Van prenataal tot peutertijd: een netwerk grootbrengen ook een opvoedkundige kwestie? Een vergelijkend onderzoek naar de invloed van de bestuursvorm, boundary spanning-activiteiten en institutioneel design op een effectieve, integrale samenwerking.

Om ieder kind een gezonde, veilige en veelbelovende start te bieden, is in 2018 het landelijk actieprogramma Kansrijke Start gelanceerd. Een goede koppeling tussen het medische en sociale domein is daarvoor essentieel. Het programma is daarom georganiseerd vanuit lokale coalities en regionale coalities tussen betrokken professionals uit het sociale domein en professionals uit het medische domein. In dit onderzoek staan de lokale coalities van Groningen en Amsterdam centraal. Beiden kennen een andere bestuursvorm. In Groningen wordt het bestuur geleid door één van de coalitieorganisaties, ook wel de leidende organisatie. In Amsterdam is een programmateam als aparte administratieve entiteit opgericht, ofwel een NAO. Het doel van dit onderzoek is om te verklaren hoe de bestuursvorm van de coalities van Amsterdam en Groningen van invloed is op de effectieve, integrale samenwerking en welke rol institutioneel design en boundary spanning-activiteiten hierbij spelen. Zo kunnen de coalities zelf en toekomstige lokale en regionale coalities binnen Kansrijke Start leren over welke elementen van belang zijn in een netwerkorganisatie. Dat brengt mij tot de volgende hoofdvraag: Hoe is de bestuursvorm van invloed op het bereiken van een effectieve, integrale samenwerking binnen de coalities van Amsterdam en Groningen van het programma Kansrijke Start en wat is de rol van boundary spanning-activiteiten en institutioneel designstrategieën hierbij? Om deze hoofdvraag te beantwoorden, is een vergelijkende casestudie uitgevoerd waarbij gebruik is gemaakt van interviews, observaties en documentanalyses. De resultaten laten zien dat de gehanteerde bestuursvorm en het aanwezige vertrouwen van invloed is op de mate waarin institutioneel designstrategieën en boundary spanning-activiteiten worden toegepast. Doordat leidende organisaties een breed, netwerkgericht perspectief behouden, wordt het netwerk bij deze bestuursvorm meer op een afstand aangestuurd. In Groningen zijn daarom institutioneel designstrategieën sterker aanwezig. Door de betrokkenheid die is vereist van alle netwerkleden in een NAO, spelen vertrouwen en gemeenschappelijke grond hier een belangrijke rol. Dat maakt dat binnen de Amsterdamse coalitie boundary spanning-activiteiten sterker aanwezig zijn. Vanwege de vereiste betrokkenheid, is het Amsterdamse programmateam meer participatief ingestoken dan Groningen. Stafleden van het programmateam zijn gelieerd aan de betrokken organisaties in het netwerk en zijn zo onderdeel van het veld. Het daardoor in Amsterdam ontstane vertrouwen stimuleert bovendien de uitvoering van boundary spanning-activiteiten. Door meerdere wisselingen die in korte tijd in Groningen hebben plaatsgevonden, lag de focus in Groningen vooral op het uitzetten van duidelijke lijnen waardoor tevens meer institutioneel designstrategieën aanwezig zijn. De aanwezigheid van boundary spanning-activiteiten blijken een cruciale rol te spelen in het bereiken van een effectieve, integrale samenwerking. Aan de ene kant zorgen boundary spanner activiteiten binnen de coalitie voor positieve procesmatige resultaten in de coalitie zelf. Door de manier waarop het Amsterdamse programmateam is samengesteld, weet het programmateam wat belangrijk is in de netwerkorganisaties en krijgen zij hun thuisorganisatie gemobiliseerd. Groningen heeft daarentegen niet de capaciteit om het kernteam net zo in te richten. De invloed van de samenwerking beklijft daardoor minder in de thuisorganisaties, waardoor men hier minder makkelijk tot gemeenschappelijke grond komt. Aan de andere kant dragen boundary spanner activiteiten direct bij aan resultaten voor de gehele keten. Hiervoor is van belang dat mensen aanwezig zijn die de samenwerking kunnen integreren in de interne werkprocessen van de organisatie. Dit lijkt beter te lukken in de stadscoalitie van Amsterdam dan in stadsdeelcoalitie van Amsterdam en de Groningse coalitie. Een logische verklaring hiervoor is het verschil in mandaat tussen de coalities. De stadsbrede coalitie van Amsterdam zit op hoger, bestuurlijk niveau waardoor zij meer doorzettingsmacht hebben om boundary spanning-activiteiten uit te voeren en zo dingen echt voor elkaar te krijgen in de thuisorganisatie. Vanwege de grote positieve invloed die boundary spanning-activiteiten hebben op de integrale, effectieve samenwerking moeten beide (en toekomstige) coalities zo worden ingericht dat deze activiteiten succesvol kunnen worden uitgevoerd. Doorzettingsmacht in de deelnemende organisaties is daarbij bepalend. Enerzijds kan doorzettingsmacht worden verkregen door coalitieleden met een bepaald mandaat toe te voegen om zo de samenwerking top-down op te kunnen leggen. Anderzijds kan dit door bottom-up de professionals in de coalitie meer autonomie te geven, zodat zij in staat zijn om de keten te trekken. Daarnaast is het aan te bevelen om te zorgen dat degene die het netwerk besturen, nauw verbonden zijn met de coalitie-organisatie. Tot slot is het van belang dat coalitieleden in stelling worden gebracht om boundary spanning-activiteiten uit te voeren door hen praktische handvaten aan te bieden.