Samenwerking onder spanning De invloed van institutionele logica-meervoudigheid op inter-organisatorische samenwerking binnen de jeugdhulp

Samenvatting De Nederlandse jeugdhulp kampt al decennia met structurele problemen zoals lange wachttijden, stijgende kosten en gefragmenteerde zorg. Sinds de Jeugdwet ingevoerd is in 2015, zijn gemeenten verantwoordelijk voor het organiseren van effectieve en toegankelijke jeugdhulp. Om dit te realiseren zetten zij steeds vaker in op inter-organisatorische samenwerking tussen zorgorganisaties. Dit soort samenwerkingen blijken echter complex, onder meer doordat de betrokken organisaties uiteenlopende perspectieven hanteren op wat ‘goede’ zorg is en hoe die georganiseerd zou moeten worden. Deze verschillen komen voort uit verschillende institutionele logica’s: diepgewortelde denk- en werkwijzen die richting geven aan wat organisaties als wenselijk, gepast en legitiem beschouwen. Deze scriptie onderzoekt hoe logica-meervoudigheid het samenwerkingsproces beïnvloedt binnen de Midden-JGGZ Regiegroep: een inter-organisatorische samenwerking van vijf zorgorganisaties, geïnitieerd door gemeente X. Aan de hand van documentanalyse, interviews en een observatie is in kaart gebracht welke logica’s zichtbaar zijn binnen de Regiegroep, hoe deze op elkaar inwerken en hoe de logica-meervoudigheid het samenwerkingsproces beïnvloedt. Binnen de Regiegroep zijn met name de corporatie-, markt- en professielogica sterk aanwezig. De bureaucratische- en care-logica hebben meer een aanvullende rol. De logica-dynamiek binnen de Midden-JGGZ kan worden getypeerd als betwist: meerdere logica’s beïnvloeden tegelijkertijd het functioneren van de Regiegroep, maar blijken lastig met elkaar te verenigen. Dit type logica-meervoudigheid impliceert extensief en hardnekkig conflict in de samenwerking. In de Midden-JGGZ Regiegroep blijft het conflict grotendeels onderhuids, maar zorgt het wel degelijk voor frictie. De spanningen die voortvloeien uit de logica-meervoudigheid belemmeren vooral het opbouwen van gedeeld begrip en effectieve communicatie. Uiteenlopende definities, prioriteiten en communicatieritmes leiden tot fragmentatie, vertraging en stroperige besluitvorming. Gedeeld vertrouwen wordt hierdoor indirect onder druk gezet: wanneer organisaties elkaar niet goed begrijpen en langs verschillende lijnen communiceren, wordt het moeilijk om vertrouwen op te bouwen. De toewijding aan de samenwerking lijkt minder beïnvloed te worden door de logica-meervoudigheid, mede dankzij het gedeelde verantwoordelijkheidsgevoel om de opdracht te laten slagen. Verder komt uit het onderzoek naar voren dat het institutioneel ontwerp vanuit de gemeente, via de aanbestedingsvorm en prestatieafspraken, vooral de marktlogica versterkt, wat de logica-meervoudigheid verder aanwakkert en extra druk op de samenwerking legt. Tegelijkertijd blijkt dat de Regiegroep actief strategieën ontwikkelt om met deze logica-spanningen om te gaan, zoals het oprichten en later weer loslaten van thematische werkgroepen. Dit onderzoek laat zien dat logica-meervoudigheid het samenwerkingsproces belemmert, maar ook als katalysator kan fungeren voor wederzijdse reflectie en aanpassing. Daarmee draagt het onderzoek bij aan literatuur over institutionele complexiteit en inter-organisatorische samenwerking. Het past het model van Besharov en Smith (2014) toe op een ander analyseniveau en verdiept het Collaborative Governance model van Ansell en Gash (2008) door meer aandacht te geven aan het institutionele niveau. Op basis van dit onderzoek volgt de aanbeveling aan gemeenten om bij het vormgeven van samenwerkingsopdrachten bewust ruimte in te bouwen voor de (h)erkenning van verschillende institutionele logica’s en de publieke waarden die ze weerspiegelen. Daarnaast is het belangrijk om heldere afspraken te maken over de rolverdeling, en om realistische afspraken op te nemen over deadlines en resultaten.