel’, 16 april 1993.

Archief Aktiekomitee Pro Gastarbeiders, plaatsingslijst nummer 34, Brief van het AKPG aan de medewerkers, 3 februari 1993.

Interview Nelly Soetens, 9 april 2008.

Algemeen Dagblad, ‘Bureaucratie te taai voor lastige horzel’, 16 april 1993.

Della Porta en Diani, Social Movements, 79.

Trouw, ‘Nel Soetens stop na 24 jaar strijd pro gastarbeiders’, 16 maart 1993.

Della Porta en Diani, Social Movements, 196-198, 200.

Burstein, ‘Social Movements and Public Policy’, 4.

Van der Meulen, De strijd voor de stadsvernieuwing in het Oude Westen,16.

Della Porta en Diani, Social Movements, 209.

Meijs, Management van vrijwilligersorganisaties, 57.

McAdam, McCarthy en Zald, ‘Social Movements’, 716.

Della Porta en Diani, Social Movements, 124, 125.

Della Porta en Diani, Social Movements, 79.