Ontwaken tot en geloven in een alternatieve waarheid: Een verkenning van de impact van ontwaken tot en geloven in complottheorieën op sociale identiteit en verhoudingen

Sinds de coronapandemie is er een groeiende groep mensen die de dominante lezingen over wat waarheid is in twijfel trekt en alternatieve waarheden is gaan omarmen. Deze waarheden worden ook wel, en voornamelijk, complottheorieën genoemd. Deze scriptie onderzoekt wat deze ‘ontwaking’, de realisatie dat oude overtuigingen niet langer stand houden, tot alternatieve waarheden betekent voor de sociale identiteit van deze mensen, en wat het betekent voor de sociale verhoudingen binnen hun omgeving. Uit het onderzoek blijkt de coronaperiode een belangrijke context is gebleken waarin processen van ontwaken zijn begonnen. In deze processen vindt er een sociale heroriëntatie plaats, doordat de nieuwe identificatie, als ‘wakker’, men losmaakt van de meerderheid. Dit gaat gepaard met verschillende vormen van activisme, veelal in het kader van bewustwording. Ook blijkt ontwaken een sterk relationeel proces te zijn, waarbij nieuwe contacten ontstaan, blijvend en tijdelijk, en waarin bestaande verhoudingen opgeschud worden en onder spanning komen te staan. Na verloop van tijd kan het activisme ook weer afnemen, door sociale weerstand, morele afwegingen en uit conflict vermijdende motivaties. Zo blijven relaties behouden, maar veranderen ze van karakter. Dit laat de onlosmakelijke verbinding tussen gedrag en identiteit zien, wat een continu veranderlijk proces is (Jenkins, 2014). Zo draagt deze scriptie bij aan een genuanceerder begrip van complotdenken, in een tijd waarin het maatschappelijke debat sterk gepolariseerd is. Het laat zien dat alternatieve waarheden begrepen kunnen worden als sociale praktijken die niet alleen cognitieve effecten produceren, maar die allerlei geleefde effecten op het gebied van gedrag, identiteit en sociaal bestaan veroorzaken. Door deze sociale dimensies centraal te stellen, biedt dit onderzoek een ander geluid dan de benaderingen die complotdenken voornamelijk psychologisch benaderen.